ادبیات ازبکی

ادبیات ازبکی (انگلیسی: Uzbek literature) به ادبیاتی اطلاق می‌شود که در جمهوری ازبکستان تولید و توسعه یافته و آثار ادبی دیگری نیز از مردم افغانستان، تاجیکستان و قرقیزستان در آسیای مرکزی به آن افزوده شده است. زبان ازبکی که تحت تأثیر ادبیات روسیه و ترکیه قرار دارد، عمدتاً به زبان ازبکی نوشته می‌شود که ریشه در زبان جغتایی دارد، یکی از زبان‌های پرکاربرد در منطقه از قرن ۱۴ تا ۲۰. در ادبیات ازبکی، جغتایی نقش مهمی به عنوان یک نقطه مرجع ایفا می‌کند.

تاریخ ادبیات ازبکی پیوندی میان ازبکستان باستان و مدرن ایجاد می‌کند. پیش از تأسیس کشور ازبکستان، دوران پیشین – از جمله دورهٔ مستعمره شدن و سپس فتح آسیای مرکزی توسط روسیه – تأثیر چشمگیری بر ادبیات ازبکی گذاشته بود و این تأثیر تا زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ادامه داشت. ادبیات آسیای مرکزی، از جمله ادبیات ازبکی، به همین دلیل با ادبیات ترکی و روسی نیز پیوند دارد. با این حال، بخش عمده‌ای از ادبیات ازبکی در دوران مدرن رشد چشمگیری یافت، زیرا ریشه‌ها و پیشینهٔ ادبی آن پیش از شکل‌گیری رسمی ملت ازبک وجود داشته است.

سیستم نوشتاری ازبکی شاهد تغییرات قابل توجهی توسط نویسندگان بومی خود بود که از خط ترکی به عربی روی آوردند که در اصل از قرن دهم تا قرن دوازدهم آغاز شد. این تحول، اصلاحات زبانی را از ادبیات عربی اقتباس کرد. یوسف بالاساغونی، محمود کاشغری و احمد یوگناکی از جمله نویسندگان برجسته آن زمان بودند که با اتخاذ اصلاحات زبانی، ادبیات ازبک را رونق بخشیدند. احمد یسوی نیز از دیگر نویسندگانی بود که ژانر جدیدی را در ادبیات ازبک معرفی کرد. دیوان حکمت (کتاب خرد) مجموعه اشعار یسوی از گویش‌های مختلفی مانند عربی و فارسی تشکیل شده است که وزن ترکی را به نمایش می‌گذارد.

در سال‌های بعد، ادبیات ازبکی به زبان جغتایی بین قرن‌های ۱۳ و ۱۴ میلادی ظهور کرد. یکی از شاعران آن زمان خوارزمی بود که محبت‌نامه (نامه‌های عاشقانه) را نوشت که در منطقه حفظ شده و به عنوان مرجع تاریخی برای ادبیات مدرن عمل می‌کند.^[۱]

بیشتر ازبک‌ها به گروه‌های ترک‌زبان تعلق دارند. ادبیات آن‌ها شامل زبان‌های مختلفِ گروه ترک‌تبار مانندقزاقی، ترکی، اویغوری و تاتاری است. امروزه زبان ازبکی به عنوان زبان نخست در جمهوری ازبکستان شناخته می‌شود و ۲۲ میلیون نفر از ۳۰ میلیون جمعیت کشور به آن سخن می‌گویند، در حالی که در جمعیت‌شناسی ازبکستان، ازبکی را به‌عنوان زبان دوم به کار می‌برند. از این رو، ادبیات معاصر ازبکی به زبان ازبکی نوشته شده و به صورت شفاهی نیز منتقل می‌شود.^[۲]

زبان ازبکی، که زبان اصلیِ به‌کاررفته برای نگارش ادبیات ازبکی است، در دههٔ ۹۰۰ میلادی توسط آل افراسیاب معرفی شد. با این حال، پس از فتوحات مغول، ازبکی به مهم‌ترین زبان ادبی منطقه تبدیل گردید. بعدها، هنگامی که امپراتوران مغول مانند تیمور و بابر این نواحی را فتح کردند، زبان ازبکی زیر تأثیر ادبیات و فرهنگ ترکی قرار گرفت و دوران طلایی خود را از دست داد. زمانی که اتحاد جماهیر شوروی منطقه را تصرف کرد، مردم ازبک در زبان‌شناسی شوروی «ازبک» نامیده شدند.^[۴]

در ادبیات ازبک، عبدالله قادری و عبدالحمید سلیمان (۱۸۹۷–۱۹۳۹) دو چهره ادبی برجسته شناخته می‌شوند که ادبیات ازبک را شکل داده‌اند. هنگامی که انقلاب روسیه رخ داد، این دو به "ناسیونالیسم" و " دشمنی خلق " متهم شدند و بعداً توسط اتحاد جماهیر شوروی اعدام شدند. قادری رمان‌ها، اشعار و مقالاتی را برای روزنامه‌های محلی نوشت که بر بی‌ثباتی‌های سیاسی ناشی از اتحاد جماهیر شوروی متمرکز بود.^[۵]

در نیمه دوم قرن بیستم، تعداد نویسندگان در ازبکستان شوروی به‌طور قابل توجهی افزایش یافت. تا اواخر دهه ۱۹۸۰، اکثر نویسندگان، مانند غفور غلام، عبدالله قهور، اویبک، عبدالله آریپوف، ارکین وحیدوف، سمیق عبدالکاخار، آثاری را تولید کردند که بیشتر با مضامین حزب کمونیست آن زمان که اجباری بود، مطابقت داشت. نسل جدیدی از نویسندگان، از جمله رزاق عبدالرشید، عبدالقهار ابراهیم، جمال کمال، ارکین وحید، رئوف پارفی، حلیمه خدایبردی، محمد علی، شرف باشبک و ممدعلی محمود، با صداهایی کمتر تحت تأثیر «رئالیسم سوسیالیستی» شوروی ظهور کردند.^[۶]