آنتینوپولیس

آنتینوپولیس
ⲁⲛⲧⲓⲛⲱⲟⲩ
الشیخ عبادة
أنصنا
آنتینوپولیس: نمای قوس پیروزی در سده نوزدهم میلادی، از کتاب «وصف مصر».
آنتینوپولیس در مصر واقع شده
آنتینوپولیس
آنتینوپولیس
موقعیت در مصر
مختصات: ۲۷°۴۸′۲۷″ شمالی ۳۰°۵۲′۴۸″ شرقی / ۲۷٫۸۰۷۵۰°شمالی ۳۰٫۸۸۰۰۰°شرقی / 27.80750; 30.88000
کشور مصر
شهرمنیا
شهرستانملوی
حکومت
 • نوعاستان منیا
منطقهٔ زمانییوتی‌سی +۲ (ساعت رسمی مصر)

آنتینوپولیس (همچنین به صورت‌های Antinoopolis, Antinoë و Antinopolis نوشته می‌شود؛ Ἀντινόου πόλις؛ به قبطی: ⲁⲛⲧⲓⲛⲱⲟⲩ؛ به عربی: انصنا، و به‌صورت نوین: الشیخ عبادة) شهری بود که امپراتور روم، هادریان، در سال ۱۳۰ میلادی بر کرانه شرقی رود نیل در مصر علیا بنا کرد. این شهر به یادبود آنتینوس، جوان محبوب و خدا-شده امپراتور، بنیان‌گذاری شد؛ آنتینوس در همان سال در نیل غرق گشت. آنتینوپولیس بر پایه روستای مصری کهنی به نام «هیر-وه» (Hir-we) استوار شد که کمی جنوب‌تر از روستای بِسا (Besa) قرار داشت و در برابر هرموپولیس ماگنا واقع بود.

این شهر نخستین شهر یونانی در ناحیه میانی رود نیل به‌شمار می‌رفت و هادریان آن را به‌عنوان کانونی برای گسترش فرهنگ هلنی در مصر بنا کرد. شهر با طرح شطرنجی کلاسیک یونانی-رومی ساخته شد و دارای خیابان‌های ستون‌دار، هیپودروم، تئاتر، حمام‌های عمومی و قوس پیروزی بود. هادریان امتیازات ویژه‌ای به ساکنان آن بخشید و از یونانیان مناطق دیگر مصر دعوت کرد تا در آن سکنا گزینند. این شهر در دوره بیزانس همچنان رونق داشت و مرکز اسقف‌نشین مسیحی شد، اما از سده دهم میلادی به تدریج متروک گردید.

امروزه این محل به نام «الشیخ عبادة» شناخته می‌شود و در استان منیا در مصر واقع است. در سده نوزدهم میلادی ویرانه‌های شهر تقریباً به‌طور کامل برای تأمین مصالح کارخانه‌های آهک‌پزی و کارخانه شکر تخریب شدند. در دوران معاصر نیز این محوطه باستانی به دلیل بهره‌برداری کشاورزی و حفاری‌های غیرقانونی همچنان در معرض تخریب قرار دارد.

پیشینه

پادشاهی نوین مصر

در دوره پادشاهی نوین مصر، این محل که «هیر-وه» نام داشت، جایگاه معبد بزرگ رامسس دوم بود که به خدایان خمون (Khmun) و هلیوپولیس (هلیوپلیس) تخصیص یافته بود.[۱] در این محوطه، بس و حاتحور از خدایان مهم به‌شمار می‌رفتند.[۱]

دوره روم

در سال ۱۳۰ میلادی، هادریان — که سومین امپراتور روم بود که به مصر سفر کرد — این شهر را بر ویرانه‌های هیر-وه برپا کرد. تمام ساختارهای پیشین، از جمله آرامگاه، ویران و جایگزین شدند، به‌جز معبد رامسس دوم.[۲][۳]

هادریان همچنین انگیزه‌های سیاسی برای بنیان‌گذاری آنتینوپولیس داشت؛ این شهر قرار بود نخستین شهر هلنی در ناحیه میانی رود نیل باشد و پایگاهی برای فرهنگ یونانی در میان جامعه مصری. برای تشویق مصریان به همزیستی با این فرهنگ وارداتی، وی اجازه داد خدای اصلی هیر-وه، یعنی بس، در کنار خدای نوین اصلی — اوزیریس-آنتینوس — پرستش شود.[۲] وی یونانیان مناطق دیگر را با بخشیدن امتیازاتی گوناگون تشویق کرد تا در شهر نوبنیاد سکنا گزینند.[۲] شهر با طرح شطرنجی طرح مشبک شهر که ویژگی شهرهای هلنی بود، ساخته شد و با ستون‌ها و تندیس‌های بسیار از آنتینوس و نیز معبدی به نام او آراسته گردید.[۲]

آنتینوپولیس مرکز رسمی آیین آنتینوس بود. هادریان اعلام کرد که بازی‌هایی به نام «Antinoeia» در بهار سال ۱۳۱ میلادی در این شهر برگزار خواهد شد که سالانه تکرار می‌شد و برای قرن‌ها به‌عنوان مهم‌ترین مسابقات مصر شناخته می‌شد. رویدادها شامل مسابقات ورزشی، مسابقه ارابه‌رانی و جشن‌های هنری و موسیقی بود و جوایز آن شامل شهروندی، پول، نشان‌ها و نان مادام‌العمر بود.[۲] در معبد «آنتینوئیون» به آنتینوس به‌عنوان خدای محلی احترام گزارده می‌شد. بر پایه منابع یونانی (مِناِا)، شهید مسیحی ژولیان قدیس در دوران آزار و اذیت دیوکلتیانی در آنتینوپولیس به شهادت رسید. شماری دیگر از شهیدان مسیحی نیز به دستور فرماندار آریانوس در اینجا کشته شدند.[۳]

دوره بیزانس

آنتینوپولیس در دوره بیزانس به رشد خود ادامه داد و با گسترش مسیحیت در امپراتوری، به شهری مسیحی تبدیل شد.[۲] این شهر به‌عنوان مرکز فرهنگی، زادگاه سِرِنوس (سِرِنوس آنتینوپولیسی)، ریاضی‌دان سده چهارم میلادی بود. در سده ششم میلادی، آنتینوپولیس همچنان «شهری بسیار شکوهمند» خوانده می‌شد، چنان‌که در یک فرمان طلاق که به سال ۵۶۹ میلادی تاریخ‌گذاری شده، از آن یاد شده‌است.[۳]

از سده چهارم میلادی، این شهر مقر اسقف مسیحی شد.[۴] در ابتدا آنتینوآ اسقف‌یار اسقف‌نشین مهتر بطلمیس در ثباید بود، اما در سده پنجم میلادی خود به یک اسقف‌نشین مهتر تبدیل شد و اسقف‌نشین‌های هرموپولیس پارووا، کوسه، اسیوط، هیپسلیس، آپولونوپولیس پارووا، آنتائوپولیس، اخمیم و تئودوسیوپولیس را زیر پوشش داشت.[۵][۶] امروزه کلیسای کاتولیک آنتینوآ را به‌عنوان اسقف‌نشین اسمی فهرست می‌کند.[۷]

دوره پسین امپراتوری روم دوره‌ای از همزیستی دینی و گذار فرهنگی بود. در حالی که شهر معابد و آیین‌های سنتی خود، به‌ویژه آیین اوزیریس-آنتینوس و بِس، را حفظ می‌کرد، به تدریج شاهد شکل‌گیری اجتماعات مسیحی سازمان‌یافته بود. با گذر سده‌ها، این آمیختگی فرهنگی به رشد فرهنگ قبطی انجامید که با شیوه‌های دینی و هنری متمایزی، مانند چهره‌نگاری‌های آرامگاهی و معماری دیری، مشخص می‌شد.[۸]

فتح عرب و دوره اسلامی

فتح عرب-مسلمان مصر در فاصله سال‌های ۶۳۹ تا ۶۴۲ میلادی صورت گرفت. آنتینوپولیس که پیش از آن در پی تاخت‌وتاز ساسانیان در سال ۶۱۹ میلادی رو به افول رفته بود، به تدریج متروک شد. ساکنان مسیحی و یهودی («اهل کتاب») آزادی دینی خود را حفظ کردند اما مشمول جزیه و خراج شدند. این نظام مالیاتی طی نسل‌ها موجب گرویدن تدریجی مردم بومی به اسلام شد.[۹]

در دوران امپراتوری عثمانی (۱۵۱۷–۱۹۱۴م)، منطقه آنتینوپولیس که اکنون به «الشیخ عبادة» تبدیل شده بود، دیگر مرکز شهری فعالی نبود. در این دوره هیچ بازسازی چشمگیری در محل شهر باستانی انجام نشد.[۹]

دوره میانه و نابودی آثار

این شهر در حدود سده دهم میلادی متروک شد.[۲] در طول سده‌ها، سنگ‌های شهر هادریانی برای ساخت خانه‌ها و مساجد برداشته شد.[۲] در سده هجدهم میلادی ویرانه‌های آنتینوپولیس هنوز دیدنی بودند و جهانگردان اروپایی از جمله کشیش یسوعی کلود سیکار در سال ۱۷۱۵ میلادی و ادم-فرانسوا ژومار در حدود سال ۱۸۰۰ میلادی آن را ثبت کردند.[۲] با این حال، در سده نوزدهم میلادی، آنتینوپولیس تقریباً به‌طور کامل توسط صنایع محلی نابود شد: آهک و سنگ‌آهک برای تولید گرد آهک سوزانده می‌شد و سنگ در ساخت یک سد نزدیک و کارخانه قند به کار می‌رفت.[۲] مارگریت یورسنار دربارهٔ این نابودی نوشته‌است:

ویرانه‌های شهری که هادریان به افتخار محبوبش بنا کرده بود، در آغاز سده نوزدهم هنوز پابرجا بود [...] در حدود میانه آن سده، یک صنعت‌کار مصری این بقایا را به آهک تبدیل کرد و آن‌ها را در ساخت کارخانه‌های قند همجوار به کار برد.

[۱۰]

دلیل بنیان‌گذاری

غرق شدن آنتینوس

هنگام سفر هادریان به مصر در سال ۱۳۰ میلادی، آنتینوس — جوان محبوب امپراتور که اهل ایالت بیتونیه در آسیای کوچک بود — در رود نیل غرق شد.[۱۱] بر پایه روایت عربی، آنتینوس هنگام پُر کردن ظرفی از آب نیل غرق شد. هادریان از مرگ این جوان سخت اندوهگین شد. بر اساس سنت مصری کهن، غرق‌شدگان در نیل خدا-شده تلقی می‌شدند؛ از این رو آنتینوس به‌عنوان «اوزیریس-آنتینوس» مقدس شمرده شد.[۱۲]

انگیزه فرهنگی

هادریان از افول فرهنگ یونانی در مصر ناخرسند بود. پیش از بنیان‌گذاری آنتینوپولیس، تنها سه شهر یونانی در مصر وجود داشت: اسکندریه (که اسکندر کبیر آن را بنا کرده بود)، نقراطیس در دلتا، و بطلمیس در سوهاج. مصر میانی به‌کلی از شهرهای یونانی خالی بود. هادریان برای جلوگیری از درهم‌آمیختگی یونانیان با جامعه مصری و از دست رفتن هویت هلنی آن‌ها، تصمیم گرفت شهری یونانی در آن منطقه بنا کند.[۱۲][۱۱] شهروندان جدید عمدتاً از شهر بطلمیس و فیوم آمدند و «هلنیان نوین» خوانده شدند.[۱۱]

موقعیت جغرافیایی

شهر بر کرانه شرقی رود نیل در مصر میانی، در برابر هرموپولیس ماگنا (امروزه ملوی در استان منیا) و در حدود سیصد کیلومتری جنوب قاهره واقع بود.[۱۲] آنتینوپولیس از طریق راه «ویا هادریانا» (via nova Hadriana) که در سال ۱۳۷ میلادی ساخته شد، به بندر برنیکه در دریای سرخ متصل بود.[۳]

ویرانه‌های معبد رامسس دوم در الشیخ عبادة، مصر.

پیش از بنیان‌گذاری شهر توسط هادریان، شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که این محل از روزگار رامسس دوم مسکون بوده‌است. رامسس دوم در اینجا معبدی ساخت که پس از ساخت آنتینوپولیس در جای خود حفظ شد.[۱۳]

ساختار و سازمان

شهر آنتینوپولیس با طرح شطرنجی که ویژگی شهرهای یونانی-رومی بود ساخته شد؛ شبکه‌ای از خیابان‌های متقاطع، خیابان‌های بزرگ با ردیف ستون‌ها و طاقی‌ها و تندیس‌هایی از آنتینوس.[۲] شهر دارای هیپودروم، تئاتر، سیرک، حمام‌های عمومی، قوس پیروزی، بندرگاه رودخانه‌ای، معابد و آرامگاه‌ها بود.[۴]

شهر به چهار محله (φυλαί) تقسیم شده بود که هر یک از آن‌ها به واحدهای کوچک‌تر تقسیم می‌شد. خیابان‌ها بر پایه طرح شطرنجی با تقاطع‌های عمود برهم ساخته شده بودند. ژومار، عضو کمیسیون مصر ناپلئون، گزارش داد که خیابان‌ها به محله‌ها و کوچه‌ها تقسیم شده و هر ساختمان شماره‌گذاری شده‌است.[۱۴] دست‌کم یکی از خیابان‌ها که از شمال به جنوب کشیده می‌شد، در دو طرف خود راهروهایی با سقف ستونی برای عابران پیاده داشت.[۱۴]

بر اساس مساحت ویرانه‌ها، آنتینوپولیس حدود یک و نیم مایل (نزدیک به دو و نیم کیلومتر) درازا و نزدیک به نیم مایل (هشتصد متر) پهنا داشت و محیطی به اندازه سه و نیم مایل (نزدیک به شش کیلومتر) داشت. شهر از سه طرف با دیوار آجری احاطه شده بود و طرف چهارم به رود نیل باز بود.[۱۴]

حکومت شهری

شهر آنتینوپولیس توسط سنا و پریتانئوس (رئیس) خودش اداره می‌شد. سنا از میان اعضای محله‌ها انتخاب می‌شد. تصمیمات این نهادها نه در اختیار نوموس‌فرمانده (nomarch) بلکه در حیطه اختیار فرماندار (ἐπιστράτηγος) ثباید بود. در ابتدا آنتینوپولیس بخشی از هفت‌نومیس (Heptanomis) بود، اما در دوران دیوکلتیان (۲۸۶ میلادی) به پایتخت نوموس ثباید تبدیل شد.[۳]

امتیازات شهر

هادریان امتیازات ویژه‌ای به آنتینوپولیس بخشید که در میان شهرهای یونانی مصر بی‌سابقه بود:[۱۵]

  • توزیع زمین‌های کشاورزی میان شهروندان
  • اجازه ازدواج با زنان مصری (ویژگی منحصر به فرد این شهر)
  • معافیت از برخی مالیات‌ها مانند مالیات سرانه
  • ایجاد جاده‌ای کاروانی که شهر را به بندر برنیکه در دریای سرخ متصل می‌کرد
  • قانون اساسی بر پایه نقراطیس
  • حکومت خودگردان با شورای بولی

برای کسب شهروندی روم، ساکنان می‌بایست در ارتش روم ثبت‌نام کرده و شایسته خدمت نظامی در لژیون‌های روم می‌شدند.[۱۵]

یافته‌های باستان‌شناختی

نیم‌تنه آنتینوس-اوزیریس
نیم‌تنه آنتینوس-اوزیریس از ویلای هادریان در تیوولی (لوور)
پارچه‌ای از آرامگاه سابینا، زنی از سده چهارم-پنجم میلادی در آنتینوپولیس، که بلروفون و پگاسوس را در حال لگدکوب کردن کیمیرا نشان می‌دهد. (لوور)
سرستون رومی متأخر از آرامگاه شمالی (موزه ملی باستان‌شناسی فلورانس)

نخستین یافته‌ها در این محوطه به دوره پادشاهی نوین مصر بازمی‌گردند، آن‌گاه که بس و حاتحور خدایان مهمی بودند.[۱] غاری که احتمالاً جایگاه آرامگاه و کاهن‌خانه بوده، محل سکونت زاهدان مسیحی بود. آرامگاه‌های یونانی با کتیبه‌ها به آرامگاه‌های آنتینوپولیس اشاره دارند.[۱]

در آغاز سده نوزدهم میلادی، هنگامی که بررسی‌های دوره ناپلئونی انجام شد، یک تئاتر، معابد بسیار، قوس پیروزی، دو خیابان با ردیف دوگانه ستون (مصور در کتاب «وصف مصر»)، سیرک و هیپودروم هنوز دیدنی بودند.[۱۶]

آلبر گای و کاوش‌های باستان‌شناسی

چهره‌نگاری آرامگاهی از یک مرد. کاوش‌شده توسط آلبر گای (موزه مصری برلین)
نقاشی یک شخصیت بال‌دار زن از دوران متأخر روم یا اوایل بیزانس در آنتینوپولیس. کاوش‌شده توسط آلبر گای (لوور)
مومیایی «بانوی آنتینوپولیس»، کشف‌شده در ۱۹۰۹ میلادی، با کفن نقاشی‌شده. (موزه هنرهای زیبا، رن)

آلبر گای (۱۸۵۶–۱۹۱۶ میلادی) به عنوان «باستان‌شناس آنتینوپولیس» شناخته می‌شد و میان سال‌های ۱۸۹۶ و ۱۹۱۱ میلادی کاوش‌های گسترده‌ای در این محل انجام داد.[۱۷] بدون پژوهش‌ها و مستندات گسترده او، اطلاعات بسیار کمی از این شهر یونانی-رومی در دسترس بود. کاوش‌های گای مومیایی‌ها، آرایه‌های آرامگاهی و هزاران تکه پارچه را از محوطه آشکار کرد و گورستان بزرگی متعلق به مسیحیان قبطی را آشکار ساخت.[۱۸]

در سال ۱۹۰۶ میلادی، گای در میان هزاران مومیای کاوش‌شده، مومیایی به نام «اوننوت» (Ounnout) را کشف کرد؛ زنی قبطی که در حدود بیست سالگی درگذشته بود و احتمالاً به اواخر سده دوم یا آغاز سده سوم میلادی تعلق داشت. وجود طلا بر روی مومیای وی نشان‌دهنده جایگاه بلند و نقش مذهبی مهم اوست و پیکرش بر روی لایه‌ای از برگ‌های انجیر آرمیده بود.[۱۹] این مومیایی معمولاً در موزه دونکرک نگهداری می‌شود.[۱۹]

کاوش‌های باستان‌شناختی آغاز سده بیستم میلادی، عناصر چشمگیری از شهر روم را آشکار کرد، از جمله تندیس‌ها، چهره‌نگاری‌های آرامگاهی و کتیبه‌ها. همچنین کلیساها و مجسمه‌های بزرگی به دست آمد که نشان‌دهنده فعالیت معماری تا حدود سده هفتم میلادی است.[۲۰]

مجموعه کوچکی از پارچه‌های کاوش‌شده در سال‌های ۱۹۱۳–۱۹۱۴ میلادی توسط جان دو مونینس جانسون در مجموعه‌های موزه نیوزیلند «تِ پاپا تونگارِوا» نگهداری می‌شود.[۲۱]

نقش لشکرکشی ناپلئون

در جریان لشکرکشی ناپلئون بناپارت به مصر (۱۷۹۸–۱۸۰۱ میلادی)، گروه‌هایی از دانشمندان، مهندسان، نقشه‌برداران و باستان‌شناسان همراه لشکر بودند که موظف به مستندسازی آثار باستانی مصر شدند. در آنتینوپولیس، آنان به‌ویژه ویرانه‌های شهری چشمگیر را ثبت کردند: ستون‌دان‌های ساختمان‌های کهن، سیرک، هیپودروم، حمام‌های عمومی، قوس پیروزی و نقشه کلی شهر.[۱۶] این اسناد در کتاب «وصف مصر» به چاپ رسید و منبع ارزشمندی برای پژوهشگران بعدی شد.[۲۲]

دلایل تخریب و افول

تخریب‌های تاریخی

از آغاز سده بیستم میلادی، منطقه باستانی رو به فروپاشی و افول رفت. دلایل عمده این فرایند عبارت‌اند از:[۲۳]

  • نبود روش‌های علمی و اخلاقی در کاوش‌های باستان‌شناسان پیشین در جست‌وجوی پاپیروس‌ها و مومیایی‌ها
  • بی‌توجهی جدی و ناآگاهی مردم محلی از ارزش آثار، که به ساخت‌وساز و کشاورزی بر روی بقایای تاریخی مهم دست زدند
  • حضور دزدان آثار و نبود نگهبانی کافی
  • سوزاندن سفال‌های باستانی و دور انداختن آن‌ها با زباله شهر
  • ساخت یک خانه توسط یکی از ساکنان پشت معبد رامسس دوم، در حالی که قانون بنا را در فاصله حداقل سه کیلومتری از محدوده آثار الزامی می‌دانست

تهدیدات معاصر

باستان‌شناس مونیکا حنا در مورد تخریب سامانمند محوطه باستانی آنتینوپولیس (الشیخ عبادة) هشدار داده‌است. وی توضیح می‌دهد که «گوشه شمال‌غربی شهر دژدار برای بهره‌برداری کشاورزی تسطیح شده» و گورهای رومی برای آماده‌سازی زمین جهت کاشت تخریب شده‌اند. بولدوزرها بخش‌هایی از دیوارهای دژ، آرامگاه‌های روم و دیگر بقایا را برای اهداف کشاورزی نابود کرده‌اند.[۲۴]

بعثه ایتالیایی از مؤسسه پاپیروس‌شناسی نیز از تجاوزاتی که در محوطه رخ می‌دهد — از جمله غارت آثار، حفاری قبرها و ساخت‌وساز روستاییان بر روی محوطه‌های باستانی — گزارش داده‌است.[۲۳]

مهم‌ترین آثار تاریخی

نمای میدان ویرانه‌های آنتینوپولیس از جنوب‌غرب در سال ۱۸۰۹ میلادی، از کتاب وصف مصر
نمای میدان ویرانه‌های آنتینوپولیس از جنوب‌غرب در سال ۱۸۰۹ میلادی، از کتاب وصف مصر

این شهر بازتاب سه تمدن بزرگ را در خود داشت:[۲۳]

  • آثار فرعونی: تعویذهای فرعونی، پیچه‌های کتانی مومیایی‌ها، پاپیروس‌ها، محجرها و معبد رامسس دوم
  • آثار روم: تندیس‌های کوچک، سکه‌های روم و ساختمان‌های باشکوه روم شامل ستون‌ها و طاق‌ها
  • آثار مسیحی-قبطی: دیرها، کلیساها، خانه قدیسه تئودورا، چاه خانواده مقدس
  • آثار اسلامی: خانه مریم (بیت ماریا) که مسلمانان آن را «مسجد عبادة» می‌نامیدند، به‌علاوه بقایای سفال‌های رنگی از دوره‌های روم و اسلامی

منابع

  1. 1 2 3 4 Stillwell، Richard؛ MacDonald، William L.؛ McAlister، Marian Holland (۱۹۷۶). «ANTINOÖPOLIS (Sheikh-'Ibada) Egypt». The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton, N.J.: Princeton University Press. شابک ۹۷۸-۰-۶۹۱-۶۵۴۲۰-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Lambert، Royston (۱۹۸۴). Beloved and God: The Story of Hadrian and Antinous. George Weidenfeld & Nicolson.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. 1 2 3 4 5 Cockle, Walter Eric Harold (2005), Hornblower, Simon; Spawforth, Antony (eds.), "Antinoöpolis", The Oxford Classical Dictionary (in English), Oxford University Press, doi:10.1093/acref/9780198606413.001.0001, ISBN 978-0-19-860641-3, retrieved 2020-01-19{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:پارامتر اثر با شابک (رده)
  4. 1 2 Fluck, Cäcilia (2013). (in English). Accademia University Press. ISBN 978-88-99200-10-7 https://books.openedition.org/aaccademia/947. Retrieved 30 اوت 2025. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |pages totales= صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته |titre chapitre= صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته |titre ouvrage= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  5. ↑ Michel Lequien (۱۷۴۰). Oriens christianus in quatuor Patriarchatus digestus. ج. II. Paris. صص. ۵۹۳–۵۹۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  6. ↑ Gaetano Moroni. Dizionario di erudizione storico-ecclesiastica. ج. ۲. ص. ۱۶۸.
  7. ↑ Annuario Pontificio ۲۰۱۳. Libreria Editrice Vaticana. ۲۰۱۳. ص. ۸۳۴. شابک ۹۷۸-۸۸-۲۰۹-۹۰۷۰-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. ↑ Martin، Annick (۱۹۸۱). «Aux origines de l'Église copte: l'implantation et le développement du christianisme en Égypte (Ier-IVe s)». Revue des Études Anciennes. ۸۳ (۱): ۳۵–۵۶. doi:10.3406/rea.1981.4102. دریافت‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۲۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  9. 1 2 «La conquête arabe de l'Égypte». lesclesdumoyenorient.com. دریافت‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  10. ↑ Marguerite Yourcenar (1974). Mémoires d'Hadrien (in French). Éditions Gallimard Folio. p. 363.
  11. 1 2 3 مصطفی العبادی (۱۹۹۹). مصر من الأسکندر الأکبر إلی الفتح العربی. القاهرة: مکتبة الأنجلو المصریة. شابک ۹۷۷-۰۵-۱۶۸۸-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  12. 1 2 3 سید أحمد علی الناصری (۱۹۹۱). تاریخ الأمبراطوریة الرومانیة السیاسی والحضاری. القاهرة: دار النهضة العربیة. صص. ۲۵۴, ۲۵۵, ۲۵۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  13. ↑ محیدلی، جاد (۲۸ ژوئن ۲۰۱۹). «ما هی المدینة المصریة آلتی بناها إمبراطور رومانی لعشیقه؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  14. 1 2 3 Bell, H. I. (1940). "Antinoopolis: A Hadrianic Foundation in Egypt." The Journal of Roman Studies, 133-47. JSTOR 296979
  15. 1 2 محمد السید محمد عبد الغنی (۲۰۰۱). تاریخ مصر تحت حکم الرومان. الأسکندریة: المکتب الجامعی الحدیث. صص. ۱۵۴, ۱۵۵, ۱۵۶, ۱۵۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  16. 1 2 Pearse، Roger (۲۸ اکتبر ۲۰۱۶). «The lost city of Antinoupolis in Egypt, as seen by Napoleon's expedition». Roger Pearse (به انگلیسی بریتانیا). دریافت‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  17. ↑ «Gayet, Albert». Inha.fr. Institut national d'histoire de l'art. ۲۹-۰۶-۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۶-۰۷-۲۰۲۰. {{cite web}}: تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= و |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  18. ↑ Donadoni, Sergio, and Peter Grossmann (1991). "Antinoopolis". Claremont Coptic Encyclopedia. Retrieved 10/24/2012.
  19. 1 2 "Ounnout, la momie dorée de Dunkerque exposée à Boulogne pour cinq ans". tendancesandco.fr (in French). 31 ژانویه 2020. Retrieved 26 اوت 2025.
  20. ↑ "Scavi - Attività - Istituto Papirologico "G. Vitelli" dell'Università di Firenze". istitutopapirologico.unifi.it (in Italian). Retrieved 30 اوت 2025.
  21. ↑ «Coptic textiles». Collections Online, Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ مه ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲۹ مه ۲۰۲۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  22. ↑ «Antinoupolis». carnegiemnh.org. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  23. 1 2 3 ««المصری الیوم» تکشف وقائع نهب مدینة أثریة بالمنیا». www.almasryalyoum.com (به عربی). بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  24. ↑ Girault-Rime، Marion (۱۲ آوریل ۲۰۲۴). «In Egypt, Treasured Archeological Sites Bulldozed And Looted». Worldcrunch (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.