اجرک
اجرک یا آجرک نوعی منحصر به فرد از چاپ پارچه با مهر است که عمدتاً در ایالت سند، پاکستان،[۱] و در جنوب پنجاب در مورد اجرک سرایکی یافت می‌شود. همچنین در روستای اجرک‌پور در بخش کوتچ هند نیز موجود است.[۲]
منسوجات آجرک مانند شال یا لباس، طرح‌ها و الگوهای خاصی را نشان می‌دهند که با استفاده از چاپ قالبی با مهر ساخته شده‌اند. اجرک نمادی از فرهنگ و سنت‌های سندی است.[۳] چاپ‌های اجرک همچنین در مناطق همسایه حیدرآباد، سند، پاکستان، در هالا، به دلیل قدرتشان از تمدن دره سند، مشهور هستند.[۴]
ریشه‌شناسی
در زبان سندی آجرک (Ajrak) (اجرک) از کلمات فارسی آجار یا آجور (Ajor) به معنی آجر و -ak (ک) به معنی کوچک گرفته شده است. در فارسی،ak پسوندی است که اسم مصغر را می‌سازد.
تاریخچه
اولین سکونت‌گاه‌های انسانی در پایین‌دست رودخانه ایندوس روشی برای کشت و استفاده از پنبه درختی، که معمولاً با نام پنبه درختی شناخته می‌شود، برای دوخت لباس‌ها پیدا کردند. گمان می‌رود این تمدن‌ها هنر تولید پارچه‌های پنبه‌ای را به کمال رسانده بودند.
یک مجسمه نیم‌تنه از کاهن-پادشاه که در موهن‌جو دارو کاوش شده و در حال حاضر در موزه ملی پاکستان است، یک شانه را نشان می‌دهد که در تکه‌ای پارچه شبیه به اجرک (یک نوع پارچه هندی) پوشیده شده است. نکته قابل توجه، طرح سه‌پره‌ای است که روی لباس شخص حک شده و با دایره‌های کوچکی که فضای داخلی آنها با رنگدانه قرمز پر شده است، در هم آمیخته است. کاوش‌های دیگر در دنیای قدیم در اطراف بین‌النهرین، الگوهای مشابهی را روی اشیاء مختلف، به ویژه روی تخت سلطنتی توت‌عنخ‌آمون، به دست داده است. الگوهای مشابهی در چاپ‌های اخیر اجرک نیز دیده می‌شود.
می‌توان گفت اجرک نماد هویت سند و مردم سندی است. اجرک نشانه‌ای از غرور و احترام برای مردان و شکوه برای زنان محسوب می‌شود. مردم سندی همچنین اجرک را به عنوان نشانه‌ای از مهمان‌نوازی به مهمانان خود هدیه می‌دهند.
سطح هندسه روی لباس ناشی از استفاده از روشی به نام چاپ‌نقش چوبی است، که در آن طرح‌ها از اشکال هندسی حک شده روی بلوک‌های چوبی با فشار دادن محکم روی پارچه منتقل می‌شد.
این سنت هنوز هم پس از قرن‌ها پابرجاست و مردم هنوز از همان روش‌های تولیدی که در گذشته برای دوخت اجرک استفاده می‌شد، استفاده می‌کنند. این لباس به بخش مهمی از فرهنگ و پوشاک سندی تبدیل شده است. مردان از آن به عنوان عمامه، شال یا دور شانه‌های خود می‌پیچند یا به سادگی آن را روی یک شانه می‌اندازند. زنان از آن به عنوان دوپاتا یا شلوار و گاهی اوقات به عنوان تاب موقت برای کودکان استفاده می‌کنند. اجرک‌ها معمولاً حدود ۲٫۵ تا ۳ متر طول دارند و با رنگ‌های تند، عمدتاً قرمز پررنگ یا نیلی سیر، طرح‌دار شده‌اند و مقداری سفید و سیاه نیز به مقدار کم برای ایجاد تقارن هندسی در طراحی به کار رفته است.
آجرک‌ها در سراسر سند، به ویژه در ماتیاری، هاله، بیت شاه، مورو، سکر، کندیارو، حیدرآباد و بسیاری از شهرهای سند علیا و سند سفلی، ساخته می‌شوند.
آجرک بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ سندی است. استفاده از آن در تمام سطوح جامعه مشهود است و با نهایت احترام، مورد احترام قرار می‌گیرد. طبق سنت‌های سندی، آجرک‌ها اغلب به عنوان هدیه‌ای برای مهمان‌نوازی به مهمانان تقدیم می‌شوند و به فردی که کاملاً محترم است، تقدیم می‌شوند. آنها همچنین در مناسبت‌های جشن مانند عروسی‌ها و رویدادهای فرهنگی پوشیده می‌شوند. بسیاری از سیاستمداران برجسته سند، از جمله بی‌نظیر بوتو، نخست‌وزیر سابق فقید پاکستان، علناً آجرک می‌پوشند.
ساخت آجرک
جال
آجرک سندی دارای الگوهای مرکزی غنی است که به‌طور بومی «جال» نامیده می‌شوند. این الگوها شامل موهار، غلیچو، امبری موهار، کاکار، وال، عشق پیچ، بادام عشق پیچ، چانپ، بادام، جلایب، چکی، چالو، طویض چالو، موتی جُران، هاشو طویض، هاشو جو اصل، هاشو سلیمی، هاشو جو بازار، خراک و ریال هستند.[۵]
رنگ‌ها
محصولات صنایع دستی اجرک با استفاده از رنگ‌های طبیعی ساخته می‌شوند. در کل فرایند تولید، از رنگ‌های گیاهی و معدنی استفاده می‌شود. نیل یکی از رنگ‌های اصلی در این هنر است.
بلوک‌های آجرک
رایج‌ترین الگویی که در مهرهای اجرک و در نتیجه روی پارچه دیده می‌شود، نقطه‌هایی میان دو خط است؛ این نقطه‌ها تقریباً در همه طرح‌ها شعاع یکسانی دارند. در ابتدا این نقطه‌ها با دست کنده‌کاری می‌شدند، اما بعدها از میخ‌های برنجی برای پر کردن فاصله بین دو خط استفاده شد. این ویژگی نقش مهمی در سنجش مهارت و تخصص صنعتگر دارد.
دوران مغول تأثیر عمیقی بر این طرح‌ها داشته است. مسلمانان در الگوهای خود از حس هندسه قوی پیروی می‌کردند و بیشتر الگوها با تعامل دو یا چند دایره شکل می‌گرفتند. بلوک‌های آجراخ با الهام از عناصر معماری مسلمانان که «میزان» - تعادل و نظم - را تشکیل می‌دهند، طراحی شده‌اند. سیستم شبکه‌ای، الگوهای تکرارشونده را تعیین می‌کرد. از بازنمایی‌های متقارن انتزاعی از عناصر و محیط اطراف استفاده می‌شد.[۶]
افتخار
سندی اجرک، همراه با توپی سندی، به عنوان افتخار به مهمانان اهدا می‌شود.[۷] این کار دو هدف را دنبال می‌کند. اول اینکه باعث می‌شود مهمان با میزبان احساس راحتی کند. دوم اینکه، به مهمان اجازه می‌دهد تا فرهنگ سندی را درک کند.
کاربرد امروزی
چاپ آجرک اکنون به‌طور فزاینده‌ای در بین علاقه‌مندان به چاپ بلوکی محبوب شده است. پس از زلزله، تقاضا برای آجرک افزایش یافته است که منجر به افزایش استفاده از آن در خارج از معنای سنتی شده است.[۸] این امر منجر به افزایش علاقه برندهای مختلف به تغییرات در چاپ بلوکی شده است. رنگ‌های جدیدتری به همراه بلوک‌ها و تکنیک‌های جدید توسعه یافته‌اند[۹]
آجرک عمدتاً یک هنر دستی با استفاده از رنگ‌های طبیعی بوده است که ذاتاً آن را گران می‌کرده است. با این حال، با افزایش تقاضا برای محصولات فست فشن و اقلام ارزان‌تر، از رنگ‌های شیمیایی در محصولات آجرک استفاده شده است.
منابع
- ↑ "Ajrak: A symbol of Sindhi culture and tradition". Arab News (in English). 2013-12-04. Retrieved 2021-05-09.
- ↑ "P. Krishna Gopinath on the Kutchi village where Ajrakh fabric is made - The Hindu". The Hindu. 20 May 2017.
- ↑ Bilgrami, Noorjehan (March 20, 2009). Sindh Jo Ajrak. Department of Culture and Tourism, Government of Sindh,1990. p. 177. ISBN 9789698100001. Retrieved 28 August 2015.
- ↑ "Unearth the History of Ajrak Printing". Strand of Silk.
- ↑ Noorjehan Bilgrami (1998). Sindh Jo Ajrak. Orchid Press. ISBN 9789748299105.
- ↑ Gaatha.org. "Gaatha.org ~ Craft ~ Block Carving". gaatha.org (in English). Retrieved 2020-07-14.
- ↑ "Topi and Ajrak: improving people's lot - Newspaper - DAWN.COM". 10 December 2010. Topi and Ajrak: Improving People's Lot
- ↑ Edwards, Eiluned Mair (2016). "Ajrakh: From Caste Dress to Catwalk". Textile History. 47 (2): 146–170. doi:10.1080/00404969.2016.1211436.
- ↑ Edwards, Eiluned Mair (2016). "Ajrakh: From Caste Dress to Catwalk". Textile History. 47 (2): 146–170. doi:10.1080/00404969.2016.1211436.
- فرهنگ در پاکستان
- فرهنگ سندی