آلودگی هوای تهران

در ۲۵ دی ۱۳۹۸، بوی نامطبوعی در فضای تهران پیچید، علت آن تجمع زباله‌ها در سایت پسماندهای آرادکوه و همچنین دی‌اکسید گوگرد بر اثر سوخت مازوت در برخی کارخانه‌های مستقر در منطقه جنوب تهران است. یکی از اعضای شورای شهر تهران علت اصلی آلودگی در تهران را مازوت‌سوزی می‌داند.^[۵] در سایت آرادکوه روزانه بیش از ۷ هزار تن زباله شهر تهران بدون هر نوع بازیافتی در این منطقه دفن می‌شوند. به همین دلیل، در صورت وزش باد از سمت جنوب پایتخت، بوی نامطبوع این سایت دفن زباله در سطح کلانشهر تهران می‌پیچد.^[۶]

به گفته معاون انسانی اداره کل محیط زیست استان تهران، بیشتر معضل محیط زیستی استان تهران مانند آلودگی هوا، ناشی از فعالیت واحدهای صنفی و واحدهای غیرمجاز آلاینده است. به گفتهٔ او، «واحدهای مجاز و دارای مجوز برای تمدید شدن پروانه‌های خود باید استانداردهای زیست‌محیطی را رعایت کنند ولی عمده آلایندگی در سطح استان به علت فعالیت واحدهای صنفی و غیرمجاز است. سازمان حفاظت محیط زیست در زمینه استقرار و فعالیت این واحدها هیچ نقشی ندارد و آن‌ها را طی گشت و پایش‌های زیست‌محیطی و با مشاهده آلودگی‌های آن‌ها شناسایی می‌کنیم. از جمله این واحدها می‌توان به کوره‌های ذغال‌گیری اشاره کرد».^[۷]

به گفته یکی از مدیران شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، «روزانه حدود ۵ میلیون تردد خودرو در تهران ثبت می‌شود. ۸۰ هزار تاکسی در شهر فعالیت می‌کنند که تقریباً نیمی از آنها فرسوده‌اند. این حجم از ناوگان غیراستاندارد سهم مهمی در تولید ذرات معلق و ترکیبات آلاینده دارد.».^[۸]

به گفتهٔ معاون حمل‌ونقل شهرداری تهران، مهم‌تر از موضوع آلایندگی خودروهای تهران، موضوع آلایندگی موتورسیکلت‌ها است. به گفتهٔ او، «در تهران حدود ۴/۵ میلیون موتورسیکلت وجود دارد که بیش از ۳۴ درصد آلودگی هوای تهران را ایجاد می‌کنند».^[۹]

به‌ گفتهٔ عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۴ هزار نفر در ایران جان خود‌ را به دلیل آلودگی هوا از دست دادند. به‌ گفتهٔ او، «به گزارش موسسه بار بیماری‌ها در ایران، از مجموع این آمار، ۸۰۲ مرگ به دلیل آلودگی ناشی از آلودگی هوا در منازل، ۲٫۹۹۶ مرگ به علت آلودگی ناشی از صنایع، ۶٫۱۵۲ مرگ به دلیل آلودگی ناشی از تولید انرژی (مانند نیروگاه‌‌ها) ۴٫۳۳۴ مرگ به علت ذرات و آلودگی ناشی از منابع انسان‌ساز و ۲٫۰۳۳ مرگ نیز به دلیل آلودگی ناشی از فعالیت‌های کشاورزی ثبت شده است. بر اساس این گزارش، ۲۸ درصد از مرگ‌هایی که به علت سکته‌های مغزی در ایران رخ می‌دهند، ناشی از آلودگی هوا هستند؛ همچنین ۲۰ درصد از مرگ‌های مرتبط با دیابت، ۳۰ درصد از مرگ‌هایی که بر اثر بیماری‌های ایسکمیک قلبی (مانند سکته قلبی) اتفاق می‌افتند و ۴۵ درصد از مرگ‌های ناشی از بیماری‌های مزمن انسدادی ریوی، به آلودگی هوا نسبت داده می‌شود. ۲۴ درصد از مرگ‌های به علت سرطان ریه و ۲۳ درصد از مرگ‌هایی که به علت عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی رخ می‌دهد نیز ناشی از آلودگی هواست».^[۱۰]

1. منوکسید کربن: سردرد-کاهش هوشیاری-حمله قلبی-بیماری‌های قلبی و عروقی-ناتوانی در رشد جنین-در نهایت مرگ
2. دی‌اکسید سولفور: سوزش چشم-خس خس سینه-تنگی و سفتی قفسه سینه-تنگی نفس-تخریب ریه-اختلالات بینایی
3. نیتروژن دی‌اکسید: عفونت دستگاه تنفسی-تحریک ریه-سرفه-درد قفسه سینه-مشکل تنفسی
4. اوزون: سوزش چشم و گلو-سرفه-مشکلات راه تنفسی-آسم-تخریب ریه
5. سرب: کم‌خونی-افزایش فشار خون-تخریب کلیه و مغز-اختلالات عصبی-سرطان-کاهش ضریب هوشی
6. ذرات بسیار کوچک دوده، گردوغبار و قطرات کوچک مایع: سوزش چشم-آسم-برونشیت-تخریب ریه-سرطان-مسمومیت فلزات سنگین-اثر بر سیستم قلبی عروقی-اختلالات بینایی.^[۱۱]

بر اساس گزارش سال ۲۰۱۸ بانک جهانی اگر غلظت ذرات معلق هوای تهران از ۳۲ میکروگرم بر مترمکعب کنونی به ۱۰ میکروگرم بر مترمکعب که استاندارد جهانی است برسد، سالیانه ۱٫۸ میلیارد دلار بابت خسارت‌های اقتصادی و پیشگیری و درمان، در شهر تهران صرفه‌جویی خواهد شد.^[۱۲]

در کنار آلودگی هوا باید به آلودگی صوتی نیز به عنوان یکی از مهمترین آلاینده‌های زیست‌محیطی ناشی از وسایل نقلیه در شهرهای بزرگ ایران اشاره داشت. به جز تهران میزان آلودگی هو ای شهرهای اهواز، اراک، تبریز، مشهد، شیراز، کرج و اصفهان نیز مورد توجه خاص قرار دارد.^[۱۳]

در پی این مطالعات، برنامه‌ای تحت عنوان «برنامه جامع مبارزه با آلودگی هوای تهران» در سال ۱۳۷۹ طراحی و تصویب شد تا طبق این برنامه ظرف مدت ۱۰ سال هوای پایتخت به کیفیت سالم و قابل تنفس برسد. این برنامه شامل ۷ محور ذیل می‌باشد: استانداردسازی خودروهای نو، از رده خارج کردن خودروهای فرسوده، ارتقای حمل و نقل عمومی، بهبود کیفیت سوخت، معاینه فنی خودروها، مدیریت ترافیک و آموزش همگانی. این برنامه با همکاری وزارت صنایع، وزارت نفت، سازمان حفاظت محیط زیست، شهرداری تهران و پلیس راهنمایی و رانندگی به مورد اجرا درآمد.

در پی آن در پاییز ۱۳۸۶ «طرح جامع حمل و نقل و ترافیک تهران»^[۱۳] تهیه و تصویب شد. این طرح، که اهداف کلی آن بر اهداف طرح‌های فرادست – مانند «طرح جامع تهران»^[۱۴] و هم چنین برنامه چهارم توسعه اقتصادی ایران – استوار شده‌اند، چشم‌انداز تحولات مطلوب این شهر در ۲۰ ساله آینده را ترسیم می‌کند. در جدول شماره (۵–۲)طرح جامع حمل و نقل و ترافیک تهران^[۱۵] شاخص‌های حمل و نقلی تهران در سال ۱۳۸۶ و سال ۱۴۰۴ در مقایسه با متوسط شهرهای اروپایی در قالب ارقام و آمار ارائه شده‌اند.

در ارتباط با کاهش آلودگی هوا، این طرح– علاوه بر گسترش و بهبود کیفیت حمل و نقل عمومی، از رده خارج کردن کلیه خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده، تولید خودروهای دوگانه‌سوز و همچنین توسعه عرضه گاز طبیعی فشرده، که از اهداف برنامه چهارم توسعه اقتصادی ایران هستند و در این طرح نیز گنجانده شده‌اند – به برنامه‌های زیر اشاره می‌کند:^[۱۶]

1. گسترش فضاهای سبز اطراف شبکه معابر
2. ایجاد معابر پیاده‌رو در مناطق تجاری شهر
3. ممانعت از ورود تاکسی‌های بنزین سوز به سیستم
4. دوگانه‌سوز کردن تاکسی‌های بنزینی موجود
5. وضع عوارض جدید برای خودروها متناسب با مصرف سوخت و انتشار آلودگی

البته این راهکارها به دلایل مختلف تا به حال جوابگوی معضل ترافیک و آلودگی هوای تهران نبوده‌اند. از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• «گوگرد گازوئیل در حالت استاندارد باید بین ۱۵ تا ۲۰ پی پی ام باشد، اما متأسفانه در ایران از گازوئیل «۷ هزار پی پی ام» استفاده می‌شود»^[۱۷]
• «طبق قانون برنامه چهارم تا پایان این برنامه باید یک میلیون خودروی فرسوده از رده خارج می‌شد، در حالی که با گذشت ۴ سال از این قانون تنها ۳۰۰ هزار خودروی فرسوده از رده خارج شده‌است.»
• علی‌رغم اضافه شدن شبکه مترو به شبکه حمل و نقل عمومی تهران در ده سال گذشته و افزایش تعداد اتوبوسها و مینی بوس‌ها در این مدت، سهم حمل و نقل عمومی در کل سفرها به ۲۶ درصد کاهش پیدا کرده‌است.^[۱۳]
• به دلیل افزایش روزافزون مالکیت خودروی شخصی درسالهای گذشته^[۱۳] و با توجه به اینکه برخی از خودروها همچون پژو آر- دی و نیسان با تکنولوژی ۳۰ سال پیش تولید می‌شوند، اجرای طرح سهمیه بندی سوخت تنها موقتاً موجب کاهش مصرف شده‌است.
• سرعت متوسط وسایل نقلیه عمومی تنها ۱۵ کیلومتر در ساعت است.^[۱۳] مصرف سوخت خودرو در سیکل شهری کمی کمتر از دو برابر اتوبان است.^[۱۸]
• عدم عنایت به موضوع مهم فرهنگ ترافیک

راهکارهای بالا بردن سهم سفرها با وسایل نقلیهٔ عمومی یا نیمه عمومی عمدتاً به این دلیل کارساز نبوده‌اند که سفرهای سوارهٔ ساکنان تهران در طی ۱۰ سال گذشته، رشد ۲۰ درصدی و سفرهای ساکنان حومه شهر تهران رشد ۷۹ درصدی داشته‌اند. عامل اصلی این دو نیز رشد جمعیت تهران و به ویژه شهرها و شهرک‌های اقماری آن، در کنار رشد رفاه عمومی بوده‌است.^[۱۳] این رشد نیز به خودی خود مدیون جذابیت شهرتهران که مرکز تولید بیش از ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی ایران^[۱۴] و در عین حال قطب بلامنازع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران محسوب می‌شود، می‌باشد. در مصاحبه‌ای جداگانه و در مراسم روز جهانی لایهٔ ازن، عیسی کلانتری معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست عنوان داشت که؛ ۵۱٪ آلودگی هوای تهران به سبب کامیون‌هایی است که شب‌ها وارد تهران می‌شوند. وی به رقمی در حدود ۲۰ هزار کامیون اشاره داشت که با ورود شبانه به پایتخت، باعث ایجاد این مقدار از آلودگی می‌گردند^[۱۹]

درسال‌های پس از آن و در پی انعقاد قرارداد همکاری با آژانس ژاپنی جایکا توسط شهرداری تهران، بررسی‌های جامعی در خصوص آلودگی هوای تهران انجام و تدوین راهکارهای لازم برای بهبود وضع آلودگی هوا شروع شد.^[۲۰] بنابراین پژوهش‌ها روزانه بالغ بر یک‌هزار و ۱۹۲ تُن مواد آلاینده در هوای تهران منتشر می‌شود. بیشترین این آلاینده‌ها مربوط به اکسیدهای گوگرد با انتشار ۶۹۵ تُن در هر روز است که بعد از آن به ترتیب اکسیدهای نیتروژن، منواکسید کربن و هیدروکربن‌های سوخته نشده، عمده آلاینده‌های هوای تهران محسوب می‌شوند. براین ارقام باید ۱۶ تن ذرات لاستیک و ۷ تن آزبست لنت ترمزها را در سال اضافه نمود.^[۲۱] همچنین معلوم شد که اگرچه بیش از ۸۰۰ هزار واحد صنعتی مستقر در تهران سهم بزرگی در آلودگی این شهر دارند، ۸۸ درصد آلودگی هوای تهران ناشی از آلایندگی وسایل نقلیه است،^[۲۲] در حالی که میزان استاندارد آزبست در هوا، صفر و میزانی که سازمان بهداشت و محیط زیست برای آمریکا و اروپا ارائه داده، پنج صد هزارم فیبر بر میلی لیتر است، اندازه‌گیری این الیاف در هوای تهران، میزان آزبست را سه‌هزارم فیبر بر میلی‌لیتر نشان می‌دهد. این بدان معنا است هوایی که تهرانی‌ها تنفس می‌کنند، ۶۰ برابر اروپا و آمریکا آزبست دارد. این میزان بالای آلایندگی در حالی است که میزان استاندارد آزبست در هوای آزاد، صفر است.^[۲۳] زیرا که از یک سو مصرف سوخت خودروهای فرسوده سه برابر خودروهای جدید و میزان آلایندگی‌شان چندین برابر آن‌ها است و از سوی دیگر بسیاری از خودروهای تولید داخلی، با این‌که نو هستند، اما از استانداردهای لازم برخوردار نیستند. بنا بر آمارها، در سال ۱۳۸۸ خورشیدی بیش از ۳۰ هزار تاکسی فرسوده در تهران وجود داشت.^[۲۴] در این میان آلایندگی موتورسیکلت‌ها با توجه به این نکته که موتورسیکلت‌ها چندین برابر خودروهای شخصی آلودگی تولید می‌کنند وضعیت را بحرانی‌تر می‌کند.^[۲۱]