ابوطاهر سلفی

ابوطاهر سلفی
نام اصلیاحمد بن محمد بن احمد بن محمد بن ابراهیم اصفهانی جَروانی
لقبحافظ، شیخ‌الاسلام، صدرالدین
زادروزحدود ۴۷۲–۴۷۸ هجری قمری (۱۰۷۹–۱۰۸۵ میلادی) (مورد اختلاف)
زادگاهاصفهان (محلهٔ جروکان)
تاریخ مرگ۵ ربیع‌الثانی ۵۷۶ هجری قمری (۱۱۸۰ میلادی)
مکان مرگاسکندریه، ایوبیان
آرامگاهآرامگاه حافظ سلفی، اسکندریه
ملیتایرانی
پیشهمحدث، فقیه، شرح‌حال‌نویس
مذهبشافعی
اعتقاداشعری
تحصیلاتنظامیه بغداد
استادانابوالقاسم کیاهراسی، ابن بطار، مظفر بن علی بندنیجی و دیگران
شاگردانابن طاهر مقدسی، عبدالغنی مقدسی، منذری، ابن قلاقس، تقیه صوریه و دیگران
آثارمعجم السفر، معجم مشیخة اصبهان، معجم شيوخ بغداد
همسرسِت‌الاهل بنت خَلوانی
فرزندانخدیجه

ابوطاهر سلفی با نام کامل صدرالدین احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن ابراهیم اصفهانی جَروانی (زادهٔ حدود ۴۷۲–۴۷۸ق/۱۰۷۹–۱۰۸۵م در اصفهان – درگذشتهٔ ۵ ربیع‌الثانی ۵۷۶ق/۱۱۸۰م در اسکندریه)، محدث، فقیه شافعی و از دانشمندان برجستهٔ ایرانی‌تبار اهل سنت در سدهٔ ششم هجری بود. او به‌سبب سفرهای بسیار برای شنیدن حدیث، عمر طولانی و حافظهٔ قوی، به «حافظ سلفی» شهرت یافت و نزد عالمان مشرق و مغرب جهان اسلام از جایگاه بلندی برخوردار بود.[۱][۲]

زندگی و تحصیل

ابوطاهر سلفی در محلهٔ «جروکان» در اصفهان، از شهرهای مهم ایران، زاده شد و از همان‌جا اصالت ایرانی او ریشه می‌گیرد. نخستین استماع حدیث او در سال ۴۸۸ق ثبت شده است و در سال ۴۹۲ق، در هفده‌سالگی، از او حدیث نوشتند.[۳] او برای فراگیری بیشتر در رمضان یا شوال سال ۴۹۳ق وارد بغداد شد و بیدرنگ نزد ابن بطار رفت.[۴] سپس به شهرهای گوناگون سفر کرد: در سال ۴۹۷ق با مظفر بن علی بندنیجی ملاقات کرد،[۵] در سال ۴۹۹ق حج گزارد،[۶] و در سال ۵۰۰ق به بصره رفت و از محمد بن جعفر عسکری و دیگران حدیث شنید.[۷]

سلفی پس از سال‌ها سفر در سرزمین‌های اسلامی، سرانجام از راه صور و از طریق دریا به اسکندریه رسید و همان‌جا اقامت گزید. او تا پایان عمر از اسکندریه خارج نشد، مگر یک بار در سال ۵۱۷ق/۱۱۲۳م که به مصر (قاهره) سفر کرد.[۸] برخی منابع سال ورود او به اسکندریه را ۵۱۱ق/۱۱۱۷م دانسته‌اند.[۹] با این حال، او همواره به اصالت ایرانی خود اشاره می‌کرد و نام «اصفهانی» را در نسبت خود حفظ کرد.

در سال ۵۴۶ق/۱۱۴۹م، عادل بن سالار، والی اسکندریه و وزیر خلیفهٔ فاطمی الظافر بامرالله، مدرسه‌ای برای شافعیان بنا کرد که به نام بنیان‌گذارش «عادلیه» خوانده می‌شد. مدیریت این مدرسه به سلفی سپرده شد و از آن پس به «سلفیه» نیز شهرت یافت. سلفی تا پایان عمر در همین مدرسه به تدریس، فتوا و املای حدیث مشغول بود و شاگردان بسیاری از سراسر جهان اسلام نزد او می‌آمدند.[۱۰]

ولادت و اختلاف در سال تولد

سال تولد سلفی به‌دلیل اظهارات متفاوت خود او مورد اختلاف است. او گاه گفته است که در حدود سال ۴۷۲ق (تخمینی) زاده شده، گاه حدود ۴۷۵ق را ذکر کرده و در نقلی دیگر سال ۴۷۸ق آمده است. برخی از عالمان مانند ابن خلکان تولد او را حدود ۴۷۲ق دانسته‌اند. با این حال، همگی بر این اتفاق دارند که او بیش از صد سال زیسته است و حتی در برخی منابع عمرش ۱۰۶ سال ذکر شده است.[۱۱]

ملاقات با صلاح‌الدین ایوبی

صلاح‌الدین ایوبی در سال ۵۶۶ق/۱۱۷۰م هنگام سفر به اسکندریه از سلفی حدیث شنید.[۱۲] سپس در سال ۵۷۲ق/۱۱۷۶م بار دیگر به اسکندریه آمد و همراه فرزندانش ملک عزیز و ملک افضل نزد سلفی حاضر شد و از او حدیث استماع کرد.[۱۳]

وفات

سلفی در بامداد روز جمعه ۵ ربیع‌الثانی ۵۷۶ق/۱۱۸۰م درگذشت. او تا شب پیش از وفاتش همچنان حدیث می‌خواند و به شاگردان گوشزد می‌کرد و پس از ادای نماز صبح به‌ناگاه درگذشت.[۱۴] آرامگاه او در اسکندریه قرار دارد و به آرامگاه حافظ سلفی مشهور است.

خانواده

سلفی احتمالاً در سال ۵۱۲ق/۱۱۱۸م با سِت‌الاهل بنت خَلوانی ازدواج کرد. دخترشان خدیجه (درگذشتهٔ رمضان ۶۲۳ق/۱۲۲۶م) از راویان حدیث بود و پس از مرگ پدر به قاهره رفت و مورد احترام بسیار قرار گرفت.[۱۵] خدیجه با دانشمند ابوالحرام مکی بن عبدالرحمن طربلسی ازدواج کرد و فرزندش ابوالقاسم عبدالرحمن (زادهٔ ۵۷۰ق/۱۱۷۴م) نیز از عالمان اسکندریه شد.[۱۰]

آثار

ابوطاهر سلفی آثار متعددی در علم حدیث و تراجم تألیف کرد. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

  • معجم السفر (فرهنگ سفر): این کتاب که گزارش سفرهای علمی سلفی از سال ۵۱۱ق/۱۱۱۷م تا ۵۶۰ق/۱۱۶۴م را در بر می‌گیرد، از منابع مهم برای شناخت حیات فکری و اجتماعی اواخر دوران فاطمیان به‌شمار می‌رود و اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ عالمان، محدثان و زنان راوی حدیث در اسکندریه و دیگر شهرها ارائه می‌دهد.[۱۰][۲]
  • معجم مشیخة اصبهان: فرهنگ استادان اصفهان که در آن به شرح حال و روایات مشایخ اصفهانی پرداخته است.
  • معجم شيوخ بغداد: فرهنگ استادان بغداد که شامل معرفی و روایات مشایخ بغدادی است.

شاگردان

شاگردان بسیاری از محضر سلفی بهره بردند که از آن جمله‌اند:

  • ابن طاهر مقدسی (درگذشتهٔ ۵۰۷ق) – محدث و رجال‌شناس.
  • عبدالغنی مقدسی (درگذشتهٔ ۶۰۰ق) – محدث و فقیه حنبلی.
  • ابن قلاقس (درگذشتهٔ ۵۶۷ق) – ادیب و شاعر.
  • تقیه صوریه (درگذشتهٔ ۶۰۵ق) – زن محدث و صوفی.
  • منذری (درگذشتهٔ ۶۵۶ق) – محدث و مؤلف الترغیب والترهیب.

بسیاری از عالمان اندلس و مغرب نیز برای استماع حدیث نزد او می‌آمدند و سلسلهٔ اسناد حدیث را از طریق او کوتاه می‌کردند.[۱] از دیگر شاگردان برجستهٔ او می‌توان به محمد بن خلف مقدسی، محمد بن ابراهیم فارسی و یحیی بن عبدالرحمن صقلی اشاره کرد.[۱۶]

جایگاه و ستایش عالمان

ابوطاهر سلفی به دلیل عمر طولانی، حافظهٔ قوی و اسانید عالی (سلسلهٔ سند کوتاه) در میان محدثان شهرت فراوانی داشت. چند تن از عالمان برجسته دربارهٔ او سخن گفته‌اند:

  • شمس‌الدین ذهبی در سیر اعلام النبلاء او را «حافظ کبیر» و «شیخ الاسلام» خوانده و به کثرت مشایخ و بلندی اسنادش اشاره کرده است.
  • تاج‌الدین سبکی در طبقات الشافعیة الکبری از او به عنوان یکی از بزرگ‌ترین محدثان شافعی یاد کرده است.
  • ابن خلکان در وفیات الاعیان شرح حال او را آورده و جایگاه بلند او را ستوده است.[۱۷]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 Lucas, Scott C. (2004). Constructive Critics, Ḥadīth Literature, and the Articulation of Sunnī Islam: The Legacy of the Generation of Ibn Saʻd, Ibn Maʻīn, and Ibn Ḥanbal (in English). Brill. p. 103. ISBN 9789004133198.
  2. 1 2 زرکلی، خیرالدین (۱۹۸۰). «السِّلفي» (به عربی). موسوعة الأعلام. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در {{جا:تاریخ}}. {{cite web}}: تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  3. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۰، ص ۱۹۵.
  4. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۰، ص ۱۹۷.
  5. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۳۴، ص ۳۵۱.
  6. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۳۶، ص ۹۹.
  7. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۰، ص ۱۹۸.
  8. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۰، ص ۱۹۸.
  9. ↑ Ephrat, Daphna (2000). A Learned Society in a Period of Transition: The Sunni 'Ulama' of Eleventh-Century Baghdad (in English). State University of New York Press. p. 62. ISBN 9780791446454.
  10. 1 2 3 . Archived from the original on 10 سپتامبر 2017. https://web.archive.org/web/20170910220458/http://eprints.mdx.ac.uk/13680/.
  11. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۰، ص ۲۰۶.
  12. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۳۹، ص ۳۰.
  13. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۰، ص ۱۶.
  14. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۰، ص ۲۰۵.
  15. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۵، ص ۱۵۱.
  16. ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۴۴، ص ۴۱۹؛ ج ۴۵، ص ۱۲۸ و ۳۱۸.
  17. ↑ Haddad, Gibril Fouad (2 May 2015). The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters (in English). As-Sunnah Foundation of America. p. 164.

منابع

  • Cortese, Delia (2012). Transmitting Sunnī Learning in Fāṭimid Egypt: The Female Voices (in English). 26th Congress of the Union Européenne des Arabisants et Islamisants (UEAI 26), 12-16 Sep 2012, Basel, Switzerland. Archived from the original on 10 سپتامبر 2017.
  • Lucas, Scott C. (2004). Constructive Critics, Ḥadīth Literature, and the Articulation of Sunnī Islam: The Legacy of the Generation of Ibn Saʻd, Ibn Maʻīn, and Ibn Ḥanbal (in English). Brill. ISBN 9789004133198.
  • Haddad, Gibril Fouad (2 May 2015). The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters (in English). As-Sunnah Foundation of America.
  • Ephrat, Daphna (2000). A Learned Society in a Period of Transition: The Sunni 'Ulama' of Eleventh-Century Baghdad (in English). State University of New York Press. ISBN 9780791446454.
  • زرکلی، خیرالدین (۱۹۸۰). «السِّلفي» (به عربی). موسوعة الأعلام. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲ سپتامبر ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • ذهبی، شمس‌الدین. تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر والأعلام (به عربی). بیروت: دار الکتاب العربی. (جلدهای مختلف)

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.