مجاز (آلبوم)

اولین زمزمه‌ها دربارهٔ آلبوم جدید هیچ‌کس، که بعدها «مجاز» نام گرفت، به اوایل دهه ۱۳۹۰ بازمی‌گردد. پس از موفقیت چشمگیر نخستین آلبوم او، جنگل آسفالت (۱۳۸۵)، و فعالیت‌هایش در گروه ملتفت، انتظارات برای یک مجموعهٔ کامل جدید از او بسیار بالا بود. هیچ‌کس در سال ۱۳۹۲ در یک پیام صوتی، وعده انتشار آلبومی به نام «مجاز» را داد و اعلام کرد که این آلبوم در مراحل تولید قرار دارد. با این حال، روند تولید و انتشار آلبوم با تأخیرهای پیاپی و طولانی مواجه شد که به یکی از پرتکرارترین شوخی‌ها و در عین حال جدی‌ترین انتظارات در میان طرفداران موسیقی رپ فارسی تبدیل گشت. دلایل این تأخیر چندوجهی بود. خود هیچ‌کس در مقاطع مختلف به مواردی همچون وسواس در تولید محتوا و کیفیت فنی آلبوم، و همچنین مشغله‌های شخصی از جمله تحصیل و کار اشاره کرده است. او در پستی در شبکه‌های اجتماعی توضیح داد که به دلیل عدم امکان کسب درآمد از موسیقی رپ به عنوان شغل اصلی، مجبور است در وقت آزاد خود روی آلبوم کار کند. این انتظار طولانی، عطش مخاطبان را برای شنیدن آلبوم دوچندان کرد و باعث شد که در زمان انتشار، «مجاز» به یک رویداد فرهنگی در موسیقی زیرزمینی ایران تبدیل شود.

مراحل ضبط آلبوم «مجاز» در استودیوی Lonesome Dogs Studios انجام شد و فرایند تولید آن از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۹ به طول انجامید. آهنگسازی آلبوم تحت نظارت مهدیار آقاجانی، همکار و تهیه‌کننده سابق آثار هیچ‌کس، صورت گرفت. آقاجانی که برای سبک منحصربه‌فرد خود در تلفیق موسیقی سنتی ایرانی با هیپ هاپ شهرت دارد، در این آلبوم نیز فضایی تاریک، چندلایه و سرشار از جزئیات صوتی خلق کرده است. در کنار او، دو تهیه‌کننده دیگر با نام‌های هنری «حسن» و «حکمت» نیز در ساخت برخی قطعات همکاری داشتند.^[۲] فضای موسیقایی آلبوم عمدتاً تحت تأثیر سبک‌های هاردکور و سیاسی هیپ هاپ قرار دارد. بیت‌ها سنگین و اتمسفریک طراحی شده‌اند تا با مفاهیم اعتراضی و اغلب تلخ اشعار هیچ‌کس همخوانی داشته باشند. استفاده از سمپل‌های نامتعارف، صداهای محیطی و سازبندی‌های پیچیده، از ویژگی‌های برجستهٔ تولید این آلبوم است که امضای هنری مهدیار آقاجانی را به همراه دارد.

بخش قابل توجهی از اشعار آلبوم به نقد مستقیم و غیرم مستقیم ساختارهای قدرت، فساد سیستماتیک و بی‌عدالتی‌های اجتماعی می‌پردازد. قطعاتی مانند «خلافکارای اصلی» به شکلی صریح، مسئولان و صاحبان قدرت را هدف قرار می‌دهد و جرائم خیابانی را در برابر فساد سازمان‌یافته ناچیز می‌شمارد. در آهنگ «قاضی منو دوست داشت»، هیچ‌کس داستانی را از منظر یک زن قربانی خشونت روایت می‌کند که سیستم قضایی نیز علیه او عمل می‌کند، و به این ترتیب به نقد قوانین تبعیض‌آمیز علیه زنان می‌پردازد. آهنگ «سخته مسلمون بودن» نیز با نگاهی انتقادی، ریاکاری دینی و استفاده ابزاری از مذهب در جامعه را به چالش می‌کشد.

بخش دیگری از آلبوم به مسائل شخصی‌تر، هویت هنری هیچ‌کس و جایگاه او در رپ فارسی اختصاص دارد. قطعه «تو کجا بودی؟» یک بیانیه قدرتمند و رجزخوانانه است که در آن هیچ‌کس سابقه و تأثیرگذاری خود را به عنوان یکی از بنیان‌گذاران اصلی این سبک در ایران به رخ می‌کشد و منتقدان و رقبای نوظهور را به چالش می‌کشد. او در این آهنگ به سختی‌های آغاز راه، عدم وجود امکانات و تلاش‌هایش برای هویت بخشیدن به رپ فارسی اشاره می‌کند. در قطعه «من کیم؟» که با همراهی فدائی اجرا شده، هنرمند به بحران هویت و سرگشتگی انسان معاصر در دنیایی پر از پوچی و بی‌عدالتی می‌پردازد. این آهنگ جنبه‌ای اگزیستانسیال و فلسفی دارد و از تاریک‌ترین و درون‌گرایانه‌ترین قطعات آلبوم محسوب می‌شود. قطعه «از آشنایی‌تون خوشحالم» نیز نقطه عطف این آلبوم است و در آن سرگذشت، چگونگی دید او به زندگی، وضعیت فکری-روانی و احساس خود نسبت به والدینش را شرح می‌دهد.