ارپا خان

ارپا خان
ایلخان
سلطنت	۱۳۳۵–۱۳۳۶
تاج‌گذاری	۵ دسامبر ۱۳۳۵
پیشین	ابوسعید
جانشین	موسی
وزیر	غیاث‌الدین محمد
درگذشته	۱۵ مه ۱۳۳۶
همسر(ان)	ساتی‌بیگ
نام سلطنت سلطان معز‌الدنیا و الدین محمود ارپا خان(ارپا کِئون)
خاندان	بورجیگین
پدر	سوسه(سوزه)

ارپا خان (یا ارپا کِئون) (درگذشتهٔ ۱۵ شوال ۷۳۶ هجری قمری / مه ۱۳۳۶ میلادی)، دهمین پادشاه سلسلهٔ ایلخانان مغول در ایران بود که پس از درگذشت ابوسعید بهادرخان در سال ۷۳۶ هـ.ق (۱۳۳۵ میلادی) برای مدت کوتاهی (کمتر از شش ماه) به سلطنت رسید.

اهمیت تاریخی ارپاخان در این است که او نخستین و تنها ایلخانی بود که از نسل هولاکوخان نبود. به تخت نشستن او، نقطهٔ پایانِ اقتدار مرکزی ایلخانان و سرآغازِ دورهٔ فروپاشی، جنگ‌های داخلی و تجزیهٔ فلات ایران به حکومت‌های محلی (ملوک‌الطوایفی) در سدهٔ هشتم هجری به شمار می‌رود.

تبار و پیشینه

ارپاخان از تبار اریق بوقا (برادر کوچک‌تر هولاکوخان و قوبلای‌خان) بود. شجره‌نامهٔ او در متون تاریخی به این شکل ثبت شده است: ارپا خان پسر سوسه پسر ملک تیمور پسر اریق بوقا پسر تولی‌خان پسر چنگیزخان.

پس از جنگ‌های جانشینی در امپراتوری مغول و شکست اریق بوقا از قوبلای‌خان، نوادگان اریق بوقا عموماً از دستیابی به مناصب عالی و پادشاهی محروم ماندند. با این حال، برخی از اعضای این خاندان از جمله پدران ارپا خان، در دربار ایلخانان ایران زندگی می‌کردند و همواره از احترام ویژهٔ خاندانی (به عنوان شاهزادگان چنگیزی) برخوردار بودند. پیش از سال ۱۳۳۵ میلادی، ارپا خان به عنوان شاهزاده‌ای منزوی اما به شدت پایبند به قوانین باستانی مغول (یاسا)، زندگی نظامیِ ساده‌ای در دربار ابوسعید بهادرخان داشت و فاقد قدرت سیاسیِ مستقل بود.

رسیدن به تاج و تخت (بحران جانشینی)

در ۱۳ ربیع‌الثانی ۷۳۶ هـ.ق (۳۰ نوامبر ۱۳۳۵ م.)، سلطان ابوسعید بهادرخان (آخرین ایلخان مقتدر از نسل هولاکو) در جریان لشکرکشی برای مقابله با هجوم اوزبیک خان (پادشاه اردوی زرین) در قره‌باغ درگذشت، در حالی که هیچ فرزند پسری از خود بر جای نگذاشت. مرگ بی‌فرزندِ او، اردوی ایلخانی را در بحران عمیق فرو برد.

در این میان، قدرتمندترین مقام دیوانیِ وقت، یعنی وزیر خواجه غیاث‌الدین محمد (فرزند رشیدالدین فضل‌الله همدانی)، با حمایت گروهی از امرای نظامی، ارپا خان را که در اردو حضور داشت، به عنوان پادشاه معرفی کرد. دلیل انتخاب ارپا خان این بود که هیچ شاهزادهٔ بالغ و مقتدری از نسل هولاکو در دسترس نبود. ارپا خان به دلیل شجاعت نظامی، ساده‌زیستی و پرهیز از تجملات که یادآور خوی جنگاوریِ چنگیزخان بود، در آن لحظهٔ بحرانی و در برابر خطر هجوم خارجی، گزینه‌ای مناسب برای حفظ انسجام ارتش به نظر می‌رسید.

مقابله با اردوی زرین

نخستین آزمون ارپا خان، مقابله با لشکرکشی اوزبیک خان (پادشاه اردوی زرین یا دشت قپچاق) به مرزهای شمالی ایران (قفقاز) بود. ارپا خان با سرعت و قاطعیت لشکریان ایلخانی را سازماندهی کرد و به سوی دشمن تاخت. اوزبیک خان که انتظار این انسجام سریع را پس از مرگ ابوسعید بهادرخان نداشت، بدون درگیریِ جدی عقب‌نشینی کرد. این پیروزی نظامی در ابتدای کار، باعث افزایش موقتِ اعتبار ارپا خان شد.

تلاش برای کسب مشروعیت

از آنجا که ارپا خان از نسل هولاکو (بنیان‌گذار ایلخانان) نبود، مشروعیت او در میان امرای ایرانی و مغول به شدت زیر سؤال بود. او برای جبران این نقص، بی‌درنگ با ساتی‌بیگ (خواهر ابوسعید و دختر اولجایتو) ازدواج کرد تا از طریق این پیوندِ سببی، خود را به خاندان هولاکو متصل کرده و مشروعیت قانونی برای حکومت خود دست‌وپاست کند.

تصفیه‌های خونین و سخت‌گیری

ارپا خان پادشاهی خشن، سخت‌گیر و فاقد انعطاف‌پذیریِ دیپلماتیک بود. او برای تثبیت قدرت خود دست به اعدام‌های گسترده زد. دو اقدام او باعث خشم عمومی امرای مغول و سقوط سریع وی شد:

• اعدام بغداد خاتون: او دستور اعدام بغداد خاتون (همسر قدرتمندِ ابوسعید از خاندان چوپانیان) را صادر کرد، با این اتهام که وی ابوسعید را مسموم کرده و با اوزبیک خان در ارتباط بوده است.
• قتل محمودشاه اینجو: ارپا خان دستور داد شرف‌الدین محمودشاه اینجو (حاکم ثروتمند و قدرتمند ولایت فارس) را به قتل برسانند. این اقدام باعث شد تا خاندان اینجو و بسیاری از امرای ولایات، به خون‌خواهیِ محمودشاه علیه او متحد شوند.

سقوط و مرگ

سخت‌گیری‌ها، سوءظن‌های مداوم و اعدام امرای برجسته، باعث شد تا پایگاه لرزانِ ارپا خان به سرعت فرو بریزد. در بغداد، علی پادشاه اویرات (دایی ابوسعید که حاکم دیار بکر و عراق عرب بود) پرچم طغیان برافراشت. علی پادشاه برای مشروعیت بخشیدن به شورش خود، شاهزاده‌ای از نسل هولاکو به نام موسی خان (از نوادگان بایدو خان) را به پادشاهی برداشت و به سوی پایتخت (آذربایجان) لشکر کشید.

نبرد نهایی میان ارپا خان و سپاهیان علی پادشاه، در تاریخ ۱۷ رمضان ۷۳۶ هـ.ق (آوریل ۱۳۳۶ م.) در منطقه‌ای به نام جغتو (زرینه‌رود) در نزدیکی مراغه درگرفت. در میانهٔ نبرد، بسیاری از امرای ارپا خان که از خشونت‌های او به ستوه آمده بودند (از جمله محمود بن ایسن قتلغ)، به وی خیانت کرده و به اردوی علی پادشاه پیوستند. ارپا خان شکست خورد و از میدان نبرد گریخت، اما در شهر سلطانیه (یا به روایتی در اوجان) دستگیر شد.

ارپا خان را پس از دستگیری به فرزندان محمود شاه اینجو تحویل دادند و آن‌ها نیز به خون‌خواهی پدرشان، ارپا خان را در ۱۵ شوال ۷۳۶ هـ.ق (مه ۱۳۳۶ میلادی) به قتل رساندند. در پی این شکست، خواجه غیاث‌الدین محمد وزیر نیز که حامی اصلی ارپا خان بود، به دست امرای فاتح کشته شد.

پیامدهای تاریخی

شکست و مرگ ارپا خان، نقطهٔ پایانی بر وحدت سیاسی و سرزمینیِ امپراتوری ایلخانان در ایران بود. پس از او، پادشاهانی که بر تخت نشستند (مانند موسی خان، محمد خان، و طغاتیمور) صرفاً عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی در دست امرای نظامیِ قدرتمند (چوپانیان، جلایریان و آل اینجو) بودند. دوران پس از ارپا خان در تاریخ ایران با جنگ‌های داخلیِ ویرانگر، قحطی و چندپارگیِ سرزمینی شناخته می‌شود.

منابع و پانویس‌ها

• Jackson, Peter (1986). "ARPA KHAN". *Encyclopaedia Iranica*, Vol. II, Fasc. 5
• اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). *تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری*. تهران: انتشارات نامک.
• بیانی، شیرین (۱۳۸۹). *دین و دولت در ایران عهد مغول*. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
• رشیدالدین فضل‌الله همدانی (۱۳۷۳). *جامع‌التواریخ*. به تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی. تهران: نشر البرز.
• غنی، قاسم (۱۳۸۹). *تاریخ عصر حافظ*. تهران: انتشارات زوار.
• ملویل، چارلز (۱۳۹۰). *سقوط امپراتوری مغول در ایران*. ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.