ابوزید قرشی
```wiki
ابوزید قرشی | |
|---|---|
| زاده | نامشخص نامشخص |
| درگذشته | نامشخص (احتمالاً اواخر سدهٔ ۳ ق) نامشخص |
| پیشه | راوی اشعار عرب، دانشمند ادبیات |
| کار(های) برجسته | جمهرة اشعار العرب |
ابوزید قرشی (نام واقعی: محمد بن ابی‌الخطاب)، راوی اشعار عرب و مؤلف کتاب مهم جمهرة اشعار العرب است. اطلاعات تاریخی دقیقی دربارهٔ زندگی او وجود ندارد و حتی برخی محققان احتمال می‌دهند که نام او جعلی بوده یا با شخصیت‌های دیگر اشتباه گرفته شده باشد. او از جمله دانشمندانی است که در اواخر سدهٔ دوم هجری (هشتم میلادی) به جمع‌آوری آثار پراکندهٔ ادب عرب به صورت مکتوب پرداختند.
زندگی‌نامه و تاریخ تألیف
از ابوزید قرشی، جز نامش، اطلاعات کمی در دست است. کارل بروکلمان احتمال می‌دهد که نام «ابوزید» جعلی بوده و مراد از او، همان ابوزید انصاری بصری (د ۲۱۵ ق / ۸۳۰ م) باشد. سال‌هایی که برخی محققان عرب برای وفات او ذکر کرده‌اند، بر استنتاج‌های نادرست استوار است.
با این حال، با بررسی اسانید (سلسلهٔ راویان) موجود در کتاب «جمهرة»، می‌توان تاریخ تألیف آن را تخمین زد:- یکی از سلسله‌های اسناد، با یک واسطه از ابوزید به ابن اعرابی (د ۲۳۱ ق / ۸۴۵ م) می‌رسد.- سلسلهٔ دیگر با دو واسطه به هیثم بن عدی (د ۲۰۶ ق / ۸۲۱ م) می‌رسد.بنابراین، به نظر می‌رسد که «جمهرة» در آخرین سال‌های سدهٔ سوم هجری تألیف شده باشد. مصطفی جواد با استناد به نام بردن از قاموس جوهری (د ۳۹۸ ق) در متن، تاریخ تألیف را در سدهٔ چهارم هجری می‌داند، اما رژیس بلاشر معتقد است این عبارت احتمالاً بعدها به کتاب افزوده شده است.
کتاب جمهرة اشعار العرب
کهن‌ترین نمونه‌ای که از مجموعه‌های صرفاً شعری به جای مانده، کتاب جمهرة اشعار العرب است. بیشتر مطالب این کتاب از قول مردی به نام مفضل نقل شده است که غیر از مفضل ضّبی (صاحب المفضّلیات) است. نام کامل او در برخی نسخه‌ها به صورت ابوعبدالله المفضل بن محمد المحیر (یا الحبری) آمده است.
ساختار کتاب
کتاب با مقدمه‌ای نسبتاً مفصل دربارهٔ واژگان غریب در زبان عربی و قرآن کریم آغاز می‌شود. فهرست فصول مقدمه عبارتند از
- 1. الفاظ مختلف و معانی مجازی2. نخستین گویندهٔ شعر3. پیامبر و شعر4. شاعرترین شاعران5. شیاطین شعرا6. دلایل کسانی که برخی شاعران را بر دیگران برتر دانسته‌اند (در هفت باب)7. فصلی دربارهٔ بهترین ابیاتی که در هر معنی سروده شده است.
پس از مقدمه، منتخبات شعری آغاز می‌شود. مؤلف اشعار را ذیل هفت عنوان نهاده است که نشان‌دهندهٔ پیوستگی عدد هفت در ذهن مؤلف است:1. معلّقات (گردن‌بندها)2. مُجمَهرات (فراهم‌شده‌ها)3. مَنتَقیات (برگزیده‌ها)4. مُذَهَّبات (زرینه‌ها)5. مراثی6. مشوبات (دوگونه‌ها، به دلیل مخضرم بودن گویندگان)7. مَلْحَمات (قصاید حماسی) هر بخش از این هفت دسته، شامل هفت قصیدهٔ هفت شاعر است. برخی نسخه‌های خطی و چاپی دارای تفاوت در تعداد شاعران هستند (مثلاً در علقات هشت شاعر و در جمهرات شش شاعر)، که باید برای تطابق با نسخهٔ برلین شمارهٔ ۷۴۵۲ اصلاح شوند (برداشته شدن عنتره از گروه نخست و انتقال به دوم).
ارزش ادبی و نشر
همهٔ قصایدی که در مجموعۀ ابوزید آمده، در کتاب‌ها و مجموعه‌های دیگری نیز موجود است. بنابراین، سود اصلی این کتاب برای محققان در دو مورد است:1. مقایسهٔ ترتیب ابیات و گزینش قرائت اصح.2. شناخت روحیه، ذوق ادبی و گرایش‌های شعری دانشمندان سده‌های نخست از طریق نوع قصاید برگزیده و روش عرضهٔ آنها.
«جمهرة اشعار العرب» نخستین بار در بولاق (۱۳۰۸ ق / ۱۸۹۰ م) و پس از آن چندین بار در قاهره و بیروت چاپ شده است. هیچ‌کدام از این چاپ‌ها، انتقادی و علمی نبوده‌اند.
منابع
- "ابوزید قرشی". دانشنامه جهان اسلام. Retrieved 2024-08-02.
- بروکلمان, کارل (1974). تاریخ الادب العربی. Translated by نجار، عبدالحلیم. انتشارات قاهره.
- بلاشر, رژیس (1363). تاریخ ادبیات عرب. Translated by آذرتاش آذرنوش، آذرتاش. انتشارات تهران.
- ابوزید قرشی, محمد بن ابی‌الخطاب. جمهرة اشعار العرب. بیروت: دار صادر.
- شاعران عربی
- ادبیات عرب