ادبیات کوبا
ادبیات کوبا مجموعه آثار ادبی است که به زبان اسپانیایی در کوبا یا در خارج از این جزیره به دست نویسندگان کوبایی نگاشته شده‌است. این ادبیات از آغاز سدهٔ نوزدهم میلادی صدای ویژهٔ خود را یافت و نخستین آثار مهم آن سرشتی ضدبرده‌داری داشت. نویسندگان برجسته‌ای چون خرترودیس گومس د آبیانیدا و سیریلو ویاورده در این دوره پدیدار شدند. پس از لغو برده‌داری در ۱۸۸۶، درونمایهٔ ادبیات کوبا دگرگون شد و خوزه مارتی رهبری جنبش مدرنیسمو را در ادبیات آمریکای لاتین بر عهده گرفت. شاعرانی مانند نیکولاس گیین ادبیات را ابزار اعتراض اجتماعی ساختند و نویسندگانی چون دولس ماریا لویاناز، خوزه لزاما لیما و آلخو کارپانتیه به زمینه‌های شخصی و جهانی پرداختند. رینالدو آرناس و گیلرمو کابررا اینفانته نیز در دوران پس از انقلاب شهرت بین‌المللی یافتند.
ادبیات کوبا یکی از پرکارترین و تأثیرگذارترین ادبیات‌های آمریکای لاتین و سراسر جهان اسپانیایی‌زبان به‌شمار می‌رود. از نویسندگان نامدار آن می‌توان به خوزه مارتی، نیکولاس گیین (شاعر ملی کوبا)، آلخو کارپانتیه (نامزد جایزه نوبل ادبیات و برندهٔ جایزه سروانتس در ۱۹۷۷)، گیلرمو کابررا اینفانته (جایزه سروانتس ۱۹۹۷) و دولس ماریا لویاناز (جایزه سروانتس ۱۹۹۲) اشاره کرد. در دوران اخیر موجی از نویسندگان زاده‌شده در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ پدید آمده‌اند که بسیاری از آنان به دلیل سانسور به تبعید رفته‌اند؛ از جمله داینا چاویانو (ایالات متحده)، سوئه والدس (فرانسه)، الیسئو آلبرتو (مکزیک) و ابیلیو استوس (اسپانیا).
پیشینه
ادبیات اسپانیایی‌زبان در سرزمین کوبا با فتح و استعمار اسپانیایی آغاز شد. کنکیستادورها تاریخ‌نگارانی (کرونیستا) را با خود آوردند که رویدادهای مهم را ثبت می‌کردند، هرچند از دیدگاه اسپانیایی و برای خوانندگان اسپانیایی. مهم‌ترین کرونیستایی که در سدهٔ شانزدهم به کوبا رسید بارتلمه د لاس کاساس بود که از جمله آثارش تاریخ هندها است.[۱]
نخستین اثر ادبی نوشته‌شده در جزیره به سدهٔ هفدهم بازمی‌گردد؛ در سال ۱۶۰۸ سیلوستره د بالبوا (۱۵۶۳–۱۶۴۷) منظومهٔ حماسی-تاریخی آینهٔ شکیبایی را منتشر کرد که داستان ربوده‌شدن برادر روحانی به دست دزدان دریایی را روایت می‌کند.[۲] اصالت این اثر گاه زیر پرسش رفته‌است، زیرا دست‌نوشت آن تنها در ۱۸۳۶ کشف شد و ارجاعاتی به اوضاع همان دوره داشت.[۱]
سدهٔ هجدهم
تا سال ۱۷۳۹ نخستین نمایشنامهٔ یک کوبایی با عنوان الپرینسیپه خاردینرو ای فینخیدو کلوریدانو به قلم سانتیاگو پیتا در سویا منتشر نشده بود. این اثر کمدی‌ای بود با بازتاب‌هایی از آثار لوپه د وگا، کالدرون د لا بارکا و آگوستین مورتو.[۳]
سنت شعری راستین کوبا با مانوئل د سکئیرا ای آرانگو و مانوئل خوستو د روبالکابا در پایان سدهٔ هجدهم آغاز شد. سرودهٔ «به آناناس» از سکئیرا و «سیلوای کوبایی» از روبالکابا از بهترین نمونه‌های آغازین شعر کوبایی‌اند که طبیعت بومی را می‌ستودند و سبکی متمایز از اسپانیا داشتند.[۳]
سدهٔ نوزدهم
نوکلاسیسیسم و رمانتیسم
نوکلاسیسیسم کوبایی (حدود ۱۷۹۰–۱۸۲۰) با بهره‌گیری از فرم‌های کلاسیک و فراخوان خدایان یونانی-رومی مشخص می‌شد، اما طبیعت بومی جایگاه ویژه‌ای یافته بود تا فاصلهٔ خود را از اروپا نشان دهد. فرانسیسکو پوبدا ای آرمنتروس از نخستین شاعرانی بود که فرایند «کوبایی‌سازی» شعر را آغاز کرد و دومینگو دل مونته نیز همین رویکرد را در رمانس پی گرفت.[۴]
رمانتیسم در کوبا به‌ویژه با خوزه ماریا اردیا (۱۸۰۳–۱۸۳۹) به بلوغ رسید. او نخستین شاعر بزرگ رمانتیک و تبعیدی کوبا بود و روزنامهٔ ادبی-انتقادی ال‌ایریس را در ۱۸۲۶ بنیان نهاد. شناخته‌شده‌ترین سروده‌هایش «در تئوکالی چولولا» و «به نیاگارا» (۱۸۲۴) هستند.[۴] شاعر آفریقایی‌تبار گابریل د لا کنسپسیون والدس (پلاسیدو) که در ۱۸۴۴ اعدام شد و خوان فرانسیسکو مانسانو از دیگر رمانتیک‌های شاخص بودند.[۵]
خرترودیس گومس د آبیانیدا چهرهٔ برجستهٔ رمانتیسم اسپانیایی‌آمریکایی بود که رمان ساب (۱۸۴۱) را دربارهٔ بی‌حقوقی بردگان سیاه و زنان نوشت.[۶] خوان کلمنته سنئا (۱۸۳۲–۱۸۷۱) و لوئیسا پرس د سامبرانا (۱۸۳۷–۱۹۲۲) از دیگر شاعران مهم این دوره بودند.[۳]
ادبیات ضدبرده‌داری
سدهٔ نوزدهم شاهد رشد ادبیات لغو برده‌داری بود. سیریلو ویاورده رمان مهم سسیلیا والدس (۱۸۸۲) را نوشت و آنسلمو سوآرس ای رومرو رمان فرانسیسکو (۱۸۳۸/۳۹) را دربارهٔ نقد برده‌داری پدیدآورد. فلسفه‌دانان و مورخانی چون فلیکس وارلا، خوزه آنتونیو ساکو و خوزه د لا لوس ای کابایرو نیز زمینه‌ساز دوران استقلال شدند.[۵]
آغاز مدرنیسمو
خوزه مارتی (۱۸۵۳–۱۸۹۵) قهرمان جنگ‌های استقلال و بنیادگذار مدرنیسمو آمریکای لاتین بود. مجموعهٔ شعر ایسمائلیو (۱۸۸۲) او از نخستین نشانه‌های مدرنیسم مستقل لاتین‌آمریکایی به‌شمار می‌رود. خولیان دل کاسال نیز از مهم‌ترین نمایندگان این جنبش در کوبا بود.[۴] تأثیرات فرانسوی در کار دل کاسال آشکار بود و تولید هنری واژه به‌مثابهٔ هنر، مهم‌ترین ویژگی آثار او بود.[۳]
سدهٔ بیستم
سدهٔ بیستم با جمهوری مستقلی آغاز شد که میانجیگری اشغال آمریکا پدیدآورده بود. کوبا جنگ خونین استقلال از اسپانیا را با کمک ایالات متحده پشت سر نهاده بود و ادبیات نیمهٔ نخست سده همچنان از این میراث تأثیر می‌پذیرفت. لغو اصلاحیه پلات در ۱۹۳۳ آغاز دوران نهادسازی مستقل بود.[۷]
شعر
خولیان دل کاسال الگوی بزرگ شعر کوبا در آستانهٔ سدهٔ بیستم بود. انرژی او بر رجینو بوتی و بالاتر از همه خوزه مانوئل پوودا و سپس بر روبن مارتینس ویینا و خوزه ساکاریاس تایت تأثیر گذاشت.[۳] در دهه ۱۹۲۰ شعری پدید آمد که ناآرامی اجتماعی و انسانی دههٔ بعد را پیش‌بینی می‌کرد و آگوستین آکوستا با اثرش لا سافرا (۱۹۲۶) مهم‌ترین چهرهٔ آن بود.[۳]
مدرنیسم با اثر شعرهای در محاق (۱۹۲۸) ماریانو بروی پایان یافت و دو جریان در پیشتازی (آوانگارد) پدیدار شد: ۱) خط رئالیستی با درونمایه‌های آفریقایی و اجتماعی که نیکولاس گیین در آن برتری داشت و ۲) خط درون‌نگر و انتزاعی که دولس ماریا لویاناز و ائوخنیو فلوریت نمایندگان شاخصش بودند. امیلیو بایاگاس میان هر دو جریان قرار داشت و به گفتهٔ لوئیس آلوارز زمینه‌ساز نوباروک خوزه لزاما لیما شد.[۳]
در ۱۹۴۰ مجلهٔ اوریخنس به سردبیری خوزه لزاما لیما (۱۹۱۰–۱۹۷۶) راه‌اندازی شد. گروه او شامل آنخل گاستلو، گاستون باکرو، سینتیو ویتیر، فینا گارسیا مارو و الیسئو دیگو بود. استعاره‌های متراکم، نحو پیچیده و ابهام مفهومی، فضای شعری باروک لزاما لیما را تعریف می‌کرد.[۳]
نسل موسوم به «نسل دههٔ پنجاه» (زادگان ۱۹۲۵–۱۹۴۵) به استادان بومی چون لزاما لیما و فلوریت نظر داشتند اما در جریان‌های گوناگونی از جمله نورمانتیسم شاخه زدند و سرانجام در دههٔ ۱۹۶۰ جریان گفتگومحوری (کلوکیالیسم) را پدیدآوردند. ویرخیلیو پینیرا با لحن پوچی و اگزیستانسیالیستی خود و الیسئو دیگو با حس کرئولی‌اش از چهره‌های مهم این دوره بودند.[۸]
در سال‌های آغازین انقلاب، لحن صمیمی دهه‌های پیشین ناکافی به نظر می‌رسید و شعر اجتماعی اعتراضی دیگر با شرایط نوین سازگار نبود.[۸] شعر سیاسی‌شده‌ای شکل گرفت که از صنایع بدیعی سنتی و اوزان کلاسیک فاصله می‌گرفت. شاعران بزرگ نسل ۱۹۳۰ تا ۱۹۴۰ مانند فایاد خامیس، پابلو آرماندو فرناندس، ابرتو پادیا و رائول ریورو اساساً گفتگومحور بودند. از زنان شاعر شاخص این دوره می‌توان به امیلیا برنال، دولس ماریا لویاناز، کاریلدا اولیور لابرا و سرافینا نونیس اشاره کرد.[۹]
کلوکیالیسم دست‌کم تا اواسط دههٔ ۱۹۸۰ در آثار نویسندگانی چون لوئیس روخلیو نوگراس، نانسی مورخون، مگالی آلابائو و فلیکس لوئیس ویرا پابرجا ماند.[۸]
نسل تازه‌ای از شاعران در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۸۰ نمایان شد؛ زادگان پس از ۱۹۵۹ که تنوع سبکی داشتند و تأثیر غالب لزاما لیما و پینیرا را می‌پذیرفتند. از جمله سیگفردو آریل، چلی لیما، آنتونیو خوزه پونته، داماریس کالدرون، کاریداد آتنسیو، اودت آلونسو و کارلوس پینتادو.[۳]
در دههٔ ۱۹۹۰ جریان تازه‌ای در شعر غنایی کوبا پدید آمد که با گفتگومحوری نسل پیشین گسست و فرم‌های شعری سنتی و شعر سپید را با امکانات آهنگین و بیانی تازه کاوید.[۸]
شاعران مهاجر کوبایی نیز عموماً رشته‌های خلاقانهٔ تحول شعر درون کوبا را بازتاب می‌دادند. بسیاری از نسل دههٔ پنجاه بودند مانند ابرتو پادیا، بلکیس کوسا ماله و خوانا روسا پیتا. دو استاد شعر کوبا یعنی ائوخنیو فلوریت و گاستون باکرو نیز بخشی از این مهاجرت بودند.[۸]
داستان و رمان
آلخو کارپانتیه (۱۹۰۴–۱۹۸۰) بی‌تردید بلندپایه‌ترین چهرهٔ داستان‌نویسی کوبا در سدهٔ بیستم بود. رمان‌نویس، جستارنگار و موسیقی‌شناس، او با سبک نوشتارش که ابعاد گوناگون تخیل — رؤیا، اسطوره، جادو و دین — را درمی‌آمیخت، بر تحول ادبیات آمریکای لاتین تأثیر ژرفی نهاد. او برندهٔ جایزه سروانتس و نامزد جایزه نوبل ادبیات بود.[۱۰] خوزه لزاما لیما و گیلرمو کابررا اینفانته دو رمان‌نویس مهم دیگر کوبا با جایگاه جهانی بودند.[۷]
رمان
در پایان سدهٔ نوزدهم با انتشار سسیلیا والدس (۱۸۸۲) اثر سیریلو ویاورده و عمویم کارمند (۱۸۸۷) اثر رامون مسا، رمان کوبایی شکل تازه‌ای یافت.[۵] در سی سال نخست سدهٔ بیستم تولید رمان اندک بود و میگل د کاریون با رمان‌های زنان شریف (۱۹۱۷) و زنان ناپاک (۱۹۱۹) شاخص‌ترین داستان‌نویس این دوره بود.[۷]
رمان کوبایی در اواسط سدهٔ بیستم دگرگونی بزرگی را تجربه کرد؛ اوج آن انتشار پادشاهی این جهان (۱۹۴۹) و سدهٔ روشنایی (۱۹۶۲) هر دو از آلخو کارپانتیه بود. رئالیسم اجتماعی با رئالیسم جادویی، پوچ‌گرایی و «واقعیت شگفت‌انگیز» کارپانتیه درهم آمیخت.[۱۰] لحظهٔ مهم دیگر انتشار پارادیسو (۱۹۶۶) اثر خوزه لزاما لیما بود.[۱۱]
میان سال‌های ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸ انفجار ادبی چشمگیری در درون و بیرون کوبا رخ داد؛ از جمله سه ببر غمگین اثر گیلرمو کابررا اینفانته و جهان توهم‌آمیز اثر رینالدو آرناس.[۳] دههٔ ۱۹۷۰ دوران افت رمان کوبا بود، اما رمان پیش از آنکه شب فرارسد اثر رینالدو آرناس به‌ویژه با اقتباس سینمایی‌اش تأثیر بین‌المللی داشت.[۷]
میان ۱۹۸۳ و ۱۹۸۹ تحول تازه‌ای رخ داد و آثاری چون شاهی در باغ از سنل پاس، فصل فرشتگان از لیساندرو اوترو و حروف آغازین زمین از خسوس دیاس رمان کوبا را به توجه ملی و بین‌المللی بازگرداند.[۱۲]
چهار گونهٔ رئالیسم
به گفتهٔ آلبرتو گاراندس، ادبیات داستانی دهه‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ با چهار گونهٔ رئالیسم مشخص می‌شود:[۷]
- رئالیسم روستایی تخیلی (به اسپانیایی: Realismo rural imaginativo): زندگی ساده روستایی و کشاورزی به سطح کهن‌الگویی رسید. نمایندگان آن کاستیانوس و رودریگس بودند.
- رئالیسم شهری (به اسپانیایی: Realismo urbano): جهان کارگران و کارمندان خُرد؛ نمایندگانش گیلرمو کابررا اینفانته و اومبرتو آرنال بودند.
- رئالیسم متافیزیکی (به اسپانیایی: Realismo metafísico): نزدیک به اگزیستانسیالیسم با نمایندگانی چون لابرادور رویس و ویرخیلیو پینیرا.
- رئالیسم اسطوره‌ای-شاعرانه (به اسپانیایی: Realismo mitopoético): بالابردن اسطوره‌ای واقعیت روزمره که آلخو کارپانتیه شناخته‌شده‌ترین نمایندهٔ آن بود و بنیان رئالیسم جادویی آمریکای لاتین را پی‌ریزی کرد.[۱۰]
وضعیت معاصر
بررسی‌های همایش بین‌المللی «جهان کارائیب: چالش‌ها و پویایی‌ها» در ژوئن ۲۰۰۳ در دانشگاه بوردو مونتنی نتیجه گرفت که ادبیات کوبا اکنون «ادبیاتی است که سکوت نمی‌کند و از شوخی دست نمی‌کشد؛ ادبیات سرخوردگی و بدبینی طبیعی که بسیار واقع‌گرایانه و گاه خشن است و به درونمایه‌هایی دست می‌زند که پیش‌تر تابو بودند: همجنس‌گرایی، تبعیض مذهبی، حاشیه‌نشینی، رویدادهای جنگ آنگولا، فروپاشی سوسیالیسم، فساد، فحشا و درد تبعید». از نویسندگان شاخص این دوره لئوناردو پادورا، ابیلیو استوس، انا لوسیا پورتلا و داوید میترانی آرنال بودند.[۱۲]
بسیاری از نویسندگان تبعیدی نیز شهرت بین‌المللی یافته‌اند؛ از جمله الیسئو آلبرتو، داینا چاویانو، سوئه والدس و پدرو خوان گوتیرس.[۱۲]
ادبیات تبعید
ادبیات تبعید از همان آغاز بخش جدانشدنی ادبیات کوبا بوده‌است. کشورهای مقصد پیش از انقلاب عمدتاً فرانسه و مکزیک و پس از آن اسپانیا و ایالات متحده بودند. بسیاری از نویسندگان نیز به میهن بازگشتند و همین ویژگی، بُعد فرهنگی فراملیتی به ادبیات کوبا بخشیده‌است.[۱] در دهه ۱۹۹۰ شمار زیادی از نویسندگان نسل جوان‌تر به دلیل سانسور از کوبا مهاجرت کردند.[۸]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 Annegret Thiem: Rauminszenierungen: Literarischer Raum in der karibischen Prosaliteratur des 19. Jahrhunderts. Münster 2010, S. 216–221.
- ↑ "Espejo de paciencia" (in Spanish). Retrieved 6 آوریل 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jorge Luis Arcos, Prologue to Las palabras son Islas. Introducción a la poesía cubana del siglo XX. Editorial Letras Cubanas, 1999.
- 1 2 3 Michael Rössner: Die hispanoamerikanische Literatur. In: Walter Jens (Hrsg.): Kindlers neues Literatur-Lexikon, Bd. 20, München 1996, S. 44.
- 1 2 3 Luis Williams: Literary Bondage. Slavery in Cuban narrative. University of Texas Press 1990.
- ↑ Teodosio Fernández Rodriguez: Gertrudis Gómez de Avellaneda en Madrid. In: Anales de la literatura hispanoamericano, no. 22, Universidad Complutense, Madrid 1993, S. 115–126.
- 1 2 3 4 5 Alberto Garrandés, Vorwort zur Anthologie Aire de Luz, 2. Aufl. 2004, S. 7f.
- 1 2 3 4 5 6 «Virgilio López Lemus. Ob. Cit». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Smith 1997 p. 238
- 1 2 3 Carlos Granés: Delirio Americano. Una historia cultural y política de América Latina. Penguin, Barcelona 2022, S. 140 ff.
- ↑ "Die 100 besten Romane in spanischer Sprache" (in Spanish). Retrieved 6 آوریل 2026.
- 1 2 3 Le monde caraïbe: défis et dynamiques. Visions identitaires, diasporas, configurations culturelles. Actes du colloque international. Publications de la Maison des Sciences de l'Homme d'Aquitaine, France, 2005. Sous la direction de Christian Lerat. دانشگاه بوردو مونتنی, p. 171.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Cuban literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Kubanische Literatur». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- ادبیات کوبا
- ادبیات آمریکای لاتین بر پایه کشور
- ادبیات آمریکای شمالی