آموزش در پاکستان

آموزش در پاکستان
نظارت آموزشی
Rana Tanveer HussainMinister of Education
داده‌های همگانی
زبان‌های نخستزبان انگلیسی، زبان اردو
گونه نظام آموزشیState, federal and private
باسوادی (2023 Census[۱])
مجموع۶۰٫۶۵٪
مردان۶۸٪
زنان۵۳٪
نام‌نویسی
مجموع32.33% of population[۲]
ابتدایی67.57%[۲]
متوسطه43.82%[۲]
آموزش عالی14.85%[۲]

آموزش در پاکستان (انگلیسی: Education in Pakistan) تحت نظارت وزارت آموزش فدرال و دولت‌های ایالتی است، در حالی که دولت فدرال عمدتاً در تدوین برنامه درسی، اعتباربخشی و تأمین مالی تحقیق و توسعه کمک می‌کند. ماده ۲۵-الف قانون اساسی پاکستان، دولت را موظف می‌کند که آموزش رایگان و اجباری با کیفیت را برای کودکان گروه سنی ۵ تا ۱۶ سال فراهم کند. «دولت باید آموزش رایگان و اجباری را برای همه کودکان ۵ تا ۱۶ سال به روشی که قانون تعیین می‌کند، فراهم کند.»[۳]

سیستم آموزشی در پاکستان[۴] به‌طور کلی به شش سطح تقسیم می‌شود: پیش‌دبستانی (از سن ۳ تا ۵ سال)، ابتدایی (سال‌های اول تا پنجم)، متوسطه پایین (سال‌های ششم تا هشتم)، متوسطه بالاتر (سال‌های نهم و دهم که به گواهی‌نامه مدرسه متوسطه یا SSC منجر می‌شود)، متوسطه تکمیلی (سال‌های یازدهم و دوازدهم که به گواهی‌نامه مدرسه عالی یا HSSC منجر می‌شود) و برنامه‌های دانشگاهی که به مدرک کارشناسی و تحصیلات تکمیلی ختم می‌شوند.[۵] کمیسیون آموزش عالی که در سال ۲۰۰۲ تأسیس شد، مسئول تمام دانشگاه‌ها و مؤسسات اعطاکننده مدرک است و عطا الرحمن به عنوان رئیس مؤسس آن منصوب شد.[۶]

پاکستان هنوز نسبت به سایر کشورها نرخ سواد پایینی دارد.[۷] تا تاریخ ۲۰۲۲ نرخ سواد در پاکستان از ۹۶٪ در اسلام‌آباد تا ۲۳٪ در منطقه تورغر متغیر است.[۸] نرخ سواد بر اساس جنسیت و منطقه متفاوت است. در مناطق قبیله‌ای، سواد زنان ۹٫۵٪ است،[۹] در حالی که کشمیر آزاد نرخ سواد ۹۱٪ دارد.[۱۰] جمعیت کودکانی که در مدرسه شرکت نمی‌کنند (۲۲٫۸ میلیون کودک) پس از نیجریه، دومین جمعیت بزرگ در جهان است.[۱۱] طبق داده‌ها، پاکستان با چالش بیکاری قابل توجهی، به ویژه در میان جوانان تحصیل‌کرده خود، روبرو است و بیش از ۳۱٪ از آنها بیکار هستند. علاوه بر این، زنان ۵۱٪ از کل جمعیت بیکار را تشکیل می‌دهند که نشان‌دهنده نابرابری جنسیتی در فرصت‌های شغلی است.[۱۲] پاکستان تا تاریخ ۲۰۲۱ حدود ۴۴۵۰۰۰ فارغ‌التحصیل دانشگاه و ۲۵۰۰۰ تا ۳۰۰۰۰ فارغ‌التحصیل علوم کامپیوتر در سال دارد.[۱۳]

مراحل آموزش رسمی

Children sitting and standing in a room
یک مدرسه ابتدایی در روستایی در منطقه سند

آموزش ابتدایی

تنها حدود ۶۷٫۵ درصد از کودکان پاکستانی تحصیلات ابتدایی را به پایان می‌رسانند.[۱۴] سیستم آموزشی ملی استاندارد عمدتاً از سیستم آموزشی انگلیس الهام گرفته شده است. آموزش پیش‌دبستانی برای سنین ۳ تا ۵ سال طراحی شده است و معمولاً شامل سه مرحله است: گروه بازی، مهد کودک و کودکستان (که به آن "KG" یا "Prep" نیز گفته می‌شود). پس از آموزش پیش‌دبستانی، دانش‌آموزان از سال اول تا پنجم به مدرسه راهنمایی می‌روند. پس از آن، از سال ششم تا هشتم به مدرسه راهنمایی می‌روند. در مدرسه راهنمایی، آموزش تک جنسیتی معمولاً توسط جامعه پاکستانی ترجیح داده می‌شود، اما آموزش مختلط در شهرها وجود دارد. برنامه درسی معمولاً تابع مؤسسه آموزشی است. هشت رشته تحصیلی رایج عبارتند از:

مدارس همچنین ممکن است مطالعات نمایشی، موسیقی و تربیت بدنی ارائه دهند، اما این دروس معمولاً امتحان یا نمره ندارند. اقتصاد خانه گاهی به دانش‌آموزان دختر تدریس می‌شود، در حالی که مباحث مربوط به نجوم، مدیریت محیط زیست و روان‌شناسی اغلب در کتاب‌های درسی علوم عمومی گنجانده شده است. گاهی اوقات باستان‌شناسی و انسان‌شناسی در کتاب‌های درسی مطالعات اجتماعی تدریس می‌شوند. SRE در اکثر مدارس پاکستان تدریس نمی‌شود، اگرچه این روند توسط برخی از مدارس شهری مورد انتقاد قرار گرفته است. زبان‌های استانی و منطقه‌ای مانند پنجابی، سندی، پشتو و سایر زبان‌ها ممکن است در استان‌های مربوطه، به ویژه در مدارس منطقه‌ای با زبان‌های مختلف، تدریس شوند. برخی از مؤسسات به زبان‌های خارجی مانند آلمانی، ترکی، عربی، فارسی، فرانسوی و چینی آموزش می‌دهند. زبان آموزش به ماهیت خود مؤسسه بستگی دارد، چه یک مدرسه با زبان انگلیسی باشد یا یک مدرسه با زبان اردو.

مدرسه شهری در کراچی

از سال ۲۰۰۹، پاکستان با نرخ خالص حضور در مدارس ابتدایی برای هر دو جنس ۶۶ درصد مواجه است، رقمی که پایین‌تر از میانگین جهانی ۹۰ درصد تخمین زده شده است.[۱۵]

تا سال ۲۰۰۷، هزینه عمومی برای آموزش و پرورش ۲٫۲ درصد از تولید ناخالص ملی بود که نسبت به ۲ درصد قبل از سال‌های ۱۹۸۴–۸۵ افزایش جزئی داشت. سهم کمی از کل بودجه ملی تخصیص‌یافته به آموزش و پرورش، حدود ۱۲ درصد، به آموزش عالی اختصاص می‌یابد و تقریباً ۸۸ درصد صرف آموزش در سطوح پایین‌تر می‌شود. مؤسسات آموزشی پایین‌رتبه مانند مدارس ابتدایی تحت این شرایط آسیب می‌بینند، زیرا طبقات کم‌درآمد قادر به بهره‌مندی از یارانه‌ها و آموزش با کیفیت نیستند.

آموزش متوسطه

آموزش متوسطه در پاکستان از سال نهم آغاز می‌شود و چهار سال طول می‌کشد. پس از پایان هر سال تحصیلی، دانش‌آموزان ملزم به گذراندن آزمون سراسری هستند که توسط هیئت منطقه‌ای آموزش متوسطه و راهنمایی (BISE) برگزار می‌شود.

پس از اتمام سال نهم، از دانش‌آموزان انتظار می‌رود که در هر یک از بخش‌های اول دروس تحصیلی خود (SSC-I) یک آزمون استاندارد بدهند. آن‌ها در پایان سال دهم (SSC-II) در آزمون‌های بخش‌های دوم همان دروس شرکت می‌کنند. پس از اتمام موفقیت‌آمیز این امتحانات، به آن‌ها گواهی پایان دوره متوسطه (یا SSC) اعطا می‌شود. این گواهی در زبان محلی گواهی نام‌نویسی یا به اختصار Matric نامیده می‌شود. برنامه درسی معمولاً شامل ترکیبی از هشت درس از جمله دروس اختیاری (مانند زیست‌شناسی، شیمی، کامپیوتر و فیزیک) و همچنین دروس اجباری (مانند ریاضیات، انگلیسی، اردو، مطالعات اسلامی و مطالعات پاکستان) است. امتحانات SSC در مجموع شامل ۱۱۰۰ نمره است که بین پایه نهم و دهم تقسیم می‌شود.[۱۶] نمرات در هر سال به شرح زیر تقسیم می‌شوند: ۷۵ نمره برای ریاضی، انگلیسی و اردو، ۵۰ نمره برای مطالعات اسلامی (یا اخلاق برای دانش‌آموزان غیرمسلمان) و مطالعات پاکستان، ۶۵ نمره برای علوم (زیست‌شناسی، شیمی، فیزیک). ۹۰ نمره اضافی برای دروس عملی (۳۰ نمره برای هر علم) اختصاص داده شده است. سپس دانش‌آموزان وارد یک کالج متوسطه می‌شوند و سال‌های ۱۱ و ۱۲ را به پایان می‌رسانند. پس از اتمام هر یک از این دو سال، آنها دوباره در آزمون‌های استاندارد دروس خود (HSSC-I و HSSC-II) شرکت می‌کنند. پس از اتمام موفقیت‌آمیز این امتحانات، به دانش‌آموزان گواهینامه دبیرستان (یا HSSC) اعطا می‌شود. این سطح از آموزش همچنین FSc/FA/ICS یا متوسطه نامیده می‌شود. رشته‌های زیادی وجود دارد که دانش‌آموزان می‌توانند برای سال‌های ۱۱ و ۱۲ انتخاب کنند، مانند پیش‌پزشکی، پیش‌مهندسی، علوم انسانی (یا علوم اجتماعی)، علوم کامپیوتر و تجارت. هر رشته شامل سه درس اختیاری و سه درس اجباری انگلیسی، اردو، اسلامی (فقط سال ۱۱) و مطالعات پاکستان (فقط سال ۱۲) است.

آزمون پیشرفته (یا AP) یک گزینه جایگزین است، اما بسیار کمتر از GCE یا IGCSE رایج است. در این آزمون، آموزش متوسطه به جای آن به عنوان «آموزش دبیرستان» شناخته می‌شود. امتحانات AP توسط یک هیئت امتحانات آمریکای شمالی، کالج بورد، نظارت می‌شوند و فقط تحت نظارت مراکزی که در کالج بورد ثبت شده‌اند، برگزار می‌شوند، برخلاف GCE O/AS/A Level و IGCSE که می‌توانند به صورت خصوصی برگزار شوند.

نوع دیگری از آموزش در پاکستان «آموزش فنی» نام دارد و آموزش فنی و حرفه‌ای را با هم ترکیب می‌کند. برنامه درسی حرفه‌ای از سال پنجم شروع می‌شود و با سال دهم به پایان می‌رسد[۱۷] سه هیئت، هیئت آموزش فنی پنجاب (PBTE)، هیئت آموزش فنی KPK (KPKBTE) و هیئت آموزش فنی سند (SBTE) دوره‌هایی مانند گواهینامه مدرسه فنی (TSC) (معادل کلاس دهم) و دیپلم مهندسی کاردانی (DAE) را در رشته‌های مهندسی مانند عمران، شیمی، معماری، مکانیک، برق، الکترونیک و کامپیوتر ارائه می‌دهند. DAE یک برنامه آموزشی سه ساله است که معادل کلاس دوازدهم است. دارندگان دیپلم، مهندس کاردانی نامیده می‌شوند. آنها می‌توانند یا به رشته مربوطه خود بپیوندند یا پس از DAE، مدرک کارشناسی فناوری و کارشناسی ارشد را در رشته مرتبط خود دنبال کنند.

علاوه بر این، مدرک سطح A که از سیستم آموزشی بریتانیا به ارث رسیده است، در مدارس خصوصی پاکستان محبوب است. سه تا چهار درس بر اساس علایق دانش‌آموز انتخاب می‌شود. این مدرک معمولاً به ترکیبی از دروس مشابه در یک دسته، مانند تجارت، هنر و علوم، تقسیم می‌شود. این یک برنامه دو ساله است. مؤسسات سطح A با دبیرستان متفاوت هستند. شما باید پس از اتمام دبیرستان، پذیرش در چنین مؤسسه‌ای را تضمین کنید، یعنی معادل سیستم بریتانیایی آن O-levels است. O-levels و A-levels معمولاً در یک مدرسه تدریس نمی‌شوند.

آموزش عالی

طبق گزارش جهانی آموزش یونسکو در سال ۲۰۰۹، ۶٪ از پاکستانی‌ها (۹٪ از مردان و ۳٫۵٪ از زنان) تا سال ۲۰۰۷ فارغ‌التحصیل دانشگاه بودند. پاکستان قصد دارد این رقم را تا سال ۲۰۱۵ به ۱۰٪ و متعاقباً تا سال ۲۰۲۰ به ۱۵٪ افزایش دهد[۱۸] همچنین تنوع زیادی بین گروه‌های سنی وجود دارد. کمتر از ۶٪ از افراد در گروه سنی ۵۵ تا ۶۴ سال دارای مدرک تحصیلی هستند، در حالی که این رقم در گروه سنی ۴۵ تا ۵۴ سال ۸٪، در گروه سنی ۳۵ تا ۴۴ سال ۱۱٪ و در گروه سنی ۲۵ تا ۳۴ سال ۱۶٪ است.

پس از کسب مدرک HSSC، دانش‌آموزان می‌توانند در مؤسسات حرفه‌ای برای دوره‌های کارشناسی تحصیل کنند، مانند مهندسی (BE/BS/BSc Engineering)، علوم کامپیوتر (BS/BSc/BSc Engineering)، پزشکی (MBBS)، دندان‌پزشکی (BDS)، دامپزشکی (DVM)، حقوق (LLB)، معماری (BArch)، داروسازی (Pharm.D) و پرستاری (BSc Nursing). این دوره‌ها معمولاً نیازمند چهار تا پنج سال تحصیل هستند. شوراهای اعتبارسنجی که این مدارک حرفه‌ای را تأیید و متخصصان مربوطه را ثبت می‌کنند عبارت‌اند از: شورای مهندسی پاکستان (PEC)، شورای ملی اعتباربخشی آموزش علوم کامپیوتر (NCEAC)، کمیسیون پزشکی پاکستان (PMC)، شورای دامپزشکی پاکستان (PVMC)، شورای وکلای پاکستان (PBC)، شورای معماران و شهرسازان پاکستان (PCATP)، شورای داروسازی پاکستان (PCP) و شورای پرستاری پاکستان (PNC). همچنین دانش‌آموزان می‌توانند در دانشگاه‌ها برای دوره‌های کارشناسی هنر (BA)، کارشناسی علوم (BSc)، کارشناسی بازرگانی (BCom) یا کارشناسی مدیریت کسب‌وکار (BBA) تحصیل کنند.

دو نوع دوره کارشناسی در پاکستان وجود دارد: قبولی (Pass) یا افتخاری (Honors). مدرک قبولی نیاز به دو سال تحصیل دارد و دانشجویان معمولاً علاوه بر تقریباً تعداد مساوی از دروس اجباری (مانند زبان انگلیسی، اسلامیت و مطالعات پاکستان)، سه درس اختیاری (مانند شیمی یا اقتصاد [آموزش]) را نیز می‌گذرانند. مدرک افتخاری نیاز به چهار سال تحصیل دارد و دانشجویان معمولاً در یک رشته تحصیلی انتخاب شده، مانند بیوشیمی (BSc Hons. Biochemistry) تخصص می‌گیرند. مدرک لیسانس قبولی (Post) اکنون به آرامی در سراسر کشور در حال حذف شدن از دوره‌های افتخاری است.

پروفسور عطاءالرحمن پس از امضای کتاب ۳۶۰ ساله انجمن سلطنتی با خودکار، جایزه انجمن سلطنتی (لندن) را از پروفسور مارتین ریس دریافت می‌کند.

در مورد برنامه‌های تربیت معلم، مسیرهای متعددی وجود دارد که یک معلم پیش از خدمت می‌تواند از آنها استفاده کند. گزینه اول شامل ۱۲ سال تحصیل در مدرسه است. سپس، فرد مدرک کاردانی در رشته آموزش دریافت می‌کند. در نهایت، آنها برای دو سال دیگر مدرک لیسانس آموزش دریافت می‌کنند تا معلم ابتدایی شوند. گزینه دوم موجود شامل ۱۲ سال تحصیل و چهار سال تحصیل برای دریافت لیسانس آموزش برای مربیان ابتدایی یا متوسطه است. گزینه‌های دیگر از ۱۴ تا ۱۶ سال تحصیل متغیر است. در نهایت، فرد می‌تواند مدرک کارشناسی ارشد یا دکترای خود را در رشته آموزش دریافت کند. خمیس در مقاله خود با عنوان «تربیت معلم در پاکستان» اطلاعات زیر را ارائه می‌دهد: مؤسسات تربیت معلم زیادی در سراسر پاکستان وجود دارد. در گذشته، سالانه حدود ۴۰۰۰۰ معلم در برنامه‌های کوتاه مدت آموزش می‌دیدند. حتی با وجود این میزان آموزش، انتقاداتی در مورد تربیت معلم وجود دارد. این برنامه‌ها بیشتر مبتنی بر دانش هستند و نه مبتنی بر کاربرد. تمرکز و علاقه بیشتری به حفظیات برای واجد شرایط شدن و قبولی در امتحانات وجود دارد. در نهایت، این مربیان هیچ صلاحیت اضافی ندارند و از همان ابتدا صلاحیت بالایی ندارند.

بیشتر برنامه‌های کارشناسی ارشد نیاز به دو سال تحصیل دارند. کارشناسی ارشد فلسفه (MPhil) در بیشتر رشته‌ها موجود است و می‌توان آن را پس از کارشناسی ارشد گذراند. تحصیلات دکترای فلسفه (PhD) در رشته‌های منتخب موجود است و معمولاً پس از اخذ مدرک MPhil دنبال می‌شود. دانشجویانی که مدرک MPhil یا PhD را دنبال می‌کنند باید یک رشته خاص و دانشگاهی را انتخاب کنند که در آن زمینه کار تحقیقاتی انجام می‌دهد. تحصیلات MPhil و PhD در پاکستان حداقل به دو سال تحصیل نیاز دارد. دانشگاه‌های مختلف پاکستان برنامه‌های دو ساله کارشناسی ارشد یا دکترا در رشته‌های هنر، علوم و فناوری را برای فارغ التحصیلانی که ۱۶ سال تحصیل (کارشناسی یا کارشناسی ارشد) را در رشته مربوطه خود گذرانده‌اند، ارائه می‌دهند.

آموزش‌های غیررسمی

خارج از سیستم رسمی، بخش‌های دولتی مدارس و مراکز آموزشی متعددی را اداره می‌کنند که بیشتر آنها با گرایش حرفه‌ای هستند. در میان این مؤسسات می‌توان مدارس حرفه‌ای، مراکز آموزش فنی و مراکز آموزش کشاورزی و حرفه‌ای را یافت. یک سیستم کارآموزی نیز توسط دولت پاکستان تدوین شده است.

آموزش غیررسمی نیز در پاکستان اهمیت دارد و عمدتاً افراد ترک تحصیل کرده و کم مهارت را که تحت نظارت یک صنعتگر ارشد آموزش می‌بینند، دوباره گرد هم می‌آورد. تعداد کمی از مؤسسات توسط شرکت‌ها اداره می‌شوند تا دانشجویان دانشگاه واجد شرایط برای شغل را آموزش دهند و در طول تحصیل تجربه کسب کنند و شکاف بین دانشگاه و صنعت را پر کنند، به عنوان مثال: شرکت خصوصی Appxone در حال آموزش مهندسان با توسعه حرفه‌ای در موضوعات اصلی الکترونیک و علوم کامپیوتر و سایر زمینه‌ها است.

مدرسه‌ها

مدرسه‌ها، حوزه‌های علمیه اسلامی هستند. اکثر مدرسه‌ها عمدتاً دروس اسلامی مانند تفسیر (تفسیر قرآن)، حدیث (سخنان محمد)، فقه (قانون اسلامی)، زبان عربی را تدریس می‌کنند و شامل برخی دروس غیراسلامی مانند منطق، فلسفه، ریاضیات نیز می‌شوند تا دانش‌آموزان بتوانند دروس دینی را درک کنند. تعداد مدارس در بین فقیرترین خانواده‌های پاکستان تا حدی به این دلیل محبوب است که آنها دانش‌آموزان خود را تغذیه و اسکان می‌دهند. تخمین تعداد مدارس بین 12000 تا 40000 متغیر است. در برخی مناطق پاکستان، تعداد آنها از مدارس دولتی بیشتر است. [۱۹]

تاریخچه

جامعه پاکستان عمیقاً مردسالار است. در سراسر نظام آموزشی پاکستان، نابرابری جنسیتی بین زنان و مردان وجود دارد. در واقع، طبق گزارش جهانی شکاف جنسیتی در سال ۲۰۱۶، پاکستان از نظر نابرابری جنسیتی در رتبه دوم بدترین کشورهای جهان قرار گرفت. [۲۰]

در پاکستان، تبعیض جنسیتی در آموزش در میان فقیرترین خانوارها رخ می‌دهد. تنها 18 درصد از زنان پاکستانی 10 سال یا بیشتر به مدرسه رفته‌اند. [۲۱] از جمله انتقادات دیگری که سیستم آموزشی پاکستان با آن مواجه است، نابرابری جنسیتی در سطوح ثبت‌نام است. با این حال، در سال‌های اخیر پیشرفت‌هایی در تلاش برای رفع این مشکل حاصل شده است. در سال‌های 1990-1991، نسبت ثبت‌نام زنان به مردان (نسبت زن به مرد) برای سطح ابتدایی 0.47 بود. این نسبت در سال‌های 1999-2000 به 0.74 رسید که نشان می‌دهد نسبت زن به مرد در طول دهه 57.44 درصد بهبود یافته است. برای سطح متوسط آموزش، این نسبت در ابتدای دهه 0.42 بود و تا پایان دهه به 0.68 افزایش یافت، بنابراین تقریباً 62 درصد بهبود یافته است. در هر دو مورد، نابرابری جنسیتی کاهش یافته است، اما در سطح متوسط نسبتاً سریع‌تر بوده است. [۲۲]

علاوه بر این، پاکستان از سال 2006 در زمینه سوادآموزی و پیشرفت تحصیلی زنان پیشرفت قابل توجهی داشته است (معین و همکاران، 2018). یکی از نمونه‌های این پیشرفت که اخیراً در سال 2010 حاصل شد، این بود که آموزش ابتدایی یک حق قانونی برای کودکان پنج تا شانزده ساله است. [۲۳] نابرابری جنسیتی در ثبت‌نام در سطح متوسطه در سال‌های 1990-1991، 0.4 و در سال‌های 1999-2000، 0.67 بود که نشان می‌دهد این نابرابری در طول دهه 67.5 درصد کاهش یافته است. در سطح دانشگاه، در سال‌های 1990-1991، 0.50 بود و در سال‌های 1999-2000 به 0.81 رسید که نشان می‌دهد این نابرابری 64 درصد کاهش یافته است. نابرابری جنسیتی در دوره متوسطه به طور نسبتاً سریعی کاهش یافته است.

منابع

  1. ↑ "TABLE 12: LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. 2023. Retrieved 2 Aug 2024.
  2. 1 2 3 4 "Ministry of Education, Pakistan" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2 October 2011.
  3. ↑ "Constitution of Pakistan Artikel 25A (English translation)" (PDF). na.gov.pk. 28 February 2012. Retrieved 24 July 2019.
  4. ↑ "Education System in Pakistan Problems, Issues & Solutions". pgc.edu. 17 November 2017. Archived from the original on 12 July 2018. Retrieved 24 March 2018.
  5. ↑ "Home".
  6. ↑ The Gazette of Pakistan hec.gov.pk
  7. ↑ "Literacy Rate in Pakistan Province Wise | Pakistan Literacy Rate". Ilm.com.pk. 28 September 2010. Retrieved 10 December 2013.
  8. ↑ "Pakistan Social And Living Standards Measurement Survey (PSLM) 2014–15 Provincial / District" (PDF). March 2016. Retrieved 10 September 2019.
  9. ↑ "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 16 August 2011. Retrieved 3 September 2010.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:عنوان آرشیو به جای عنوان (رده)
  10. ↑ Dr Pervez Tahir. "Education spending in AJK". The Express Tribune.
  11. ↑ "Education". www.unicef.org. Retrieved 2021-09-02.
  12. ↑ "Graduates face higher unemployment in Pakistan - here's why". mint. 2023-04-10. Retrieved 2023-06-14.
  13. ↑ Saeed, Barkan (4 October 2021). "Strengthening IT skills". DAWN.COM. Retrieved 5 October 2021.
  14. ↑ Stuteville, Sarah (16 August 2009). "seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2009670134_pakistanschool16.html". The Seattle Times.
  15. ↑ UNESCO Institute for Statistics. "Adjusted net enrolment ratio in primary education". UNESCO. Archived from the original on 2 آوریل 2012. Retrieved 19 September 2011.
  16. ↑ "Sindh increases total marks for matric board exams to 1,100 | SAMAA". Samaa TV. 9 November 2009.
  17. ↑ "Vocational education in Pakistan". UNESCO-UNEVOC. Retrieved 4 August 2014.
  18. ↑ "DAWN.COM | Pakistan | Education to be allocated seven pc of GDP". www.dawn.com. Archived from the original on 12 September 2009.
  19. ↑ Tavernise, Sabrina (3 May 2009). "Pakistan's Islamic Schools Fill Void, but Fuel Militancy". The New York Times.
  20. ↑ Moin, Ariba; Fatima, Huda; Qadir, Tooba Fatima (3 February 2018). "Pakistan's slow progress towards gender parity". The Lancet Global Health. 6 (2): e144. doi:10.1016/s2214-109x(17)30498-9. PMID 29389536.
  21. ↑ Career, Karwan. "Why education themed low for women?". www. careerkarwan.com. Archived from the original on 26 September 2017.
  22. ↑ Khan, Tasnim; Khan, Rana Ejaz Ali (30 June 2004). "Gender Disparity in Education-Extent, Trends and Factors". Journal of Research (Languages and Islamic Studies). 5 (1): 27–42.
  23. ↑ Bizenjo, Sikander (September 2020). "Education in Pakistan: Are low-cost private schools closing the gender gap?". International Journal of Educational Development. 77. doi:10.1016/j.ijedudev.2020.102209.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آموزش در پاکستان موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.