اخو محسن
اخو محسن | |
|---|---|
| زادهٔ | |
| درگذشت | ح. ۹۸۵م |
| پیشه(ها) | نویسنده، نسب‌شناس |
ابوالحسین محمد بن علی مشهور با نام مستعار خود اَخو محسن (؟ – ۹۸۵م) نویسندهٔ ضدِّ اسماعیلی قرن دهم میلادی/ چهارم هجری بود. اخو محسن، نسب‌شناس علوی اهل دمشق و یکی از جدلی‌نویسان مخالف اسماعیلیان بود. در حدود سال ۹۸۲م/ ۳۷۲ ق کتاب مفصلی نوشت که به نقد و رد دیدگاه‌های اسماعیلی اختصاص داشت. این اثر به‌وضوح تحت تأثیر نوشته‌های ضد اسماعیلی ابن رزام قرار گرفته بود و شامل بخش‌های تاریخی و عقیدتی می‌شد. گرچه متن کامل این کتاب به‌دست ما نرسیده، اما بخش‌های مهمی از آن در آثار تاریخ‌نگاران بعدی، به‌ویژه نویری، ابن دُواداری و مقریزی، حفظ شده است.[۱]
زندگی و پیشه
ابوالحسین محمد بن علی با نام مستعار اخو محسن که خود از تبار علویان بود، در دمشق می‌زیست[۲] و از نخستین نویسندگانی بود که به نسب‌نامه‌های علوی علاقه‌مند شد.[۳] او بر پایه اثر پیشین ضداسماعیلی ابن رزام ــ که امروزه تنها به‌صورت قطعات پراکنده باقی مانده ــ رساله‌ای انتقادی علیه خلافت فاطمی و پیروان اسماعیلی آن در سدهٔ ۹۸۰م نوشت.[۴][۵] این اثر را در زمانی نگاشت که فاطمیان در تلاش برای گسترش سلطهٔ خود بر شام و تصرف دمشق بودند. رسالهٔ او نیز همچون اثر ابن رزام به‌طور کامل حفظ نشده، اما بخش‌هایی از آن در آثار تاریخ‌نگاران متأخر مانند نُوَیری، ابن الدَّواداری و مقریزی باقی مانده است.[۶][۷]
از آنچه از اثر اخو محسن باقی مانده چنین برمی‌آید که کتاب او بخش‌هایی جداگانه دربارهٔ تاریخ و عقاید داشته است.[۸]با این حال، حتی مقریزی نیز هر دو، اخو محسن و ابن رزام، را منابعی غیرقابل اعتماد خوانده است.[۹]در واقع، اثر اخو محسن نقل‌قول‌های گسترده‌ای از رساله‌ای بی‌نام با عنوان «کتاب السیاسة» را دربر می‌گرفت؛ اثری جعلی که به دروغ به اسماعیلیان نسبت داده شده بود و در آن روش‌هایی برای جذب پیروان و افشای اسرار عقیدتی معرفی می‌شد. محتوای ساختگی آن به گونه‌ای تنظیم شده بود که اسماعیلیان را بی‌قانون، ملحد و لذت‌گرا جلوه دهد، و همین باعث شد که این کتاب برای «نسل‌های متوالی از جدل‌نویسان و فرق‌نگاران اهل سنت، منبع اصلی حمله به اسماعیلیه گردد».[۱۰]
گزارش‌های ابن رزام و اخو محسن مبنای بیشتر نوشته‌های ضداسماعیلی بعدی شد، به‌ویژه در منشور بغداد در سال ۱۰۱۱ میلادی که توسط خلیفهٔ عباسی القادر صادر شد.[۱۱]این روایت‌ها تا قرن بیستم، پیش از آغاز رویکردهای انتقادی جدید در پژوهش‌های تاریخی، در میان اهل سنت و حتی محافل دانشگاهی غربی به‌عنوان روایت رسمی از عقاید و منشأ اسماعیلیه پذیرفته شده بود.[۱۲]
اخو محسن حولی سال ۳۷۵ هجری قمری/ ۹۸۵–۶ میلادی درگذشت.[۱۳]
پانویس
- ↑ دفتری، فرهاد (۲۰۱۶). معجم التاریخ الإسماعیلی (به عربی). ترجمهٔ سیف‌الدین قصیر (ویراست اول). بیروت، لبنان: دار الساقی. ص. ۸۳. شابک ۹۷۸۶۱۴۴۲۵۸۵۰۷.
- ↑ Hajnal, 12.
- ↑ Daftary, 12، 101.
- ↑ Hajnal, 12.
- ↑ Daftary, 8.
- ↑ Hajnal, 12.
- ↑ Daftary, 8، 101.
- ↑ Daftary, 8، 101.
- ↑ Daftary, 8.
- ↑ Daftary, 8، 9.
- ↑ Daftary, 101.
- ↑ Daftary, 101، 103.
- ↑ Daftary, 101.
منابع
- Hajnal, István (1994). "The Background Motives of the Qarmaṭī Policy in Baḥrayn". The Arabist: Budapest Studies in Arabic. Budapest: Eötvös Lorand University Chair for Arabic and Semitic Studies. 8: 9–31. ISSN 0239-1619.
- Daftary, Farhad (2007). The Ismāʿı̄lı̄s: Their History and Doctrines (Seocnd ed.). Cambridge: Cambridge University Press.