اخلاق در اسلام

به گفته خوان ای. کامپو، ویراستار دایرةالمعارف اسلام،

اخلاق به معنای تأمل فلسفی دربارهٔ رفتار اخلاقی است، در حالی که «مَلاَک‌های اخلاقی» یا «مسائلِ اخلاقی» به مجموعه‌ای از هنجارها و قواعد مشخص رفتار مربوط می‌شود. از این‌رو، مباحث اخلاق دربرگیرندهٔ موضوعاتی همچون سرشت انسان و توانایی او برای نیک‌کرداری، ماهیت خیر و شر، انگیزه‌های کنش اخلاقی، اصول بنیادینی که رفتارهای اخلاقی و غیراخلاقی را سامان می‌دهند، معیارهای تعیین‌کنندهٔ اینکه چه کسانی موظف به رعایت قوانین اخلاقی‌اند و چه کسانی از آن معاف، و نیز پیامدهای پایبندی یا سرپیچی از آن قوانین است. در مجموع، «اخلاق عملی» یا «مجموعهٔ هنجارهای اخلاقی» شامل ارزش‌ها و قواعدی است که رفتار انسان را در زندگی اجتماعی و فردی تنظیم و هدایت می‌کنند.^[۱۴]

به همین ترتیب، مالکوم کلارک می‌گوید: «... برخی از اخلاق‌دانان غربی بین اخلاق (نظریه) و اصول اخلاقی (راهنمای عملی) تمایز قائل می‌شوند…»

قرآن، که مسلمانان آن را وحی الهی به انسان می‌دانند، «نیکوکاری» را — افزون بر باورهای دینی خاص همچون ایمان به خدا، روز رستاخیز، پیامبران، فرشتگان و مانند آن — دربرگیرندهٔ رفتارهایی می‌داند چون: انفاق دارایی برای خویشاوندان، یتیمان، نیازمندان، درراه‌ماندگان، درخواست‌کنندگان، و آزاد کردن بندگان؛ برپاداشتن نماز، پرداخت منظم صدقات، وفای به پیمان‌ها، و پایداری و شکیبایی در برابر درد، دشواری و اضطراب‌های گوناگون (بقره، آیهٔ ۱۷۷). همچنین قرآن نیکان را کسانی می‌داند که در کارهای خیر و بخشش فعال‌اند، از روابط جنسی ناروا جز با همسران خود یا کسانی که شرعاً در اختیار دارند پرهیز می‌کنند، و امانت‌ها و پیمان‌های خویش را به درستی نگاه می‌دارند (مؤمنون، آیات ۳ تا ۱۱).^[۱۶]

بر اساس تفسیری از سوره ۱۷، «اسراء» («سفر شبانه پیامبر»)، آیات 17:22-39، پژوهشگر دانشگاهی س.ا. نیگوسیان (S. A. Nigosian) مجموعه‌ای از احکام اخلاقی را شناسایی کرده است که می‌توان آن را به‌طور منطقی در قالب ده فرمان دسته‌بندی کرد و از نظر ساختار نگارشی مشابه «ده فرمان» کتاب مقدس دانست. نیگوسیان بر این باور است که این بخش از قرآن «کامل‌ترین بیان از قانون رفتاری است که هر مسلمان باید از آن پیروی کند».^[۱۷] با این حال، عالمان مسلمان این آیات را از دیگر احکام اخلاقی قرآن جدا نمی‌دانند و آن را جایگزین، بدل یا ناسخ مجموعهٔ دیگری از فرمان‌ها در وحی‌های پیشین تلقی نمی‌کنند.

1. «تنها خدا را بپرستید.» (17:22)
2. «با پدر و مادر خود مهربان، محترم و فروتن باشید.» (17:23-24)؛
3. «نه خسیس باشید و نه اسراف کنید.» (17:26-29)
4. «از ترس گرسنگی مرتکب «قتل‌های ترحم‌آمیز» نشوید.» خدا روزی‌رسان خواهد بود. (17:31)؛
5. «زنا نکنید.» (17:32)
6. «به ناحق کسی را نکشید.» (17:33)
7. «از کودکان یتیم مراقبت کنید» (17:34)؛
8. «به عهد و پیمان خود وفا کنید.» (17:34)
9. «در معاشرت صادق و منصف باشید.» (17:35)
10. «در ادعاها یا باورهای خود مغرور مباش.» (17:36-37)

بسیاری از متکلمان مسلمان «قاعده طلایی» را تلویحاً در برخی آیات قرآن و حدیث می‌بینند. قاعده طلایی در سال ۱۹۹۳ نیز توسط مسلمانان به عنوان یک هنجار اخلاقی بی‌قید و شرط محوری در اعلامیه «به سوی اخلاق جهانی» مورد توافق قرار گرفت.^[۱۸]

حدیث، که «دیگر منبع بزرگ خرد اخلاقی در اسلام» به‌شمار می‌آید، بر پایهٔ گزارش‌هایی از آموزه‌ها، کردارها و گفتارهای پیامبر اسلام، محمد (ص)، استوار است. حدیث اساس «سُنّت» را تشکیل می‌دهد؛ سنتی که مسلمانان آن را مجموعه‌ای از هنجارها و شیوه‌های رفتاری می‌دانند که باید در عبادت و نیز در زندگی روزمره مورد پیروی قرار گیرد. مجموعه‌های حدیثی طی قرون نخستین اسلامی گردآوری شده و نقش محوری در تبیین و تکمیل تعالیم اخلاقی و فقهی اسلام ایفا کرده‌اند.

در این مجموعه‌ها، باب‌هایی دربارهٔ فضیلت‌هایی که پیامبر اسلام در رفتار و سیرت خود متجلی ساخته بود نیز آمده است. از جمله این فضیلت‌ها می‌توان به احترام به والدین و سالخوردگان، حفظ پیوندهای خانوادگی، نیکی به همسایگان، مهرورزی و توجه به کودکان، پرهیز از آزار و سوءرفتار با خدمتکاران و بردگان، خوش‌رفتاری و آداب‌دانی، مهمان‌نوازی، عیادت بیماران، مهربانی با حیوانات، شکیبایی، صداقت، خوش‌سلامی، اجازه‌گرفتن پیش از ورود به خانهٔ دیگران، پوشش آراسته و متواضعانه، و پرهیز از دروغ‌گویی و سخنان زشت اشاره کرد.^[۱۹]

در حدیثی از محمد نقل شده است که می‌گوید: «من برای تکمیل مکارم اخلاق مبعوث شده‌ام.» (موطا مالک) آنها بیان می‌کنند که کسی که بهترین یا کامل‌ترین ایمان را دارد «کسی است که بهترین رفتار را دارد و با خانواده‌اش مهربان‌تر است» (سنن ترمذی).^[۲۰][۲۱]

طبق گزارش‌ها، محمد گفته است: «بهترین شما کسانی هستند که بهترین اخلاق و منش را دارند.» (صحیح بخاری, 8:73:56)

در «حدیث جبرئیل» که بسیار مشهور است، فرشته جبرئیل (جبرئیل) از محمد در مورد «ایمان چیست؟» «اسلام چیست؟» و «احسان چیست؟» سؤال می‌کند (احسان به صورت‌های مختلف به عنوان کمال یا فضیلت، اخلاق، «از جمله زندگی درست» تعریف می‌شود).^[۲۲] سپس محمد، احسان را اینگونه توصیف می‌کند:

• «خداوند را چنان بپرستی که گویی او را می‌بینی، و اگر به این مقام بندگی نرسی، باید چنین بینی که او به تو می‌نگرد.»^[۲۳][۲۴]

علاوه بر قرآن و حدیث، منابع دیگری نیز وجود دارند (که همه آنها به‌طور جهانی در اسلام پیروی نمی‌شوند):

• آثار دانشمندان و فیلسوفان اسلامی؛
• فضایل عربی که پیش از اسلام وجود داشته‌اند (مانند «شرف، شجاعت، وفاداری، مهمان‌نوازی، خویشتن‌داری» و غیره)؛
• الگوهای اخلاقی که توسط شخصیت‌های مهم اسلامی (مانند چهار خلیفه راشدین برای مسلمانان سنی) ارائه شده‌اند؛
• آثاری در باب ادب (یعنی آداب و رسوم، رفتار)
• «تأمل فلسفی» توسط مکتب اسلام معروف به معتزله و دیگران؛
• «آثار علمای اخلاق یونان»، (که به عربی ترجمه شده‌اند)؛
• ۹۹ نام خداوند، که در میان سایر صفات/ویژگی‌ها شامل نام‌هایی مبتنی بر فضایل است -- «مهربان، سپاسگزار، عادل، بخشنده، منصف، دوستدار» و غیره؛
• ارزش‌های اخلاقی از تصوف «از جمله فروتنی و فقر».