آکواریوم

آبزی‌دان^[۱] یا آکواریوم^[۲] (به انگلیسی: Aquarium) در آن گیاه یا جانوران آبزی نگهداری و به نمایش گذاشته می‌شوند. آکواریوم‌دارها از آکواریوم‌ها برای نگهداری ماهی‌ها، بی‌مهرگان، دوزیستان، خزندگان آبزی مانند لاک‌پشت‌ها و گیاهان آبزی استفاده می‌کنند.

مفهوم آکواریوم در میانه‌ی قرن نوزدهم، یعنی سال ۱۸۵۰، توسط شیمیدان انگلیسی رابرت وارینگتون به‌طور جدی شکل گرفت. او نشان داد که اگر در یک ظرف آب گیاهان قرار داده شوند، این گیاهان با فرآیند فتوسنتز اکسیژن تولید می‌کنند و همین اکسیژن برای ادامه‌ی زندگی جانوران کافی خواهد بود؛ البته به شرطی که تعداد جانوران بیش از اندازه نباشد و تعادل حفظ شود.

شور و علاقه به آکواریوم در آغاز دوران ویکتوریایی انگلستان با تلاش‌های فیلیپ هنری گوس گسترش یافت. او در سال ۱۸۵۳ نخستین آکواریوم عمومی را در باغ‌وحش لندن بنا کرد و آن را با گونه‌های مختلف آبزی پر نمود. یک سال بعد، در ۱۸۵۴، کتابی با عنوان آکواریوم: آشکارسازی شگفتی‌های دریای ژرف منتشر کرد که نخستین راهنمای جامع برای علاقه‌مندان بود و باعث شد واژه‌ی «آکواریوم» در فرهنگ عمومی تثبیت شود.

امروزه آکواریوم‌های کوچک در خانه‌ها توسط دوستداران نگهداری می‌شوند، در حالی که در بسیاری از شهرها آکواریوم‌های بزرگ عمومی وجود دارد. این مراکز جانوران آبزی را در مخازن وسیع نگهداری می‌کنند و ممکن است شامل گونه‌هایی چون سمور آبی، دلفین، کوسه، پنگوئن، فوک و حتی نهنگ باشند. بسیاری از این مخازن علاوه بر جانوران، گیاهان آبزی نیز دارند تا محیط طبیعی‌تر و پایدارتر ایجاد شود.

همان‌طور که واژهٔ باغ وحش برای اشاره به محلی که در آن جانوران روی خشکی زندگی می‌کنند، مورد استفاده قرار می‌گیرد، واژهٔ آکواریوم (Aquarium) هم به یک بنای عمومی که در آن گروه زیادی از گونه‌های آبزی نگهداری می‌شوند، اشاره می‌کند. واژه «آکواریوم»، توسط فیلیپ هنری گوس، طبیعی دان انگلیسی ایجاد شده‌است، ریشه لاتین aqua، به معنی آب را با پسوند آریوم -arium، به معنی «مکانی برای ارتباط» ترکیب می‌کند. آکواریوم‌ها معمولاً برای ایجاد فضایی زیبا در خانه یا محل کار خریداری یا ساخته می‌شوند. پسوندها و ریشه‌های aqua و -arium انگلیسی نیستند؛ هر دو وام واژه‌های لاتین در انگلیسی هستند اما در زبان انگلیسی از وندهای غیرانگلیسی در واژه‌های علمی و دانشگاهی به‌وفور استفاده می‌شود.

واژه آکواریوم در زبان انگلیسی از آن دسته واژه‌هایی است که دو شکل جمع دارد بصورت آکوآریا (Aquaria) و آکواریومز (Aquariums) که به معنای آکواریوم‌ها هستند.^[۳] واژه آکواریست (Aquarist) نیز به معنای آکواریوم‌دار است که افراد شاغل در این زمینه را اشاره دارد.

ویواریوم (محل نگهداری تمامی موجودات زنده)، تراریوم (نگهداری خشک‌زی‌ها)، پالوداریوم (ترکیب خشکی و آب)، ریپاریوم (محیط کنار رودخانه‌ای)، انسکتاریوم (محیط حشرات)، پلنتاریوم (نگهداری گیاه‌ها و آبزی‌ها) و موساریوم (نگهداری خزه‌ها) همگی از واژه‌های دارای پسوند آریوم؛ مشابه آکواریوم هستند که گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند. تمامی واژه‌هایی که دارای پسوند آریوم هستند زیرمجموعه ویواریوم هستند که می‌توان اشاره کرد آکواریوم نیز نوعی ویواریوم است.^[۴][۵][۶]

در مصر باستان، نگهداری ماهیان بیشتر در قالب حوض‌ها و استخرهای معابد و کاخ‌ها انجام می‌شد، نه آکواریوم شیشه‌ای به معنای امروزی. مصریان از این حوض‌ها هم برای تغذیه و هم برای آیین‌های مذهبی استفاده می‌کردند. مصریان ماهی را یکی از منابع اصلی خوراک می‌دانستند و در حوض‌ها و استخرهای مصنوعی آن‌ها را پرورش می‌دادند. همچنین ماهی در مصر باستان جایگاه مذهبی داشت و در برخی معابد، استخرهایی برای نگهداری ماهیان به‌عنوان نماد باروری و زندگی ساخته می‌شد.

در سال ۱۳۶۹ میلادی، امپراتور هونگ‌وو در سلسله مینگ یک کارگاه سفالینه تأسیس کرد که حوض‌های بزرگ چینی برای نگهداری ماهی قرمز تولید می‌کرد؛ با گذشت زمان، این حوض‌ها به شکلی نزدیک به کاسه‌های ماهی امروزی ساخته شدند. لئونارد بالدنر، که در سال ۱۶۶۶ کتاب Vogel-, Fisch- und Tierbuch («کتاب پرندگان، ماهیان و جانوران») را نوشت، لوچ‌های آب و سمندرها را نگهداری می‌کرد. گاهی گفته می‌شود که آکواریوم را رومیان اختراع کرده‌اند، زیرا گفته می‌شود آن‌ها ماهی‌های دریایی باربل را در مخازن مرمرین و شیشه‌ای نگهداری می‌کردند، اما پژوهشگران درستی این ادعا را مورد تردید قرار می‌دهند.

چشیدن لذت نگهداری ماهیان در مخزن شیشه‌ای به قرن ۱۷ میلادی برمی‌گردد. در سال ۱۶۶۵، روزنامه‌نویسی به نام ساموئل پپیس گروهی از ماهی‌های کمیاب را در محفظه‌ای شیشه‌ای پر از آب نگهداری می‌کرد. پس از آن، مردم به این کار به چشم یک سرگرمی جالب نگاه کردند و به این شکل بود که نگهداری ماهی در آکواریوم رواج پیدا کرد.^[۷] نگهداری موجوداتِ آبزی در یک محیطِ مصنوعی توسطِ انسان، به هزاران سال پیش بر می‌گردد. سومری‌ها، ماهی‌ها را قبل از اینکه به مصرفِ غذایی برسانند، در حوضچه‌هایی نگهداری می‌کردند؛ همین کار را مصری‌ها نیز می‌کردند.

سده نوزدهم میلادی

ژان ویلوپره پاور یک زن فرانسوی زیست‌شناس بود که در سده نوزدهم میلادی سال ۱۸۳۲ نخستین آکواریوم شیشه‌ای را برای مطالعه آزمایشگاهی موجودات دریایی اختراع کرد. این نوآوری به او امکان داد تا برای نخستین بار رفتار و چرخه‌ی زندگی جانوران آبزی را در محیطی علمی و کنترل‌شده بررسی کند. به همین دلیل، او را گاهی «مادر آکواریوفیلی» یا پیشگام آکواریوم می‌نامند چرا که اختراع او زمینه‌ساز توسعه‌ی آکواریوم‌های علمی، عمومی و بعدها خانگی شد. کارهای ویلوپره پاور نه‌تنها در تاریخ زیست‌شناسی دریایی اهمیت دارد، بلکه نقطه‌ی آغاز مسیری بود که بعدها توسط رابرت وارینگتون (با معرفی اصل آکواریوم متعادل) ادامه یافت.

منشأ آکواریوم در سال ۱۸۵۰ توسط شیمیدان انگلیسی رابرت وارینگتون به‌طور کامل توسعه یافت. او در پژوهش‌های خود نشان داد که اگر در یک ظرف آب، گیاهان به‌طور مناسب اضافه شوند، این گیاهان از طریق فرایند فتوسنتز اکسیژن آزاد می‌کنند. این اکسیژن برای تنفس جانوران آبزی کافی خواهد بود، به شرطی که تعداد جانوران بیش از حد زیاد نشود و تعادل اکولوژیکی حفظ گردد. این کشف علمی، نقطه‌ی عطفی در تاریخ آکواریوم بود، زیرا برای نخستین بار نشان داد که می‌توان یک اکوسیستم بسته و پایدار از گیاهان و جانوران آبزی در محیط مصنوعی ایجاد کرد. بعدها فیلیپ هنری گوس با الهام از یافته‌های وارینگتون، نخستین آکواریوم عمومی لندن را در سال ۱۸۵۳ ساخت و واژه‌ی Aquarium را وارد فرهنگ عمومی کرد.

در اوایل دوره ویکتوریا، فیلیپ هنری گوس (Philip Henry Gosse) طبیعت‌شناس انگلیسی، نخستین آکواریوم عمومی را در باغ‌وحش لندن در سال ۱۸۵۳ ایجاد و با گونه‌های مختلف آبزیان آن را پر کرد. این اقدام نقطه‌ی عطفی در تاریخ فرهنگ عمومی بود، زیرا برای نخستین بار مردم عادی توانستند دنیای زیر آب را در محیطی کنترل‌شده و شفاف مشاهده کنند.^[۹]

گوس تنها به ساخت آکواریوم بسنده نکرد؛ او در سال ۱۸۵۴ کتابی با عنوان The Aquarium: An Unveiling of the Wonders of the Deep Sea («آکواریوم: رونمایی از شگفتی‌های دریای عمیق») منتشر کرد. این کتاب نخستین راهنمای جامع برای علاقه‌مندان به نگهداری آکواریوم بود و در آن اصول علمی، روش‌های نگهداری و زیبایی‌های دنیای آبزیان توضیح داده شده بود.^[۱۰]

انتشار این کتاب و نمایش عمومی آکواریوم در لندن باعث شد واژه‌ی Aquarium وارد زبان روزمره شود و موجی از علاقه و شور و شوق به نگهداری آکواریوم در خانه‌ها و محافل علمی و فرهنگی سراسر انگلستان و اروپا شکل بگیرد. به همین دلیل، فیلیپ هنری گوس را می‌توان پدر آکواریوم عمومی دانست؛ کسی که آکواریوم را از یک ابزار علمی به یک پدیده‌ی فرهنگی و سرگرمی محبوب تبدیل کرد.^[۱۱]

آکواریوم‌ها را می‌توان بر اساس نوع اهداف نگهداری، آب، دما و تغذیه دسته‌بندی کرد اما مهم‌ترین تقسیم‌بندی آکواریوم‌ معیار نوع آب است که می‌تواند شیرین، لب شور یا آب شور باشد.^[۱۲]

1. هدف نگهداری
   1. آکواریوم خانگی: با تمرکز بر زیبایی، آرامش و تجربهٔ نزدیک از دنیای آبزیان در خانه.
   2. آکواریوم پلنت یا آکواریوم گیاهی: تمرکز بر پرورش گیاهان آبزی، با نور و CO₂ مناسب.^[۱۳]
   3. آکواریوم ریف یا آکواریوم صخره‌ای: مخصوص نگهداری مرجان‌ها، بی‌مهرگان و ماهیان ریف.
   4. آکواریوم پابلیک یا آکواریوم عمومی: آکواریوم‌های بزرگ عمومی با گونه‌های متنوع مانند کوسه و دلفین.
2. نوع آب
   1. آب شیرین یا فرش‌واتر (Freshwater): رایج‌ترین نوع، مناسب برای ماهیان ماهی قرمز، فایتر و تمامی رنگین‌ماهیان (گوپی، مولی، پلاتی)
   2. آب لب‌شور یا برکیش (Brackish): ترکیبی از آب شیرین و شور، مناسب گونه‌های کم‌یاب و خاص مانند ماهی چهارچشم و آرچر فیش.
   3. آب شور یا سالت واتر (Saltwater): پیچیده‌تر، نیازمند تجهیزات پیشرفته برای نگهداری ماهیان دریایی و مرجان‌ها. دلقک‌ماهی و بلوتنگ از معروف‌ترین ماهی‌های آب شور هستند.
3. دما
   1. دمای سرد یا کلد واتر (Coldwater): در دمای ۱۰-۲۵ سانتی‌گراد و بدون بخاری آکواریوم نگهداری می‌شوند و مناسب ماهی‌هایی مانند گلدفیش و کوی است.
   2. دمای گرم یا تراپیکال (Tropical): در دمای ۲۵-۳۰ سانتی‌گراد همراه با بخاری آکواریوم نگهداری می‌شوند و مناسب ماهی‌هایی مانند فایتر و رنگین‌ماهیان (گوپی، مولی و پلاتی) است.^[۱۴]
4. تغذیه
   1. گیاه‌خوار: گونه‌هایی که بیشتر از گیاهان و جلبک‌ها تغذیه می‌کنند.
   2. گوشتخوار: گونه‌هایی که نیازمند پروتئین حیوانی هستند (مانند برخی سیکلیدها از جمله آروانا، آنجل و اسکار).
   3. همه‌چیزخوار: بیش از نیمی از ماهی‌های آکواریومی همه‌چیزخوار هستند و مناسب انواع ماهی‌ها است.

برای راه‌اندازی یک آکواریوم سالم و زیبا، استفاده از وسایل مناسب ضروری است. این تجهیزات شامل فیلتر، بخاری، دیفیوزر، تستر pH و مواد تصفیه‌کننده هستند که کیفیت آب و سلامت موجودات را تضمین می‌کنند. انتخاب درست این ابزارها نقش مهمی در ایجاد محیطی پایدار و دل‌پذیر برای ماهی‌ها و گیاهان دارد.^[۱۵] برخی از افراد نیز با خرید آکواریوم آماده (آکواریوم از پیش ساخته‌شده) خود را از فرآیند راه‌اندازی آکواریوم فارغ می‌کنند.^[۱۶]

• شیشه آکواریوم، مخزن، تانک یا همان محفظه آکواریوم
• پایه برای استقرار و ثابت نگه داشتن آکواریوم
• چسب آکواریوم
• درب آکواریوم: برای بیرون نپریدن برخی از ماهی‌های پرتحرک مانند بتا و بارب ضروری بکار می‌رود.
• دماسنج آکواریوم: دماسنج‌های آکواریوم به‌صورت برچسبی (دماسنج نواری/دایره‌ای) یا دیجیتالی هستند.
• فیلترهای آکواریوم برای تمیزسازی آکواریوم (مانند: فیلتر کفی، تاپ فیلتر، فیلتر گپ، فیلتر سطلی، بیو فیلتر، فیلتر لاکپشت، فیلتر آبشاری، فیلتر هنگان، فیلتر سامپ، پد فیلتر آکواریوم): فیلترهای آکواریوم برای پاکسازی فضای آکواریوم هستند. همچنین فیلتر آکواریوم آب شیرین و آب شور متفاوت است.

  

• مدیا فیلتر: مدیا فیلتر ماده‌ای متخلخل است که برای تصفیه بیولوژیکی آب و رشد باکتری‌های مفید در فیلتر استفاده می‌شود. سرامیک آکواریوم، بیوبال، زئولیت و زغال اکتیو از مهم‌ترین مدیا فیلترها هستند.
• اسکیمر یا چربی گیر آکواریوم: برای آکواریوم‌های آب شور و حذف مواد آلی معلق و جلوگیری از مواد زاِد و چربی های سطح آب در آکواریوم بهترین راه استفاده از اسکیمر آکواریوم یا همان چربی گیر سطح آب آکواریوم است.
• سیستم س او 2 (SO₂): برای آکواریوم‌های پلنت و تأمین دی‌اکسید کربن مورد نیاز گیاهان.
• دیفیوزر آکواریوم: دیفیوزر آکواریوم وسیله‌ای است که هوا یا دی‌اکسید کربن را به صورت حباب‌های ریز در آب پخش می‌کند تا اکسیژن‌رسانی یا تغذیه گیاهان بهتر انجام شود.
• لامپ آکواریومی: برای رشد گیاهان (در صورت وجود)، زیبایی آکواریوم و ایجاد محیطی مطلوب برای ماهیان.
• بخاری یا هیتر آکواریوم: برای تنظیم دمای آب آکواریوم، به خصوص در آکواریوم‌های آب شیرین برای جلوگیری از شوک دمایی آبزیان. همچنین بخاری آکواریوم باید به طور مرتب تمیز شود تا از رسوب گرفتن و کاهش کارایی آن جلوگیری شود.
• فن خنک کننده آکواریوم: که با ایجاد جریان هوا روی سطح آب آکواریوم، به کاهش دمای آب کمک می‌کند. این وسیله معمولاً با نصب روی لبه شیشه آکواریوم یا به صورت معلق، یک جریان هوا ایجاد می‌کند که باعث تبخیر آب و در نتیجه خنک شدن آن می‌شود. فن خنک‌کننده آکواریوم همچنین می‌تواند باعث جلوگیری از رشد جلبک شود.
• داروی ضدعفونی یا کاندیشنرهای متعادل‌کننده آب: برای درمان بیماری‌های احتمالی ماهیان.
• وسایل لازم برای هوادهی (مانند: پمپ هوا (تک/دو خروجی)، پاور هد، سنگ هوا، شلنگ هوا، رابط شلنگ آکواریوم (رابط صاف، رابط زانویی، ترمینال آکواریوم)
• سویچر برق آکواریوم: تایمر برق آکواریوم، وسیله‌ای است که برای قطع و وصل خودکار جریان برق تجهیزات آکواریوم در زمان‌های مشخص استفاده می‌شود. این وسیله به شما کمک می‌کند تا بدون نیاز به دخالت دستی، وسایل مختلف آکواریوم مانند پمپ‌ها، فیلترها و لامپ‌ها را در زمان‌های مشخصی روشن و خاموش کنید.
• سیفون اکواریوم: سیفون آکواریوم برای تمیز کردن کف آکواریوم و خارج کردن مواد زائد، فضولات ماهی، و بقایای غذا از بستر آکواریوم استفاده می‌شود. همچنین، سیفون کردن به شما امکان می‌دهد تا بخشی از آب آکواریوم را تعویض کرده و به حفظ کیفیت آب و سلامت آبزیان کمک کنید.
• شیشه پاکن مگنتی آکواریوم

  

• تستر pH آکواریوم: برای اندازه‌گیری میزان اسیدی یا بازی بودن آب جهت حفظ سلامت ماهی‌ها و گیاهان.
• شن‌ها: شن عربی و شن سیلیس
• پمپ آبنما: پمپ آبنما آکواریوم وسیله‌ای است که آب را به گردش درمی‌آورد تا جریان ایجاد کند و در برخی موارد، آب را به شکل فواره یا آبشار تزئینی به بیرون هدایت کند. این پمپ‌ها علاوه بر زیبایی، به اکسیژن‌رسانی و تصفیه بهتر آب نیز کمک می‌کنند.
• تزئینات آکواریوم: مه ساز، موج ساز، صخره، نوارهای پهن و باریک، پوستر پشت آکواریوم، گیاهان زینتی آکواریوم (گندمی و دم گربه ای)، چوب‌های آکواریوم (آبنوس، کنده آکواریوم و ریشه آکواریوم)، سنگ‌های آکواریوم (مجسمه آکواریوم، سنگ دراگون، سنگ مپل و صدف‌ها) و…
• ابزار کاشت و دیزاین آکواریوم: قیچی آکواریوم و پنس آکواریوم
• تور آکواریوم: برای گرفتن و آب‌به‌آب کردن ماهیان
• دوک تخم ریزی و زایشگاه آکواریوم
• خوراک آبزیان: غذا پولکی (فلیک Flake Food) برای ماهی‌های آب‌شیرین و میکس دل برای ماهی‌های آب‌شور. همچنین از کرم میلورم و سوپرورم می‌توان برای ماهی‌های گوشت‌خوار استفاده کرد.
• فود تایمر: تایمر غذا آکواریوم یا غذاریز خودکار
• دارو و افزودنی های آکواریوم: محلول عصاره سیر و کودهای آکواریوم

آکواریوم‌ها در ابعاد و در طرح‌های گوناگون ساخته می‌شوند و قیمت آن‌ها بستگی به جنس و ضخامت شیشه، لوازم و تزئینات، نوع ماهی‌ها، گیاهان و بعضی فاکتورهای دیگر دارد.

• پمپ هوا که یک وسیله ضروری است تا هوادهی در آب انجام شود و اکسیژن آب تأمین شود. پمپ هوا با لرزش خود هوا را به درون لوله‌ای که در ته آن سنگ هوا نصب شده منتقل می‌کند و سنگ هوا هم که در آب قرار دارد اکسیژن را وارد آب می‌کند.
• وسیله دیگر بخاری است که باید در دمای ۲۸ یا ۳۰ درجه تنظیم گردد تا ماهی‌ها بتوانند زندگی و رشد مطلوبی داشته باشند و دچار بیماری نشوند.

بخاری‌های آکواریوم به دو دسته اتوماتیک و غیر اتوماتیک تقسیم می‌شوند.

• داخل آکواریوم باید یک دماسنج قرار داده یا روی شیشه آن نوع چسبنده آن نصب شود تا همیشه از دمای دقیق آب اطلاع داشته باشیم.
• وسیله دیگری که برای آکواریوم استفاده می‌شود و به زیبایی آن کمک زیادی می‌کند نوعی لامپ مهتابی با نور بنفش، آبی یا سفید است. این لامپ‌ها نه تنها برای زیبایی مهم هستند بلکه برای رشدِ سالم‌تر گیاه‌ها و آبزیانِ داخل آکواریوم ضروری می‌باشند. به‌طورِ معمول باید لامپِ آکواریوم حداقل ۶ ساعت در روز روشن باشد.
• هیچگاه نباید آکواریوم را با مواد شیمیایی مانند مایع ظرفشویی، پودرهای شوینده، صابون، و… شست و فقط با آب و نمک باید شسته شود. البته گاهی برای از بین بردن رسوب‌های ناشی از تبخیر آب می‌توان از تفالهٔ آبلیمو استفاده کرد به گونه‌ای که تفاله‌ها را روی محل رسوب‌های آب قرار داده و پس از چند دقیقه با دستمال پاک کرده و سپس با آب و نمک شست.
• برای تزئینات داخل آکواریوم نباید از وسایل تیز، برنده و لوازمی از جنس آهن، مس، آلومینیوم و دیگر فلزاتی که در تماس با آب تجزیه نامطلوب می‌شوند استفاده کرد و اشیاء دارای رنگ و بوی غیر استاندارد نیز می‌تواند به سلامت ماهیان آسیب برساند. می‌توان از سنگ‌های کف رودخانه‌ها و سنگ‌های شسته شده هم برای تزئین استفاده کرد.

از آن جایی که خرید و نگهداری آکواریوم خانگی در بین افراد رواج پیدا کرده و تاثیر مستقیمی با دکوراسیون داخلی خانه‌‌ها دارد، شاهد ابداع شدن روش‌های متنوع تزئین آکواریوم هستیم. عمدتا افراد می‌توانند با استفاده از چسب آکواریوم و برخی لوازم موجود در خانه، آکواریوم خود را تزئین کرده و زیبایی بی نظیری به دکوراسیون داخلی خانه خود ببخشند. البته پیشنهاد ما به شما این است که در انتخاب متریال لوازم تزئین آکواریوم دقت کافی داشته باشید تا مشکلی برای سلامتی موجودات زنده داخل آکواریوم پیش نیاید.

پس از تهیه وسایل فوق ابتدا داخل آکواریوم را به خوبی شسته (جهت از بین بردن هر گونه آلودگی احتمالی) آکواریوم را بر روی پایه مورد نظر مستقر نموده (پیشنهاد می‌شود بین آکواریوم و سطح پایه از یونولیت استفاده شود انتخاب قطر یونولیت بستگی به میزان وزن آکواریوم و حجم آب آن دارد که به‌طور استاندارد از ۱ الی ۳ سانت مورد استفاده قرار می‌گیرد) فیلترهای کفی را بسته به اندازه کف آکواریوم نصب نموده و شن‌های از قبل شسته شده را بر روی فیلتر کفی ریخته تا سطحی صاف را فراهم سازد سپس شلنگ‌های ارتباطی را جهت انتقال هوا به فیلتر کفی و نیز سنگ هوا منتقل نمود. جهت زیباسازی دکور داخلی آکواریوم می‌توان از وسایل تزئینی مانند سنگ، گیاه و… استفاده نمود، باید در نظر داشت که این وسایل مانعی برای شنا کردن ماهیان در داخل آکواریوم نباشد. پس از اتمام این مرحله از کار می‌توان شروع به آب‌گیری آکواریوم نمود. توضیح:پس از آب‌گیری آکواریوم می‌بایست شرایط مناسب آب را فراهم کرد.

1. کلر زدایی آب: جهت کلر زدایی می‌توان از محلول‌های ضد کلر مطابق دستور درج شده بر روی محلول استفاده نمائیم (در صورت عدم دسترسی به محلول پس از گذشت ۲۴ ساعت کلر داخل آب از بین رفته و قابل استفاده می‌باشد.

نکته: بهتر است برای بالا بردن کیفیت آب و اطمینان خاطر با محلول‌های ضدعفونی آب را ضدعفونی نمود.

1. تنظیم دمای آب: درجه دمای آب آکواریوم بسته به نوع ماهی‌های آن تنظیم می‌گردد که این دما بسته به تحمل ماهی بین ۲۴–۲۸ درجه متغیر است.
2. هوادهی جهت تنظیم اکسیژن داخل آب شلنگ اصلی خارج شده از آکواریوم را به ترمینال پمپ هوا وصل نموده و مقدار هوای مورد نیاز هر یک از وسایل داخل آکواریوم را تنظیم می نمائیم.

• برای رها کردن ماهی در آکواریوم هیچگاه نباید عجله کرد زیرا آکواریومی که تازه چسب می‌خورد حاوی گازهای ناشی از چسب می‌باشد و قبل از وارد کردن ماهی‌ها به داخل آکواریوم، باید چندین بار آن را آب نمود و شست، و سعی کرد از ماهی‌های ارزان قیمت شروع کرد تا سیکل ازت آب کامل گردد.
• نکته‌ای که باید هنگام تهیه آکواریوم به آن توجه شود این است که قبل از اینکه ماهی را بخرید باید آکواریوم را حدوداً ۴ روز قبل بخرید و درون آن را آب بریزید و پمپ هوا را هم درون آن بگذارید تا طی این مدت هوادهی انجام شود و هم چنین گازهای محلول در آب مانند کلر از بین بروند. در ضمن باید حباب‌های ریزی را که روی شیشه آکواریوم تشکیل شده را با وسیله‌ای از بین برد تا ماهی‌ها از بین نروند.
• یک نکته مهم دیگر این است که آکواریوم می‌بایست چرخه نیتروژن یا ازت را طی کند که این مدت معمولاً ۴۰ تا ۴۵ روز زمان لازم دارد. البته برای تسریع در اینکار می‌توان از قرص‌ها یا محلول‌های موجود در بازار که حاوی باکتریهای لازم هستند نیز استفاده نمود. اما در نهایت بهتر است که این چرخه به‌صورت طبیعی طی گردد. برای اینکار بهتر است که چند ماهی مقاوم مانند زبرا (حداکثر ۱۰ ماهی نسبت به حجم آکواریوم) در آکواریوم رها کنید و چند گیاه نیز در آکواریوم مانند گیاه کریپتون کاشته شود و به‌صورت معمول هر روز بین یک یا دو بار به ماهی‌ها به میزانی غذا بدهید که بعد دو تا سه دقیقه غذاها توسط ماهی‌ها مصرف شوند. بعد از گذشت مدت مورد نظر چرخه کامل شده‌است و شما بسته به سلیقه و نوع ماهی‌ها موجود در تانک می‌توانید اقدام به رهاسازی ماهی‌های بیشتری در تانک بکنید.^[۱۸]

استفاده از گیاهان مختلف آبزی علاوه بر جلوه و زیبایی خاصی که به آکواریوم می‌دهند باعث طبیعی تر شدن فضای آکواریوم می‌شود و در بهداشت، سلامتی و تصفیه آکواریوم بسیار مؤثر است. گیاهان آکواریوم در کل به سه دسته تقسیم می‌شوند: گیاهان رو آبی، میان آبی و زیر آبی. معروفترین و کاربردی‌ترین آن‌ها عبارتند از: کریپتون، کابومبا (شویدی)، گندمی، سیوی، دم گربه‌ای، پشت قرمزی، برگ آتشین و …^[۱۹]

نگهداری ماهیان آکواریومی تنها به زیبایی و جذابیت آن‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند شناخت دقیق شرایط زیستی هر گونه است. سه عامل اصلی در طبقه‌بندی و مراقبت از ماهیان آکواریومی عبارت‌اند از: نوع آب (شیرین یا شور)، دمای مناسب (سرد یا گرم) و رژیم غذایی (گیاه‌خوار، گوشت‌خوار یا همه‌چیزخوار). توجه به این عوامل باعث می‌شود سلامت ماهی‌ها حفظ شود و آکواریوم محیطی پایدار و طبیعی برای آن‌ها باشد.

‌ماهیان آب شیرین

تنوع ماهیان آب شیرین بسیار است که در رده‌های مختلف خانواده، زیر خانواده و گونه تقسیم‌بندی شده‌اند و تعدادی از آن‌ها برای نگهداری در آکواریوم مناسب هستند که معمولاً در ۲ نوع گیاه‌خوار و گوشتخوار معرفی می‌شوند، معروفترین آن‌ها عبارتند از: ماهی قرمز، فایتر، تمامی رنگین‌ماهیان (گوپی، مولی، پلاتی و ماهی دم‌شمشیری)؛ بیشتر گونه‌های سیکلیدها (فرشته‌ماهی، اسکار، ماهی شاخ‌گل، دیس‌ماهی، رام آبی، سوروم)، تتراها، سیلور دالر، پیرانا تایگر، بارب، شارک، گورامی، پنگوسی، نایف، آروانا، اسکات، پیرانا، کوریدوراس و…^[۲۰]

ماهیان آب شور

تنوع ماهیان آب شور نیز خیلی زیاد است که در رده‌های مختلفی تقسیم‌بندی شده‌اند و نسبت به ماهیان آب شیرین زیباتر و نگهداری آنان سخت‌تر است تعدادی از آن‌ها برای نگهداری در آکواریوم پرورش یافته‌اند، معروفترین آن‌ها عبارتند از: دلقک ماهی، بَسلت، دمسل، کاردینال، پافر، بلنی، راس، تفنگدار، فلاندر، لب شیرین، کرومیس، انگلر، اسبک، انتیاس، گروپر، پروانه ماهی، سفره ماهی و…^[۲۱]

ماهیان دمای گرم

بیشتر ماهیان آکواریومی دمای گرم یا استوایی (Tropical) هستند و در دمای ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد زیست می‌کنند. فایتر، کالر ویدئو، رنگین‌ماهیان (گوپی، مولی و پلاتی و ماهی دم‌شمشیری) و سیکلیدها (فرشته‌ماهی، اسکار، ماهی شاخ‌گل، دیس‌ماهی، رام آبی، سوروم) جزو ماهیان دمای گرم محسوب می‌شوند.

تغذیه ماهیان

بطور کلی ماهی‌های آکواریومی فقط گیاه‌خوار یا گوشت‌خوار خیلی کم‌اند و بیشتر ماهی‌ها همه‌چیزخوار هستند. ماهی‌های همه‌چیزخوار می‌توانند هم غذاهای گیاهی (جلبک، سبزیجات، اسپیرولینا) و هم غذاهای پروتئینی (کرم خونی، آرتمیا، دافنیا) بخورند. این انعطاف باعث می‌شود در شرایط آکواریوم راحت‌تر زنده بمانند.

ماهیان گیاه‌خوار^[۲۲]

ماهی‌های گیاه‌خوار، ماهی‌هایی هستند که از گیاهان برای تغذیه و رشد خود استفاده می‌کنند.‌ گلدفیش، فایتر، خانواده رنگین‌ماهیان (گوپی، مولی و پلاتی و ماهی دم‌شمشیری) و سیلور دالر از جمله ماهیان همه‌چیزخوار محسوب می‌شوند اما تغذیه زیادی از گیاه‌ها نیز دارند. ماهی‌های گیاه‌خوار در طبیعت، در تمام روز مشغول چریدن در میان گیاهان آبزی و جلبک‌های دریایی هستند و با استفاده از گیاهان و جلبک‌ها می‌توانند شکم خود را سیر کنند.

ماهیان گوشتخوار^[۲۳]

ماهی‌های گوشتخوار، ماهی‌هایی هستند که از پروتئین برای تغذیه و رشد خود استفاده می‌کنند. اسکار، نایف، انواع سیکلید، پرت و پنگوسی از جمله مقاوم‌ترین ماهی‌های گوشتخوار هستند. ماهی‌های گوشت‌خوار در صورتی که ماهی دیگری در دهانش جا بشود قطعاً آن را خواهد بلعید.

• 
  یک نقاشی قدیمی از تنگ‌های باستانی چین
• 
  جرجیا - یکی از بزرگ‌ترین آکواریوم‌های عمومی - آمریکا
• 
  آکواریوم دارای مخزن گرم‌شونده و سقف شیشه‌ای پوشیده برای محافظت گرما در زمستان

• فهرست جانداران زنده آکواریومی
• آکواریوم جورجیا
• آکواریوم ریپلی کانادا
• آکواریوم سیدنی
• آکواریوم ونکوور

تزئین آکواریوم | چسب آکواریوم | گنج کالا

• خیابانی، علیرضا. دادگر، شهرام (مترجم). ۱۳۸۹. مدیریت کنترل کیفیت آب در صنعت پرورش ماهیان زینتی (تألیف: روبرتور آر. هنسن). انتشارات موج سبز و ایستگاه تحقیقات فناوری‌های نوین شیلاتی. ۸۱ ص. شابک: ۷-۷۲-۸۴۰۹-۹۶۴-۹۷۸
• قدیمی، سینا دنیای آبزیان . تهران: انتشارات آموزشی خیام، ۱۳۷۷.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آکواریوم موجود است.

• کتاب اصول مهندسی آکواریوم (طراحی، ساخت و تجهیز)، تالیف علیرضا خیابانی، نشر آموزش (مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی)
• اصول پرورش ماهی آکواریومی، در شبکهٔ آموزش صدا و سیما