آموزش در بنگلادش
 | |
| وزارت آموزش بنگلادش وزارت آموزش ابتدایی و همگانی | |
|---|---|
| وزیر آموزش معاون وزیر آموزش ابتدایی و همگانی | ا.ن.م. احسانول حق میلان بابی حجاج |
| بودجهٔ آموزش و پرورش ملی (۲۰۲۵) | |
| بودجه | ۷٫۷۹ میلیارد دلار آمریکا (۹۵٬۶۴۵ کرور تاکا)[۱] |
| داده‌های همگانی | |
| زبان‌های نخست | بنگالی • انگلیسی • عربی (در مدرسه‌ها) |
| گونه نظام آموزشی | ملی |
| برقراری آموزش اجباری | ۴ نوامبر ۱۹۷۲ (de jure) |
| باسوادی (2025[۲]) | |
| مجموع | ۷۷٫۹٪ |
| مردان | ۸۰٫۱٪ |
| زنان | ۷۵٫۸٪ |
| نام‌نویسی | |
| مجموع | ۲۳٬۹۰۷٬۱۵۱[۳] (۲۰۱۹) |
| ابتدایی | ۱۶٬۲۳۰٬۰۰۰ |
| متوسطه | ۷٬۴۰۰٬۰۰۰ |
| آموزش عالی | ۲۷۷٬۱۵۱ |
| گواهی | |
| دیپلم متوسطه | ۳۳۵٬۴۵۴ |
| آموزش عالی | ۸۶٬۹۴۸ |
«Bangladesh Education Stats». NationMaster. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)«Statistical Pocket Book-2006» (PDF). Bangladesh Bureau of Statistics. ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ سپتامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶. {{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) | |
آموزش در بنگلادش زیر نظر وزارت آموزش بنگلادش این کشور اداره می‌شود. وزارت آموزش ابتدایی و همگانی سیاست‌های آموزش ابتدایی و مدارس دولتی را در سطح محلی اجرا می‌کند. بر اساس قانون اساسی بنگلادش، آموزش برای همه شهروندان تا پایان پایه هشتم اجباری است. آموزش ابتدایی و متوسطه تا حدی از سوی دولت تأمین مالی می‌شود و در مؤسسات دولتی رایگان است.
بنگلادش به‌طور کامل با اهداف «آموزش برای همه» سازمان ملل متحد و اهداف توسعه هزاره همسو شده‌است. دولت بنگلادش در سال‌های اخیر می‌کوشد تا برنامه درسی خود را با هدف چهارم از اهداف توسعه پایدار، یعنی «آموزش باکیفیت»، هماهنگ سازد. ماده ۱۷ قانون اساسی این کشور مقرر می‌دارد که همه کودکان باید از آموزش رایگان و اجباری بهره‌مند شوند. نرخ باسوادی کشور در سال ۲۰۲۵ به ۷۷٫۹ درصد رسیده‌است.
در طول پنج دهه گذشته، بنگلادش پیشرفت‌های چشمگیری در زمینه آموزش داشته‌است. نرخ خالص ثبت‌نام در مدارس ابتدایی به ۹۸ درصد رسیده و شمار فزاینده‌ای از دانش‌آموزان دختر وارد مدرسه شده و سپس به بازار کار راه یافته‌اند. دولت در سال‌های اخیر تلاش‌های قابل‌توجهی برای بهبود وضعیت آموزشی زنان در کشور انجام داده‌است.
نظام آموزشی
نظام آموزشی اصلی به چهار سطح تقسیم می‌شود:
- سطح پیش‌دبستانی (پایه‌های آمادگی تا ۲)[۴]
- سطح ابتدایی (پایه‌های ۳ تا ۸)[۴]
- سطح متوسطه (پایه‌های ۹ تا ۱۲)[۵]
- سطح آموزش عالی[۶]
در تمام سطوح آموزشی، دانش‌آموزان می‌توانند آموزش خود را به زبان بنگالی یا زبان انگلیسی دریافت کنند.[۷] بنگلادش ۶۰ درصد از جایگاه‌های تدریس در مدارس ابتدایی را به‌طور ویژه برای زنان اختصاص داده‌است.[۸] نظام دوره راهنمایی مستقل در بنگلادش وجود ندارد.[۹]
برنامه درسی ملی
هیئت ملی برنامه درسی و کتاب درسی (NCTB) کتاب‌های درسی را تهیه می‌کند و آزمون‌های استاندارد را به دو زبان انگلیسی[۱۰] و بنگالی برگزار می‌کند. درس‌های بنگالی و انگلیسی برای تمام دانش‌آموزان پیرو برنامه درسی ملی، صرف‌نظر از زبان آموزشی انتخابی، اجباری است.[۱۱] نسخه بنگالی برنامه درسی ملی «نسخه بانگلا» و نسخه انگلیسی آن «نسخه انگلیسی» نامیده می‌شود.[۱۱]
یک دانش‌آموز انتظار می‌رود ۱۲ سال آموزش را تا پایه دوازدهم تکمیل کند. برنامه درسی پیش‌دبستانی را در بر نمی‌گیرد. تا پایه نهم هیچ انتخابی برای درس‌ها وجود ندارد و از پایه نهم دانش‌آموز باید یکی از سه رشته را انتخاب کند:[۱۱]
آزمون‌های استاندارد در پایه پنجم (گواهینامه پایان تحصیلات ابتدایی) و پایه هشتم (گواهینامه دوره راهنمایی) برگزار می‌شد که هر دو اکنون منسوخ شده‌اند؛ آخرین آزمون پایه پنجم در سال ۲۰۱۹ و آخرین آزمون پایه هشتم در نوامبر ۲۰۲۴ برگزار شد.[۱۲]
نمره کامل گواهینامه‌های SSC (پایه دهم) و HSC (پایه دوازدهم) از آزمون‌های نوشتاری استاندارد، پرسش‌های چندگزینه‌ای، بخش عملی و آزمون شفاهی به دست می‌آید. عملکرد کلاسی و تکالیف هیچ نقشی در مدرک تحصیلی دانش‌آموز ندارند.[۱۱]
مدارس
در بنگلادش مدارسی با پیشینه‌های متفاوت وجود دارد؛ از جمله مدارس بین‌المللی با زبان آموزشی انگلیسی یا فرانسه، مدارس مذهبی، و مدارسی که برنامه درسی ملی را به زبان بنگالی یا انگلیسی تدریس می‌کنند. «مدرسه بین‌المللی فرانسوی داکا» یک مدرسه بین‌المللی دوزبانه است که ۶۰ درصد درس‌هایش به زبان فرانسه ارائه می‌شود.[۱۳]
کالج‌های کادت در بنگلادش از جایگاه ویژه‌ای در نظام آموزشی بنگلادش برخوردارند و از برنامه درسی ملی پیروی می‌کنند. یک کالج کادت، مؤسسه‌ای شبانه‌روزی است که زیر نظر نیروهای مسلح بنگلادش اداره می‌شود و انضباط در آن الزامی است. کالج کادت فوجدرهات نخستین کالج کادت بنگلادش است که در سال ۱۹۵۸ در فوجدرهات، در ناحیه چیتاگرام، بر روی زمینی به وسعت ۱۸۵ ایکر (۷۵ هکتار) تأسیس شد. در حال حاضر ۱۲ کالج کادت در بنگلادش وجود دارد که سه تای آن‌ها ویژه دختران است. چهار کالج کادت پیش از سال ۱۹۷۱ تأسیس شدند و بقیه پس از جنگ آزادی‌بخش بنگلادش ساخته شدند.[۱۴]
دولت بنگلادش برنامه دارد ۱٬۰۰۰ مدرسه ابتدایی در مناطق جزیره‌ای (چار) احداث کند.[۱۵]
از سپتامبر ۲۰۱۹ (شهریور ۱۳۹۸)، آموزش عالی در بنگلادش در ۴۴ دانشگاه دولتی، ۱۰۱ دانشگاه خصوصی و ۳ دانشگاه بین‌المللی ارائه می‌شود.[۱۶]
جدول: شمار مؤسسات آموزش ابتدایی، معلمان و دانش‌آموزان (۲۰۱۸)[۱۷]
| نوع مدرسه | تعداد مدرسه | مجموع معلمان | مجموع دانش‌آموزان | ||||
| کل | زن | درصد زنان | کل | دختر | درصد دختران | ||
| مدارس ابتدایی دولتی | ۳۸۰۳۳ | ۲۲۲۶۵۲ | ۱۴۴۴۳۴ | ۶۴٫۹ | ۱۰۱۸۸۱۲۹ | ۵۲۵۲۰۲۲ | ۵۱٫۶ |
| مدارس ابتدایی دولتی‌شده جدید | ۲۵۰۰۸ | ۹۶۴۶۰ | ۴۷۳۹۶ | ۴۹٫۱ | ۴۴۸۳۷۸۵ | ۲۲۷۸۲۳۹ | ۵۰٫۸ |
| جمع مدارس دولتی | ۶۳۰۴۱ | ۳۱۹۱۱۲ | ۱۹۱۸۳۰ | ۶۰٫۱۱ | ۱۴۶۷۱۹۱۴ | ۷۵۳۰۲۶۱ | ۵۱٫۳۲ |
| مدارس غیردولتی ثبت‌شده | ۱۹۳ | ۷۷۱ | ۴۶۴ | ۶۰٫۲ | ۳۸۲۸۲ | ۱۹۶۱۱ | ۵۱٫۲ |
| مدارس غیردولتی ثبت‌نشده | ۱۷۴۴ | ۶۶۴۹ | ۴۷۱۶ | ۷۰٫۹ | ۲۵۶۲۶۸ | ۱۲۷۱۱۲ | ۴۹٫۶ |
| مدارس ویژه کودکان اوتیسم | ۳۳ | ۲۸۲ | ۲۴۶ | ۸۹٫۲ | ۱۰۶۵۲ | ۵۲۵۰ | ۴۹٫۳ |
| مدرسه‌های ابتدایی (ابتدایی) | ۲۶۷۳ | ۱۱۶۷۳ | ۲۳۰۰ | ۱۹٫۷ | ۳۷۲۲۷۷ | ۱۸۱۳۴۱ | ۴۸٫۷ |
| مهدکودک‌ها | ۱۶۱۷۰ | ۹۳۷۹۹ | ۵۴۸۱۳ | ۵۸٫۴ | ۱۹۸۸۳۶۵ | ۹۱۴۰۱۶ | ۴۶٫۰ |
| مدارس سازمان‌های غیردولتی | ۲۵۱۲ | ۵۴۵۴ | ۳۷۶۴ | ۶۹٫۰ | ۲۱۰۱۷۰ | ۱۰۷۸۹۸ | ۵۱٫۳ |
| مدارس اجتماعی | ۱۲۰ | ۴۰۵ | ۳۲۲ | ۷۹٫۵ | ۱۶۷۴۷ | ۸۶۷۹ | ۵۱٫۸ |
| بخش ابتدایی وابسته به مدرسه‌های متوسطه مذهبی | ۵۵۲۶ | ۱۹۷۶۴ | ۲۸۱۲ | ۱۴٫۲ | ۸۷۱۰۴۷ | ۴۲۷۳۴۱ | ۴۹٫۱ |
| بخش ابتدایی مدارس متوسطه | ۱۵۱۱ | ۸۳۰۱ | ۴۴۵۰ | ۵۳٫۶ | ۵۷۲۷۵۱ | ۲۹۵۶۵۹ | ۵۱٫۶ |
| BRAC | ۷۷۷۹ | ۷۷۹۸ | ۷۲۷۷ | ۹۳٫۳ | ۳۲۴۴۳۸ | ۱۸۵۸۷۳ | ۵۷٫۳ |
| مدارس ROSC | ۳۸۱۸ | ۳۵۹۱ | ۲۸۶۷ | ۷۹٫۸ | ۱۰۶۸۸۴ | ۵۳۷۵۱ | ۵۰٫۳ |
| مدارس رفاه کودکان | ۱۳۳ | ۴۱۰ | ۲۷۷ | ۶۷٫۶ | ۱۵۶۶۵ | ۸۲۸۴ | ۵۲٫۹ |
| سایر مدارس | ۳۲۶۲ | ۴۸۷۵ | ۲۹۶۷ | ۶۰٫۹ | ۹۷۵۱۹ | ۴۸۸۰۸ | ۵۰٫۰ |
| جمع کل | ۱۰۸۵۱۵ | ۴۸۲۸۸۴ | ۲۷۹۱۰۵ | ۵۷٫۸ | ۱۹۵۵۲۹۷۹ | ۹۹۱۳۸۸۴ | ۵۰٫۷ |
| مدارس با زبان آموزشی غیرانگلیسی | ۱۰۸۵۱۵ |
| مدارس با زبان آموزشی انگلیسی | ۱۹۶ |
آموزش ابتدایی
مسئولیت کلی مدیریت آموزش ابتدایی بر عهده وزارت آموزش ابتدایی و همگانی (MOPME) است که در سال ۱۹۹۲ تأسیس شد. این وزارتخانه در تدوین سیاست‌ها مشارکت دارد و اداره آموزش ابتدایی (DPE) وظیفه اجرای آن‌ها را بر عهده دارد. وظایف این اداره شامل استخدام، انتصاب و جابجایی معلمان و کارکنان، برگزاری دوره‌های آموزش ضمن خدمت، توزیع کتاب‌های درسی رایگان و نظارت بر مدارس است.[۵]
آموزش متوسطه
آموزش متوسطه در بنگلادش توسط ۱۰ هیئت آموزش منطقه‌ای اداره می‌شود. این هیئت‌ها در باکشی بازار، داکا، باریسال، کومیلا، چیتاگرام، دیناجپور، جسور، میمانسینگ، راجشاهی و سیلهت مستقر هستند. نه هیئت آموزش متوسطه و عالی (BISE) دو آزمون عمومی زیر را برگزار می‌کنند:[۵]
آموزش عالی
.jpg)
در سطح آموزش عالی، دانشگاه‌ها توسط کمیسیون کمک‌های مالی دانشگاهی نظارت می‌شوند. دانشگاه‌های بنگلادش به سه نوع تقسیم می‌شوند: دولتی، خصوصی و بین‌المللی. برخی کالج‌های ارائه‌دهنده آموزش عالی به دانشگاه ملی وابسته‌اند. هر دانشکده پزشکی خصوصی به یک دانشگاه دولتی وابسته است. دانشگاه‌های بنگلادش مؤسسات خودگردانی هستند که توسط سندیکا، سنا، شورای علمی و سایر نهادهای قانونی مطابق با قوانین مربوطه اداره می‌شوند.[۱۸]
دانشگاه‌های دولتی
دانشگاه‌های دولتی از یارانه‌های دولت بنگلادش بهره‌مند می‌شوند. پذیرش دانشجو از طریق آزمون‌های استاندارد انجام می‌شود و فعالیت‌های فوق‌برنامه در پذیرش تأثیر چندانی ندارد. تعداد استادان و دانشجویان خارجی در این دانشگاه‌ها بسیار محدود است.[۵]
دانشگاه‌های خصوصی
بیشتر دانشگاه‌های بنگلادش خصوصی هستند و برخلاف دانشگاه‌های دولتی، از حمایت مالی دولت برخوردار نیستند. همراه با دانشگاه‌های دولتی، زیر نظر کمیسیون کمک‌های مالی دانشگاهی قرار دارند. بر اساس قانون، همه دانشگاه‌های خصوصی باید ظرف ۱۲ سال پس از آغاز فعالیت، مکان ثابتی برای پردیس خود داشته باشند.[۱۹] دانشکده‌های پزشکی خصوصی باید به یک دانشگاه دولتی وابسته باشند و در حال حاضر هیچ دانشکده پزشکی خصوصی‌ای در بنگلادش دوره‌های تحصیلات تکمیلی ارائه نمی‌دهد.
آموزش فنی و حرفه‌ای
نظام آموزش فنی و حرفه‌ای دوره‌هایی مرتبط با حوزه‌های کاربردی و عملی علوم، فناوری و مهندسی ارائه می‌دهد. مدت دوره‌ها از یک ماه تا چهار سال متغیر است. اداره آموزش فنی (DTE) مسئول برنامه‌ریزی، توسعه و اجرای آموزش فنی و حرفه‌ای ملی است. دانشجویانی که دیپلم مهندسی (دوره چهارساله) دریافت می‌کنند، می‌توانند تحصیلات خود را با دریافت مدرک لیسانس از دانشگاه‌های مهندسی ادامه دهند که معمولاً دو و نیم تا سه سال دیگر نیاز دارد.[۵]
آموزش دینی
برنامه درسی ملی بنگلادش آموزش دینی را نیز دربرمی‌گیرد. این برنامه آموزش دینی چهار دین پرطرفدار در بنگلادش یعنی اسلام، هندوئیسم، بودیسم و مسیحیت را پوشش می‌دهد.[۱۱] بسیاری از مدارس معلم دینی غیرمسلمان ندارند، به همین دلیل بسیاری از دانش‌آموزان غیرمسلمان ناچارند مباحث دینی را به‌صورت مستقل، با کمک والدین، نزد معلم خصوصی، یا در مراکز آموزشی و مؤسسات دینی محلی فراگیرند.[۲۰]
برنامه درسی ملی همچنین تاریخ اسلامی و میراث اسلامی را در بخش علوم انسانی در سطح کالج دربرمی‌گیرد. آموزش اسلامی در بنگلادش به‌شدت تحت تأثیر مدرسه‌های دینی قرار دارد.
چالش‌ها و مشکلات
بودجه آموزش
هزینه عمومی برای آموزش در حدود ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی قرار دارد و در پایین‌ترین سطح ۰٫۹۴ درصد (۱۹۸۰) و بالاترین سطح ۲٫۲ درصد (۲۰۰۷) بوده‌است.[۲۱] این رقم بسیار کمتر از حداقل پیشنهادی ۴ تا ۶ درصد از تولید ناخالص داخلی و ۲۰ درصد از بودجه ملی است.[۲۲]
کیفیت آموزش
نظام آموزشی از نبود یک نظام سالم برای توسعه و بهره‌گیری از منابع انسانی رنج می‌برد که به ناامیدی کارکنان آموزش ابتدایی از جمله معلمان می‌انجامد و به ضعف عملکرد دامن می‌زند.[۲۳] یک پژوهش نشان داده که نرخ غیبت معلمان مدارس ابتدایی ۱۵٫۵ درصد است. دانشگاه‌ها و برنامه‌های درسی موجود تفکر انتقادی معطوف به صنعت را تشویق نمی‌کنند و بیشتر بر حفظ محتوا تکیه دارند.[۲۴]
تفاوت جنسیتی
تبعیض جنسیتی در آموزش بیشتر در خانواده‌های روستایی دیده می‌شود، در حالی که در میان خانواده‌های متوسط و مرفه غایب است. بنگلادش در آموزش ابتدایی و متوسطه به تعادل جنسیتی دست یافته و در آموزش عالی نیز پیشرفت چشمگیری داشته‌است.[۲۵] دختران در اغلب حوزه‌های آموزشی از پسران پیشی می‌گیرند.
حضور در مدرسه
عملکرد ضعیف در آموزش ابتدایی به‌ویژه در مناطق روستایی نگران‌کننده است، جایی که نرخ ترک تحصیل و مردودی بالاست.[۲۶] غیبت دانش‌آموزان و زمان محدود تعامل در مدرسه نقش محوری در پایین بودن سطح پیشرفت تحصیلی دارد.[۲۶] وضعیت در مناطق شهری مانند داکا کاملاً متفاوت است.[۲۶]
طرح‌های بهبود
طرح‌های کنونی دولت برای ارتقای آموزش کودکان شامل این موارد می‌شود: آموزش ابتدایی اجباری برای همه، آموزش رایگان برای دختران تا پایه دهم،[۱۱] بورس تحصیلی برای دانش‌آموزان دختر، نظام آموزشی یکپارچه در سراسر کشور، و جنبش سوادآموزی مبتنی بر «غذا در ازای آموزش». کتاب‌های درسی از پایه پنجم تا دوازدهم اکنون به‌رایگان در اختیار همه دانش‌آموزان و مدارس قرار می‌گیرد.[۱۱]
حق آموزش
ابتکار اندازه‌گیری حقوق بشر (HRMI) نشان می‌دهد بنگلادش تنها ۶۷٫۴ درصد از آنچه باید بر اساس سطح درآمد کشور در زمینه حق آموزش محقق کند را برآورده می‌سازد.[۲۷] با در نظر گرفتن سطح درآمد بنگلادش، این کشور ۹۹٫۲ درصد از آنچه بر اساس منابع (درآمد) خود برای آموزش ابتدایی باید محقق کند را به انجام می‌رساند، اما این رقم برای آموزش متوسطه تنها ۶۳٫۷ درصد است.[۲۷]
اهداف بین‌المللی
بنگلادش به‌طور کامل با اهداف «آموزش برای همه» (EFA)[۲۸] و اهداف توسعه هزاره (MDG)[۲۹] سازمان ملل همسو شده‌است. دولت بنگلادش برنامه درسی خود را با هدف چهارم از اهداف توسعه پایدار، یعنی «آموزش باکیفیت» هماهنگ می‌سازد.[۳۰]
منابع
- ↑ «Tk 956.45b allocated for education sector». Prothom Alo. ۲ ژوئن ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۱۴ مارس ۲۰۲۵.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «7+ functional literacy rate increases to 77.9pc: BBS». bssnews.net.
- ↑ «Bangladesh education». یونسکو. ۲۷ نوامبر ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۶ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۲۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Primary education now up to class VIII». روزنامه دیلی‌استار (بنگلادش). ۱۸ مه ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 «Education in Bangladesh». WENR (به انگلیسی آمریکا). ۱ اوت ۲۰۱۹. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ مه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ مه ۲۰۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Islam، Yousuf (۱ ژوئیه ۲۰۱۱). «Tertiary Education in Bangladesh – Brief History, Problems and Prospects». International Journal for the Scholarship of Teaching and Learning. ۵ (۲). doi:10.20429/ijsotl.2011.050205. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۲.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Ahmed، Kaosar (۲۰۲۰). «English Language Learning in English and Bengali Medium Schools of Chittagong». English for Specific Purposes World. ۲۲ (۶۱). دریافت‌شده در ۲ مه ۲۰۲۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Girls' education in Bangladesh: A promising journey". گروه بانک جهانی (in English). 24 ژوئن 2019. Archived from the original on 19 اکتبر 2023. Retrieved 15 سپتامبر 2023.
- ↑ «Primary education up to class VIII, secondary XII». روزنامه دیلی‌استار (بنگلادش). ۲۵ اوت ۲۰۰۹. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Rahman، Mohammad Mosiur؛ Islam، Md Shaiful؛ Karim، Abdul؛ Chowdhury، Takad Ahmed؛ Rahman، Muhammad Mushfiqur؛ Seraj، Prodhan Mahbub Ibna؛ Singh، Manjet Kaur Mehar (۵ ژوئن ۲۰۱۹). «English language teaching in Bangladesh today: Issues, outcomes and implications». Language Testing in Asia. ۹ (۱): ۹. doi:10.1186/s40468-019-0085-8. شاپا ۲۲۲۹-۰۴۴۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 NCTB http://www.nctb.gov.bd/. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ مه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ مه ۲۰۲۳.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|عنوان به خط=صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر|عنوان= یا |title=ناموجود یا خالی (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Govt scraps JSC, JDC exams | The Daily Star". www.thedailystar.net (in English). Retrieved 18 آوریل 2026.
- ↑ «French International School of Dhaka – EFID» (به انگلیسی بریتانیا). دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «List of Cadet College - Bangladesh Army». نیروی زمینی بنگلادش. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Govt plans to build 1,000 primary schools in char areas". Dhaka Tribune (in English). 28 آوریل 2023. Archived from the original on 4 مه 2023. Retrieved 4 مه 2023.
- ↑ «Bangladesh: Tertiary Education Sector Review» (PDF). گروه بانک جهانی. بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Annual Primary School Census 2019» (PDF). Directorate of Primary Education. بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخهٔ اصلی در ۶ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «University Grants Commission - Banglapedia». en.banglapedia.org. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳ مه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۹ آوریل ۲۰۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Most private universities not abiding by law as govt fails to tighten grip". The Business Standard (in English). 7 فوریه 2022. Archived from the original on 18 ژوئیه 2023. Retrieved 30 آوریل 2023.
- ↑ «The Impact of Islamic Schools in Bangladeshi Society: The Case of Madrassa». alochonaa.com. ۲۷ مارس ۲۰۱۴. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Education Spending, Bangladesh». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ آوریل ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Ahmed, Manzoor (13 ژوئن 2022). "Education in budget 2022-23: Small mercies and dashed hopes". The Daily Star (in English). Archived from the original on 18 ژوئیه 2023. Retrieved 4 مه 2023.
- ↑ «Roll Call: Teacher Absence in Bangladesh» (PDF). World Bank. ۲۰۰۴. بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخهٔ اصلی در ۵ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Latifee، Enamul Hafiz (۲۶ آوریل ۲۰۲۱). «Future Bangladesh, 'miracle' or 'debacle': Industry-academia collaboration holds the answer». Textile Today. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲ مه ۲۰۲۱.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «The Bangladesh Gender Gap in Education: Biased Intra-household Educational Expenditures» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۳ آوریل ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 «Country Profiles: Bangladesh». UNESCO Institute for Statistics. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 "Bangladesh – HRMI Rights Tracker". rightstracker.org (in English). Archived from the original on 24 مارس 2022. Retrieved 13 مارس 2022.
- ↑ «Bangladesh: Education for All 2015 National Review» (PDF). Ministry of Primary and Mass Education, Government of Bangladesh. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Millennium Development Goals: Bangladesh Progress Report 2015» (PDF). General Economics Division (GED), Bangladesh Planning Commission. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ اوت ۲۰۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Sustainable Development Goal 4: Quality Education | United Nations in Bangladesh" (in English). Archived from the original on 2 مه 2023. Retrieved 2 مه 2023.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Education in Bangladesh». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «孟加拉教育». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای چینی ، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «التعلیم فی بنغلادیش». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- وزارت آموزش بنگلادش
- هیئت ملی برنامه درسی و کتاب درسی بایگانی‌شده در ۲۳ اوت ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine
- اداره آموزش ابتدایی
- آموزش در بنگلادش