ادبیات میانمار
ادبیات میانمار (به برمه‌ای: မြန်မာစာပေ) پیشینه‌ای بیش از هزار سال دارد. زبان برمه‌ای برخلاف دیگر زبان‌های جنوب شرقی آسیا مانند تایلندی و خمری واژگان خود را عمدتاً از پالی وام گرفته‌است نه از سانسکریت. افزون بر این، ادبیات برمه‌ای بازتاب‌دهندهٔ فرهنگ عامه و فولکلور بومی این سرزمین بوده‌است.
ادبیات میانمار از دیرباز جایگاهی برجسته در زندگی مردم برمه داشته و ریشه در آموزه‌های سه‌سبد بودایی دارد. به‌طور سنتی کودکان برمه‌ای نزد راهبان در صومعه‌ها آموزش می‌دیدند. در دورهٔ استعمار بریتانیا آموزش رسمی و دوزبانه به انگلیسی و برمه‌ای برقرار شد. ادبیات برمه‌ای در گسترش ملی‌گرایی نقش کلیدی ایفا کرد و نویسندگانی چون تاکین کوداو مینگ از منتقدان سرسخت استعمارگری بریتانیا بودند.
از آغاز دورهٔ خودمختاری، سانسور سنگین دولتی بیان ادبی را در میانمار محدود کرده‌است.
ادبیات کلاسیک
نخستین شکل‌های ادبیات برمه‌ای کتیبه‌های سنگی به نام «کیاوکسا» (به برمه‌ای: ကျောက်စာ) بودند که برای یادبودها یا رویدادهای ویژه مانند ساخت معبد یا صومعه حکاکی می‌شدند.[۱] سپس برگ‌های نخل به نام «پیسا» (به برمه‌ای: ပေစာ) به‌جای کاغذ به کار رفتند که شکل مدور حروف الفبای برمه‌ای از همین ویژگی سرچشمه می‌گیرد. در دورهٔ سلسلهٔ پاگان، شاه آناوراتا آیین تراوادا را دین رسمی اعلام کرد و متون پالی بسیاری را از سری‌لانکا آورد. این متون ترجمه شدند، اما پالی همچنان زبان ادبی پادشاهی برمه باقی ماند. افزون بر این، ترجمه‌های تحت‌اللفظی متون پالی که «نیسّیه» (به برمه‌ای: နိဿယ) نام داشتند بر ساختار زبان برمه‌ای تأثیر گذاشتند.[۱]
کهن‌ترین آثار ادبی برمه‌ای به دورهٔ پاگان بازمی‌گردند و دربرگیرندهٔ نثرهای ثبت‌کنندهٔ کارهای نیک شاهانه و آثار شعری هستند. کهن‌ترین اثر شعری «یَکَیِنگ مینتامی ایجین» (لالایی شاهدخت آراکان) است که تاریخ آن به ۱۴۵۵ میلادی بازمی‌گردد.[۱] در دوره‌های پاگان و اینوا دو گونهٔ اصلی ادبی رونق داشتند: موگون (به برمه‌ای: မော်ကွန်း) و ایجین (به برمه‌ای: ဧချင်း) و همچنین پیو (به برمه‌ای: ပျို့) که آثار دینی برگرفته از داستان‌های جاتکه بودند.[۱]
آثار غیرداستانی و دینی در این دوره غالب بودند، هرچند کاجین (به برمه‌ای: ကာချင်း)، شعر جنگی سروده‌شده توسط یک پادشاه، از نخستین نمونه‌های این گونهٔ ادبی بود.[۲]
با گسترش آزادی و سکولارتر شدن ادبیات، شعر به پرطرفدارترین شکل ادبی در برمه تبدیل شد. انعطاف‌پذیری زبان برمه‌ای به دلیل ماهیت تک‌هجایی و آهنگی‌اش و نبود بسیاری از پایانه‌های همخوانی به شاعران امکان بهره‌گیری از قافیه‌بندی‌های گوناگون را می‌داد. تا سدهٔ پانزدهم میلادی چهار گونهٔ اصلی شعر پدید آمدند: «پیو» (اشعار بر پایهٔ داستان‌های جاتکه)، «لینکا» (به برمه‌ای: လင်္ကာ، اشعار مابعدالطبیعی و دینی)، «موگون» (اشعار تاریخی ترکیبی از حماسه و ستایش‌نامه) و «ایجین» (لالایی‌های خاندان سلطنتی).[۱] درباریان نیز «میتّازا» (به برمه‌ای: မေတ္တာစာ) را به کمال رساندند که نامهٔ بلند نثری بود.
راهبان بودایی نیز در پیشرفت ادبیات برمه‌ای نقش مهمی داشتند. شین آگاتّمادی داستان‌های جاتکه را به نظم درآورد. در همین دوره شین ماها تیلاوونتا (۱۴۵۳–۱۵۲۰) تاریخ‌نامه‌ای دربارهٔ پیشینهٔ بودیسم نوشت. همروزگار او، شین اوتّاما جاو، به سرودن اشعار حماسی «تاولا» (به برمه‌ای: တောလား) شهرت داشت که زیبایی طبیعت فصل‌ها، جنگل‌ها و سفر را وصف می‌کردند.[۳]
پس از تسخیر سیام توسط سلسلهٔ تانگو، عناصر بسیاری از ادبیات تایلندی به ادبیات برمه‌ای راه یافت. آشکارترین نمونه‌ها یادو یا «یاتو» (به برمه‌ای: ရတု)، شعری عاطفی و فلسفی، و یَگَن (به برمه‌ای: ရကန်) بودند. نویسندگان نامدار یادو عبارت‌اند از ناوادی یکم (۱۵۴۵–۱۶۰۰) و شاهزاده ناتشینناونگ (1578–1619).[۱]
در حوزهٔ قانون دو گونهٔ اصلی ادبی وجود داشت: دَمّاتَت (به برمه‌ای: ဓမ္မသတ်) که پیش از سدهٔ سیزدهم پدید آمد و «شاوک‌تون» (به برمه‌ای: လျှောက်ထုံး) که گردآوری گزارش‌های کوتاه از پرونده‌های تاریخی برای راهنمایی و پیشینه‌سازی حقوقی فرمانروایان بود.[۱]
عصر طلایی ادبیات
با برآمدن سلسلهٔ کانباونگ در سدهٔ هجدهم، سومین امپراتوری برمه پایه‌گذاری شد. این دوره «عصر طلایی ادبیات» نام گرفته‌است و شاعرانی چون لتوه تاندارا، هلاینگ تَته کاونگ تین و سِلای یو پانیا در آن درخشیدند. پس از تسخیر دوبارهٔ پادشاهی آیوتایا (تایلند)، غنائم جنگی بسیاری به دربار برمه آورده شد. رامایانا (به برمه‌ای: ရာမယန) معرفی و به برمه‌ای اقتباس شد و الهام‌بخش اشعار عاشقانه‌ای گردید که در میان طبقهٔ سلطنتی محبوبیت یافتند. نمایش‌نامه‌ها نیز با حمایت دربار رونق گرفتند.[۴] دیگر گونه‌های ادبی مشهور این دوره عبارت‌اند از: «تِیدَت» (به برمه‌ای: တေးထပ်)، «لِیجو» (به برمه‌ای: လေးချိုး)، «دوِیجو» (به برمه‌ای: ဒွေးချိုး) و «باولِه» (به برمه‌ای: ဘောလယ်).[۱]
نخستین چاپخانه (۱۸۱۶)
ورود نخستین چاپخانه به برمه در سال ۱۸۱۶ که از سوی هیئت تبلیغی سرامپور بریتانیا فرستاده شده بود، به آزادسازی سنت‌های چندصدسالهٔ نگارش به نظم کمک کرد.[۱]
راهبان همچنان در ادبیات برمه‌ای نقش‌آفرین بودند و تاریخ‌نامه‌های برمه را گردآوری می‌کردند. کیگان شینجی (۱۷۵۷–۱۸۰۷) داستان‌های جاتکه را با عناصر برمه‌ای بازنوشت و «میتّازا» (نامه‌های عاشقانه) را پدیدآورد که منابع دست‌اول مهمی از دگرگونی‌های اقتصادی و اجتماعی برمه پیش از استعمار به‌شمار می‌آیند.[۱] در جریان نخستین جنگ انگلیس و برمه (۱۸۲۳–۱۸۲۶) حال‌وهوای ادبیات برمه‌ای سنگین‌تر و خاموش‌تر شد.[۱]
همچنین «یازاوین» (تاریخ‌نامه‌های سلطنتی) در دورهٔ کانباونگ اهمیت یافتند، هرچند نگارش آن‌ها از دورهٔ اینوا آغاز شده بود. در سال ۱۷۲۴، یو کالا «ماها یازاوین» (تاریخ‌نامهٔ بزرگ) را نوشت که تاریخ برمه را تا ۱۷۱۱ پوشش می‌داد.[۱] در سال ۱۸۲۹ شاه باجیداو دانشمندانی را مأمور گردآوری «همنّان یازاوین» (تاریخ‌نامهٔ کاخ بلورین) کرد که تاریخ برمه را تا ۱۸۲۱ دربر می‌گرفت.[۱] شاه میندون مین نیز از ۱۸۶۷ تا ۱۸۶۹ هیئتی از دانشمندان را مأمور نگارش «دوتیا یازاوین» (دومین تاریخ‌نامهٔ بزرگ سلطنتی) کرد.[۱] آخرین تاریخ‌نامهٔ مهم سلطنتی، «کانباونگ ست یازاوین»، در سال ۱۹۰۵ توسط مونگ مونگ تین منتشر شد.[۱]
دورهٔ استعمار بریتانیا (۱۸۲۴–۱۹۴۸)
هنگامی که برمه مستعمرهٔ هند بریتانیایی شد، ادبیات برمه‌ای همچنان شکوفا بود، هرچند نهاد پادشاهی که حامی اصلی هنرها و ادبیات بود از میان رفته بود. ادبیات انگلیسی هنوز دسترسی چندانی نداشت، اما هر دو زبان انگلیسی و برمه‌ای در مدارس آموزش داده می‌شدند.[۵] نبود حامیان مالی روند پیشرفت ادبیات را کند کرد. دورهٔ استعمار دگرگونی ژرفی در ادبیات برمه‌ای پدیدآورد: ادبیاتی که زمانی توسط اعضای دربار سلطنتی پشتیبانی و نوآوری می‌شد، اکنون به دست غیرنظامیان و دانشجویان دانشگاه پیش برده می‌شد.
در سال ۱۹۱۰، جان سیدنهام فرنیوال انجمن پژوهش برمه را بنیاد نهاد که برمه‌ای‌ها را در حفظ میراث ادبی و فرهنگی‌شان دلگرم‌تر کرد.[۱] از دههٔ ۱۹۲۰ جنبش ملی‌گرایانه پدیدار شد و تأثیر آن در رمان‌ها، داستان‌های کوتاه و اشعار نوین آشکار گردید.
جنبش «خیت سَن»
نقطهٔ عطف بزرگ ادبیات برمه‌ای جنبش «خیت سَن» (آزمون زمانه، ခေတ်စမ်း) بود که در جستجوی سبک و درونمایهٔ نو بود. این جنبش را تیپّان مونگ وا به همراه ساویا زاوگی و مین تو وون و دیگران در دههٔ پیش از جنگ جهانی دوم رهبری می‌کردند.[۶] دانشجویان دانشگاه رنگون سبک‌های نوین نگارشی با جملات کوتاه‌تر، روشن‌تر و نثر بی‌پیرایه ابداع کردند که دگرگونی بنیادینی نسبت به نوشتارهای درباری دوران پیشااستعماری بود.[۱]
تاکین کوداو مینگ با سروده‌های نیرومند «لِیجو جی» (به برمه‌ای: လေးချိုးကြီး) و «تیکا» (به برمه‌ای: ဋီကာ) در برانگیختن ادبیات ضداستعماری بسیار تأثیرگذار بود.[۶] نخستین رمان برمه‌ای اثر جیمز لاچاو با عنوان «مونگ یین مونگ ما مِه ما» بود که در سال ۱۹۰۴ به الهام از «کنت مونت-کریستو» نوشته شد.[۱] رمان‌های «کالا پاو وُتّو» (به برمه‌ای: ကာလပေါ်ဝတ္ထု، رمان‌های نوین) در این دوره رواج یافتند و پی مو نین نخستین رمان‌های برمه‌ای متمرکز بر فرد را نوشت.[۱]
نویسندگان زن نیز برجستگی یافتند؛ داگون خین خین لِی دربارهٔ سختی‌های زندگی دهقانان زیر ستم استعمار نوشت.[۱] نویسندهٔ بریتانیایی جرج اورول نیز که منتقد سرسخت استعمار بریتانیا بود، «روزهای برمه» را در سال ۱۹۳۵ منتشر کرد.[۶]
فرهنگ ادبی در این دوره با ورود چاپخانه‌ها و ناشرانی چون انتشارات هانتاوادی به توده‌های مردم گسترش یافت.[۱] در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ مجلات ادبی ماهانه‌ای مانند «داگون» و «گاندا لاوکا» (جهان کلاسیک‌ها) منتشر شدند.
دورهٔ اشغال ژاپن
بر پایهٔ منابع ژاپنی، دورهٔ اشغال ژاپن (۱۹۴۲–۱۹۴۵) به دلیل سانسور و جنگ «دورهٔ تاریک» ادبیات برمه‌ای نامیده شده‌است.[۷] با این حال، ارتش ژاپن در چارچوب سیاست تبلیغاتی خود انجمن نویسندگان را بازسازی کرد و آثار تبلیغاتی ژاپنی و ترجمه‌هایی از ادبیات ژاپن در نشریهٔ «نویسنده» منتشر شدند.[۸] جایزهٔ ادبی که در سال ۱۹۴۳ (پس از اعلام استقلال صوری) بنیاد نهاده شد، نخستین بار رمان بلند برمه‌ای را مورد توجه قرار داد و این نظام پس از جنگ نیز ادامه یافت.[۷]
ادبیات پس از استقلال (۱۹۴۸–کنون)
پس از استقلال در سال ۱۹۴۸، ادبیات برمه‌ای سبک‌های غربی را بیشتر جذب و درونی کرد. یک سال پیش‌تر، انجمن ترجمهٔ برمه با یارانهٔ دولت برای ترجمهٔ آثار خارجی به‌ویژه در زمینه‌های دانش و فناوری بنیاد نهاده شده بود. در سال ۱۹۶۳ این انجمن با «ساپِی بِیکمَن» (به برمه‌ای: စာပေဗိမာန်)، خانهٔ نشر دولتی، ادغام شد.[۱] در سال ۱۹۷۶ نخستین دانشنامهٔ برمه‌ای (به برمه‌ای: မြန်မာ့ စွယ်စုံကျမ်း) منتشر شد.[۱]
دولت سوسیالیستی «غنی‌سازی ادبیات» را هدف دموکراسی سوسیالیستی می‌دانست. با این حال سانسور و ترویج ایدئولوژی سوسیالیستی به اهداف اصلی دولت در تنظیم ادبیات تبدیل شد و وزارت اطلاعات آثار را بر پایهٔ سه هدف ترویج سوسیالیسم بازبینی می‌کرد.[۵]
سانسور
در سال ۱۹۷۱ دولت کمیسیون ادبی برمه را تشکیل داد.[۵] در ۵ ژوییهٔ ۱۹۷۵ هیئت مرکزی ثبت ناشران و چاپگران بیانیه‌ای صادر کرد و از ناشران خواست آثار را خودسانسوری کنند، به‌ویژه آثار انتقادی از حزب برنامهٔ سوسیالیستی برمه و نوشته‌های هرزه‌نگارانه.[۵] با حکومت ژنرال نی وین از دههٔ ۱۹۶۰ ادبیات برمه‌ای از بسیاری جهات فروکش کرد.
تا سال ۱۹۷۶ تنها ۴۱۱ عنوان کتاب در سال منتشر می‌شد، در حالی که در سال ۱۸۸۲ این رقم ۴۴۵ عنوان بود.[۵] عوامل گوناگونی از جمله فرایند بوروکراتیک طولانی دریافت مجوز چاپ، سانسور و سختی‌های اقتصادی فزاینده در کاهش بازدهی ادبی نقش داشتند.
رمان‌های پرفروش اغلب درونمایه‌های ماجراجویی، جاسوسی، کارآگاهی و عاشقانه داشتند. بسیاری از نویسندگان نیز رمان‌های غربی از جمله آثار آرتور هیلی و هارولد رابینز را ترجمه می‌کردند. رونق بخش ترجمه ناشی از آن بود که دولت برمه میثاق جهانی کپی‌رایت را امضا نکرده بود.[۵]
داستان‌های کوتاه که معمولاً در مجلات منتشر می‌شدند نیز محبوبیت فراوانی داشتند. آن‌ها به زندگی روزمره می‌پرداختند و پیام‌های سیاسی داشتند، زیرا برخلاف رمان‌ها، داستان‌های کوتاه از سانسور هیئت بازبینی مطبوعات معاف بودند. شعر نیز همچنان گونهٔ محبوبی بود و برخلاف رمان‌ها که از زبان ادبی بهره می‌بردند، شعر می‌توانست از زبان محاوره‌ای استفاده کند.[۵]
دورهٔ زنان نویسنده و کوتاه‌نویسی
بر پایهٔ منابع ژاپنی، دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ به دلیل کنارکشیدن بسیاری از مردان نویسنده در پی سانسور «دورهٔ زنان نویسنده» نام گرفت و رمان‌های بلند توصیف‌گر زندگی جای آثار ضدژاپنی را گرفتند.[۹] از نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۸۰ داستان‌های کوتاه در مجلات به کانون ادبیات تبدیل شدند و «عصر طلایی داستان کوتاه» لقب گرفت.[۹] از دههٔ ۱۹۹۰ داستان‌های کوتاه فراواقع‌گرایانهٔ «مدرن» با رویکرد مدرنیستی پدید آمدند و در شعر نیز شعر آزاد و بی‌وزن جایگزین سروده‌های کلاسیک درباری شد.[۱۰]
دوران معاصر
در سال ۲۰۱۱ با آغاز انتقال قدرت به حکومت مدنی زیر نظر تین سین و در سال ۲۰۱۲ آثاری دربارهٔ مبارزات دموکراسی‌خواهی و انقلاب زعفرانی منتشر شدند که پیش‌تر ممنوع بودند.[۱۰] پس از به قدرت رسیدن حزب اتحادیهٔ ملی دموکراسی در ۲۰۱۵، جوایز ادبی ملی به آثار و نویسندگانی اهدا شد که در دوران حکومت نظامی تصورناپذیر بود.[۱۰] نویسندگان جوان نیز آثار خود را در شبکه‌های اجتماعی مانند فیسبوک منتشر می‌کنند.
در سال ۲۰۱۲ گلچین «استخوان‌ها جیغ خواهند کشید: ۱۵ شاعر معاصر برمه‌ای» به ویراستاری کو کو تت و جیمز بایرن منتشر شد.[۱۱] این مجموعهٔ دوزبانهٔ انگلیسی/برمه‌ای نخستین گلچین شعر نوین برمه‌ای در جهان غرب شناخته می‌شود.
با این حال، کودتای نظامی ۲۰۲۱ میانمار بار دیگر سانسور را تشدید کرد و ادبیات برمه‌ای را وارد دورهٔ دشواری تازه ساخت.
نویسندگان برجسته
روزنامه‌نگار لودو یو لا (۱۹۱۰–۱۹۸۲) نویسندهٔ مجموعه‌های فراوانی از فولکلور اقلیت‌های قومی، رمان‌هایی دربارهٔ زندانیان دورهٔ یو نو و زندگی‌نامهٔ صاحبان پیشه‌های گوناگون بود. نخست‌وزیر یو نو خود نیز چندین نمایشنامه و رمان سیاسی نوشت.
از جمله نویسندگان برجسته‌ای که پیش از ۱۹۴۷ در دورهٔ استعمار شهرت یافتند: هماوبی سایا تین (۱۸۶۲–۱۹۴۲)، جیمز لاچاو (۱۸۶۶–۱۹۱۹)، یو اوتّاما (۱۸۷۹–۱۹۳۹)، تاکین کوداو مینگ (۱۸۷۶–۱۹۶۴)، پی مو نین (۱۸۸۳–۱۹۴۰)، تیپّان مونگ وا (۱۸۹۹–۱۹۴۲)، داگون خین خین لِی (۱۹۰۴–۱۹۸۱)، ساویا زاوگی (۱۹۰۷–۱۹۹۰)، تین آونگ (۱۹۰۹–۱۹۷۸)، مین تو وون (۱۹۰۹–۲۰۰۴)، چیت مونگ (۱۹۱۳–۱۹۴۵) و تین پِه مینت (1914–1978).[۱][۶]
نویسندگان نسل جوان‌تر: میا تان تینت (۱۹۲۹–۱۹۹۸) که به ترجمهٔ آثار کلاسیک غربی مانند «جنگ و صلح» شهرت داشت، تین مو (۱۹۳۳–۲۰۰۷) و پاسکال خو توه (زادهٔ ۱۹۶۷).[۱][۵]
نویسندگان زن
زنان نویسنده همواره نیرویی پیوسته در ادبیات برمه‌ای بوده‌اند. از میان آنان: لودو داو آمار (۱۹۱۵–۲۰۰۸)، خین نین یو (۱۹۲۵–۲۰۰۳)، آنگ سان سو چی (زادهٔ ۱۹۴۵)، مینفونگ هو (زادهٔ ۱۹۵۱)، نو نو یی (زادهٔ ۱۹۵۷) و سان سان نوِه.[۱] یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان زن دورهٔ پسااستعماری ژورنال چاو ما ما لِی (۱۹۱۷–۱۹۸۲) بود. خین میو چیت (۱۹۱۵–۱۹۹۹) نیز نویسندهٔ مهمی بود که «الماس ۱۳ قیراط» (۱۹۵۵) را نوشت که به زبان‌های بسیاری ترجمه شد.[۵]
مورخان
مورخان نامدار برمه‌ای عبارت‌اند از: سان سی پو (۱۸۷۰–۱۹۴۶)، تین آونگ (۱۹۰۹–۱۹۷۸)، سائو سایمونگ (۱۹۱۳–۱۹۸۷)، با شین (۱۹۱۴–۱۹۷۱)، تان تون (۱۹۲۳–۲۰۰۵)، میوما مینت چوه (زادهٔ ۱۹۶۰) و تانت مینت‌اُو (زادهٔ ۱۹۶۶).[۱]
جستارهای وابسته
- فرهنگ در میانمار
- یاما زاتداو
- سینمای میانمار
- سانسور در میانمار
- فهرست نویسندگان برمه‌ای
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Herbert، Patricia؛ Milner، Anthony Milner (۱۹۸۹). South-East Asia: Languages and Literatures: a select guide. University of Hawaii Press. صص. ۵–۲۱. شابک ۹۷۸-۰-۸۲۴۸-۱۲۶۷-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Nga-zi-shin Kyaw-Zwa. «Shield Dance Song (ka jin) inc. audio». دریافت‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۱۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ D.G.E. Hall (۱۹۶۰). Burma. Hutchinson University Library. صص. ۳۲–۳۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Ramayana in Myanmar's Heart». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۵ سپتامبر ۲۰۰۶.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|فرمت تاریخ=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 U Thaung (Aung Bala) (۱۹۸۱). «Contemporary Burmese Literature». Contributions to Asian Studies. ۱۶: ۸۱–۹۹. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۰۸.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Anna J. Allott Ed. (۱۹۸۸). Far Eastern Literatures in the ۲۰th Century - Burmese Literature. England: Oldcastle Books. صص. ۲, ۵–۶, ۸–۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 南田みどり (۲۰۰۱). 宇戸清治、川口健一 (ویراستار). 東南アジア文学への招待. 星雲社. صص. ۸۰–۸۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «日本占領期におけるビルマ文学» (PDF). دریافت‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 南田みどり (۲۰۰۱). ミャンマー現代女性短編集. 大同生命国際文化基金. صص. ۳۰۷–۳۱۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 南田みどり (۲۰۱۵). 二十一世紀ミャンマー作品集. 大同生命国際文化基金. صص. ۲۴۳–۲۵۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Arc Publications - Books».
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Burmese literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «ビルマ文学». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای ژاپنی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- بررسی خاستگاه رمان برمه‌ای — زاوگی، مجلهٔ انجمن پژوهش برمه، ژوئن ۱۹۶۸
- پایگاه دادهٔ ادبیات برمه‌ای کتابخانهٔ دانشگاه واشینگتن
- ادبیات برمه‌ای، دانشگاه ایلینوی شمالی بایگانی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine
- جوهرزده، پاره‌شده: قصه‌گویان برمه‌ای و سانسورچیان — آنا جِی. آلات