آئیدوس

آئدوس و ماورای جو؛ تمثیل (ادبیات) اثر میخائیل کوروشین

واژهٔ یونانی آئدوس (به انگلیسی: aoidos؛ به یونانی: ἀοιδός؛ جمع: آئودوی، ἀοιδοί) به یک خنیاگر و خواننده در یونان باستان اشاره دارد. در هومرپژوهی مدرن، این واژه توسط برخی پژوهشگران به عنوان یک اصطلاح فنی برای ارجاع به یک شاعر حماسه‌سرای شفاهی و ماهر در سنتی به کار می‌رود که باور بر این است حماسه‌های ایلیاد و ادیسه به آن تعلق دارند (با راپسود مقایسه شود).

آواز و شعر در ایلیاد و ادیسه

در گویش آتیک، واژهٔ aoidos 'خواننده/خنیاگر'، یک اسم فاعل (اسم مشتق از فعل) است که از فعل aeidein (ὰείδειν) یا adein (ᾄδειν) 'آواز خواندن' مشتق شده است. این واژه در اشکال گوناگون چندین بار در ایلیاد و ادیسه در ارتباط با شعر و سرود به کار رفته است:

• ایلیاد ۱۸٫۴۹۰–۴۹۶ (روی سپر آشیل): یک سرود عروسی به نام *هیمنایوس* (hymenaios)، همراه با نی، لیر (بربط) و رقص.
• ادیسه ۲۳٫۱۳۳–۱۳۵: یک سرود عروسی همراه با رقص به رهبری خنیاگری به نام فمیوس؛ در واقع هیچ عروسی‌ای در کار نیست، اما اودیسئوس می‌خواهد در حالی که مشغول کشتن خواستگاران است، تصوری از برپایی جشن ایجاد کند.
• ایلیاد ۱۸٫۵۶۷–۵۷۲ (روی سپر آشیل): کودکی به مناسبت فصل انگورچینی آواز می‌خواند و لیر می‌نوازد. این آواز همان سرود لینوس است.
• ایلیاد ۱۸٫۵۹۳–۶۰۶ (روی سپر آشیل): مردان و زنان جوان در یک رقص‌آواز گروهی به نام *molpe* (مولپه) شرکت می‌کنند.
• ادیسه ۸٫۲۵۰–۳۸۵: مردان و زنان جوان در یک *molpe* شرکت می‌کنند؛ دمودوکوس آواز می‌خواند و لیر می‌نوازد؛ آواز او دربارهٔ رابطهٔ عاشقانهٔ آرس و آفرودیته است.
• ایلیاد ۲۲٫۳۹۱–۳۹۳: جنگجویان جوانِ آشیل در حالی که پیکر هکتور را روی زمین به سمت کشتی‌های خود می‌کشند، یک *پایان* (paieon) — سرودی در ستایش یا خودستایی — می‌خوانند.
• ایلیاد ۲۴٫۷۲۰–۷۶۱: در تروآ، خنیاگران رهبری سوگواری بر پیکر هکتور را بر عهده دارند و زنان پس از آن‌ها زاری می‌کنند؛ سه زنی که به صورت انفرادی مرثیه‌سرایی می‌کنند آندروماخه، هکابه و هلن هستند.
• ایلیاد ۱۹٫۳۰۱–۳۳۸: در اردوگاه یونانیان بر فراز پیکر پاتروکلوس، ابتدا آشیل آواز می‌خواند، سپس بریسئیس و به دنبال او دیگر زنان، و پس از آن دوباره آشیل و در پی او پیرمردان سرود می‌خوانند.
• ادیسه ۲۴٫۵۸–۶۲: در اردوگاه یونانیان (آن‌گونه که توسط روح آگاممنون توصیف شده است)، حوریان دریایی بر پیکر آشیل مرثیه می‌خوانند و موزها به آن‌ها پاسخ می‌دهند و در پی آن‌ها تمام یونانیان به سوگ می‌نشینند.
• ایلیاد ۹٫۱۸۶–۱۹۱: آشیل «دل خود را شاد می‌کند و از شهرت و دلاوری مردان می‌خواند» و خود نیز لیر می‌نوازد؛ تنها مخاطب او پاتروکلوس است.
• ادیسه ۱٫۱۵۰–۳۴۰: فمیوس پس از شام برای خواستگاران، یک آواز روایی دربارهٔ نوستوئی (بازگشت قهرمانان) می‌خواند.
• ادیسه ۸٫۷۳–۷۵: دمودوکوس پس از شام برای آلکینوئوس و مهمانانش، یک آواز روایی دربارهٔ نزاع اودیسئوس و آشیل می‌خواند.
• ادیسه ۸٫۵۳۶–۵۳۸: دمودوکوس پس از شام آغاز به خواندن آوازی روایی دربارهٔ اسب تروآ برای آلکینوئوس و مهمانانش می‌کند.

حرفهٔ خنیاگری

در جهان توصیف‌شده در این اشعار، خط و نگارش عملاً ناشناخته است (اگرچه استفاده از آن در یک بخش فرعی کوچک، یعنی داستان بلروفون، به‌طور ضمنی مطرح شده است)؛ تمام شعرها «سرود» هستند و شاعران «خوانندگان» یا «خنیاگران». بعدها در سده‌های پنجم و چهارم پیش از میلاد، اجرای شعر حماسی را *راپسودیا* (rhapsodia) و اجراکنندهٔ آن را راپسود (rhapsodos) نامیدند، اما این واژه در حماسه‌های اولیه یا شعر غنایی معاصر آن دوران دیده نمی‌شود؛ بنابراین مشخص نیست که آیا هزیود و پدیدآورنده یا پدیدآورندگان ایلیاد و ادیسه خود را راپسود می‌دانستند یا خیر (توسط والتر بورکرت استدلال شده و توسط برخی پژوهشگران اخیر نیز پذیرفته شده است که راپسود طبق تعریف، اجراکنندهٔ یک متن مکتوب و ثابت بوده است، نه یک شاعر شفاهی خلاق). حتی مشخص نیست که سازندگان شعر حماسی شفاهی تا چه حد متخصص این کار بوده‌اند. فمیوس و دمودوکوس در ادیسه، در حال اجرای سرودهای غیرحماسی و همچنین حماسی به تصویر کشیده شده‌اند.

با این حال، قطعاً حرفه‌ای به نام aoidos وجود داشته است. ائومایوس، یکی از شخصیت‌های ادیسه، می‌گوید که احتمالاً از خنیاگران (aoidoi)، پزشکان، پیشگویان و پیشه‌وران به عنوان مهمان استقبال می‌شود، در حالی که از گدایان استقبال نمی‌شود؛ در خارج از جهان توصیف‌شده توسط هومر، هزیود فهرست مشابهی را در قالب یک ضرب‌المثل دربارهٔ حسادت شغلی ارائه می‌دهد:

« سفالگر از سفالگر متنفر است و پیشه‌ور از پیشه‌ور؛
گدا به گدا حسادت می‌کند و خنیاگر به خنیاگر. »

— هزیود، کارها و روزها ۲۵–۲۶

بر پایهٔ ایلیاد و ادیسه، خنیاگران الهام خود را از موزها می‌گرفتند. هزیود توصیف می‌کند که چگونه موزها در حالی که او گوسفندانش را در کوه هلیکون می‌چراند، به دیدارش آمدند و این الهام را به او بخشیدند و به او اجازه دادند تا از آینده و همچنین گذشته بخواند. حکایتی در ایلیاد دربارهٔ تاموریس نشان می‌دهد که موزها می‌توانند آنچه را که داده‌اند پس بگیرند. همانند برخی فرهنگ‌های دیگر، مردان نابینا گاهی خنیاگر می‌شدند: دمودوکوس در ادیسه نابینا است و دربارهٔ هومر، پدیدآورندهٔ افسانه‌ای ایلیاد و ادیسه نیز اغلب گفته می‌شد که نابینا بوده است.

مخاطبان اجراهای aoidoi بسته به سبک و شرایط متفاوت بودند (فهرست بالا را ببینید). بر پایهٔ ایلیاد، زنان در سوگواری‌ها شرکت می‌کردند و گاهی رهبری آن‌ها را بر عهده داشتند. بسیاری از اشعار سافو خطاب به زنان است و به نظر می‌رسد مخاطبانی از زنان را فرض می‌کند. برای شعر روایی (حماسی) گاهی گفته می‌شود که مخاطبان منحصراً مرد بوده‌اند؛ این یک مبالغه است (برای نمونه، پنلوپه به یکی از اجراهای توصیف‌شده در ادیسه گوش می‌دهد و آن را قطع می‌کند) اما احتمالاً به دلیل انزوای زنان در یونان اولیه، تا حد زیادی درست است.

آئدوی و آفرینش ایلیاد و ادیسه

از طریق مطالعهٔ تطبیقی ادبیات شفاهی نشان داده شده است که ایلیاد و ادیسه (و همچنین آثار هزیود) از یک سنت حماسه‌های شفاهی سرچشمه می‌گیرند. در سنت‌های روایی شفاهی، انتقال دقیق متون وجود ندارد؛ بلکه داستان‌ها توسط خنیاگران از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند و آن‌ها از فرمول‌ها برای کمک به به خاطر سپردن شمار زیادی از ابیات استفاده می‌کنند. این شاعران حاملان سنت حماسی شفاهی یونان باستان بودند، اما اطلاعات اندکی دربارهٔ آن‌ها در دست است. زمان نگارش این آثار هر چه که باشد (تواریخ بین ۷۵۰ تا ۶۰۰ پیش از میلاد اغلب پیشنهاد می‌شوند)، هیچ‌یک از شاعران و نویسندگان معاصر آن دوران که ممکن است از آن باخبر بوده باشند، متوجه این رویداد نشدند یا نام شاعر یا شاعران را ذکر نکردند. بر پایهٔ منابع کلاسیک یونانی، هومر مدت‌ها پیش از به رشتهٔ تحریر درآمدن این دو شعر زندگی می‌کرده است.