آثنئیوس

کتاب «ایرانیات در کتاب بزم فرزانگان» گردآوری و ترجمهٔ جلال خالقی مطلق است و ارزش آن در بازخوانی گزارش‌های پراکنده‌ای نهفته که نویسندهٔ یونانی سدهٔ دوم میلادی، آتنایوس ناوکراتیسی، در اثر خود «بزم فرزانگان» دربارهٔ ایران و ایرانیان آورده است. خالقی مطلق این اشارات را استخراج کرده و در قالب هفتاد گزارش همراه با یادداشت‌های توضیحی و پژوهشی در دسترس فارسی‌زبانان قرار داده است. از آنجا که منابع ایرانی باستان و میانه در زمینهٔ تاریخ اجتماعی و فرهنگ مادی ایران اندک‌اند، چنین گزارش‌هایی از دید یونانیان و رومیان اهمیت ویژه‌ای دارد.

بخش ایرانیِ این کتاب تصویری از شکوه و زندگی درباری هخامنشیان، آداب بزم و خوراک، پوشاک و فرش‌های نفیس، نام جام‌های زرین و سیمین، و حتی واژگانی که از فارسی به یونانی راه یافته‌اند ارائه می‌دهد. روایت‌هایی از جشن‌های زادروز، رسم بررسی مسائل مهم در حال مستی و سپس تصمیم‌گیری در هوشیاری، احترام به شاه با آیینی چون زمین‌بوسی، و قوانین ویژهٔ شاهان دربارهٔ خوراک و نوشیدنی نیز در این مجموعه آمده است. همچنین گزارش‌هایی دربارهٔ محصولات کشاورزی مانند گردوی ایرانی، سیب پارسی و سیب مادی، و داستان‌هایی از روابط ایران با یونان، پناهندگی سرداران، روایت‌های عاشقانه و علل جنگ‌ها در متن دیده می‌شود.

خالقی مطلق برای هر یک از این هفتاد گزارش یادداشت‌های پژوهشی مفصلی نوشته است. در این یادداشت‌ها، شخصیت‌های تاریخی، جایگاه‌های جغرافیایی، اصطلاحات فرهنگی و ریشه‌شناسی واژگان توضیح داده می‌شود.

جزئیات:

موضوعات اصلی این گزارش‌ها را می‌توان در چند دسته طبقه‌بندی کرد:

۱. تجمل، بزم و زندگی درباری بخش بزرگی از گزارش‌ها به توصیف شکوه و تجمل دربار ایران اختصاص دارد. یونانیان همواره تحت تأثیر عظمت و ریخت‌وپاش دربار هخامنشی بودند.

خوراک شاهانه: پادشاه ایران تنها شراب سرزمین «خالیبن» را می‌نوشید و آب آشامیدنی او را از رود «خواسب» در نزدیکی شوش می‌آوردند. در خوان او انواع خوراکی‌ها از جمله شتر کباب‌شده نیز یافت می‌شد.

آداب بزم: ایرانیان روز زادروز خود را بسیار مفصل جشن می‌گرفتند. رسمی وجود داشت که مسائل مهم را در حال مستی بررسی می‌کردند و روز بعد در هوشیاری تصمیم نهایی را می‌گرفتند (و برعکس).

کاخ و وسایل: توصیف نیمکت‌های پوشال‌دار (نوعی کاناپه) که ابداع ایرانیان بود، فرش‌های نفیس ایرانی، و انواع جام‌های زرین و سیمین با نام‌های پارسی مانند

«باتیاکه» (Batiake)، «کُندی» (Kondy) و «لابرونیا» (Labronia).

۲. فرهنگ مادی و صادرات ایران گزارش‌ها نشان می‌دهد که برخی کالاها و ابداعات ایرانی در دنیای آن روز شهرت داشته‌اند.

فرش: فرش‌های ایرانی با نگاره‌های دقیق، زمین سراپردهٔ پادشاه مقدونی مصر را می‌پوشاندند.

پوشاک: پوشاک ایرانی، به‌ویژه جامه‌های رنگین و زربافت، نماد تجمل بود و حتی برخی از یونانیان مانند «پاوزانیاس» جامهٔ ایرانی می‌پوشیدند.

محصولات کشاورزی: از «گردوی ایرانی»، «سیب پارسی» (هلو) و «سیب مادی» (بالنگ یا ترنج) نام برده شده است.

۳. آداب و رسوم اجتماعی و سیاسی

احترام به شاه: رسم زمین‌بوسی در برابر شاه ایران برای یونانیان موضوعی بحث‌برانگیز بود و فرستاده‌ای به نام «تیماگراس» به همین جرم در آتن به مرگ محکوم شد.

قوانین و عادات: پادشاه ایران تنها یک روز در سال، در جشن میترا، اجازه داشت مست شود و در آن روز رقصی ایرانی اجرا می‌کرد. همچنین شاهان ایرانی خوردنی و نوشیدنی غیرایرانی مصرف نمی‌کردند.

زبان: برخی واژگان ایرانی مانند «پاراسنگ» (Parasanges) به معنی فرسنگ، در زبان یونانی راه یافته بودند.

۴. تاریخ، افسانه و روابط با یونان

پناهندگی به ایران: داستان بخشیدن چند شهر به «ثمیستکل»، سردار فراری آتن، توسط شاه ایران.

روایت‌های عاشقانه: داستان دلدادگی «زریادر» و «اداتیْس» که در پرستشگاه‌ها و کاخ‌های مردمان غیر یونانی آسیای کوچک نیز نگاشته می‌شد.

علل جنگ‌ها: لشکرکشی کمبوجیه به مصر به دلیل زنی به نام «نویتتیس» روایت شده است.