اشورک
| (Persian: اشورک Eshvarak) | |
|---|---|
 | |
| Rhazya stricta[۱] | |
| رده‌بندی علمی | |
| فرمانرو: | |
| (طبقه‌بندی‌نشده): | |
| (طبقه‌بندی‌نشده): | |
| (طبقه‌بندی‌نشده): | |
| راسته: | |
| تیره: | |
| سرده: | |
| گونه: | R. stricta |
| نام دوبخشی | |
| Rhazya stricta Decne. | |
اِشوَرَک (اشوارک هم نوشته‌اند. نام‌های دیگر: گیش‌برگ، نام علمی: Rhazya stricta، به عربی: حرمل) درختچه‌ای با ارتفاع ۱۰۰- ۵۰ سانتی‌متری است از تیره خرزهره‌ایان[۲] که در نواحی گرم و خشک می‌روید.
اشورک از درختچه‌های بومی استان‌های سیستان و بلوچستان و هرمزگان ایران است. این گیاه در افغانستان و پاکستان و عربستان هم می‌روید.
این گیاه در زمره گیاهان سمی تلقی شده. همچنین جهش‌زا است (یک عامل ایجاد جهش ژنتیکی تلقی می‌شود). اما در عین حال، خواص دارویی ای هم دارد.
از شیرهٔ آن در دندان‌بندی و درآوردن دندان کودکان و از میوه تازه و نرسیده آن برای رفع برق‌گرفتگی چشم و آفتاب‌زدگی بهره می‌گیرند. از جام گل آن به صورت معکوس جهت رفع تشنگی در بیابان استفاده می‌شود.
از عصاره بخش های هوایی گیاه اِشوَرَک، مونوترپن (اسانس) از نوع ایندول آلکالوئید استخراج می‌شود، که خواص دارویی دارد[۳].
نام لاتین این گیاه (Rhazya stricta) به افتخار زکریا رازی نام‌گذاری شده است. این نام‌گذاری، توسط گیاه‌شناس فرانسوی، ژوزف دکایسین (Joseph Decaisne) در ۱۸۳۵ انجام شد.
زکریا رازی، نخستین پزشکی است که از گیاهانی از قبیل اِشوَرَک، داروهای سمی آلکالوئیدی ساخت و از آن‌ها برای درمان بیمارانش بهره گرفت[۴].
برخی از جنبه‌های دارویی، مانند فعالیت ضد ویروسی عصاره گیاه هنوز مورد بررسی قرار نگرفته است.
استفاده سنتی
این گیاه، در عین حال که سمی است، در به صورت کنترل شده، در درمان سنتی استفاده می‌شده. این گیاه علاوه بر ایران، در پاکستان، اطراف خلیج فارس، عربستان، و مناطقی دیگر به صورت سنتی و محلی استفاده‌های درمانی دارد. نام عربی آن حرمل است (حرمل منتصب، رازيه منتصبه، و حرمل). گیاه خشک اِشوَرَک از گیاه تازه مؤثرتر دانسته می‌شود و برگ‌های آن تلخ است. در عربستان به عنوان یک تقویت‌کننده عمومی، هضم‌کننده، ضد التهاب و ضد میکروب، محرک، ضد سرطان و مسکن درد شناخته می‌شود. در امارات متحده عربی، این گیاه به عنوان مسهل، ضد کرم شناخته می‌شود و برای درمان موارد زیر بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد: تب، آلرژی، دیابت، اسهال خونی، مشکلات معده؛ و استنشاق آن برای درمان سردرد و آسم. در کشورهای دیگر برای درمان روماتیسم و مشکلات پوستی استفاده می‌شود، جایی که دم‌کرده برگ آن برای فارنژیت، سیفلیس و ضعف بدن استفاده می‌شود. به گفته منابع عربی زبان، این گیاه به عنوان یک ماده تسکین‌دهنده خوب برای تهیه پنیر در نظر گرفته می‌شود.
برای حاملگی خطرناک بوده و میتواند باعث آسیب یا مرگ جنین شود. جهش زا (عامل ایجاد جهش ژنتیکی) است.
منابع
- دوره آموزشی تخصصی ارزیابی اثرات زیست‌محیطی EIA، بازدید: سپتامبر ۲۰۱۱.
- مظفریان، ولی‌الله، فرهنگ نام‌های گیاهان ایران: لاتینی، انگلیسی، فارسی تهران: فرهنگ معاصر ۱۳۷۵.
- ↑ 1835 illustration of Rhazya stricta - d'après Victor Jacquemont, Jacques Cambessèdes et Joseph Decaisne - Voyage dans l'Inde, pendant les années 1828 à 1832 - Volume 4, partie 3 - Paris, 1835 - planche 111
- ↑ Apocynaceae
- ↑ Abdul-Hameed ZH, Bawakid NO, Alorfi HS, Sobahi TR, Alburae NA, Abdel-Lateff A, Elbehairi SEI, Alfaifi MY, Alhakamy NA, Alarif WM. Monoterpene Indole Alkaloids from the Aerial Parts of Rhazya stricta Induce Cytotoxicity and Apoptosis in Human Adenocarcinoma Cells. Molecules. 2022 Feb 19;27(4):1422. doi: 10.3390/molecules27041422. PMID: 35209210; PMCID: PMC8878105.
- ↑ Albeshri A, Baeshen NA, Bouback TA, Aljaddawi AA. A Review of Rhazya stricta Decne Phytochemistry, Bioactivities, Pharmacological Activities, Toxicity, and Folkloric Medicinal Uses. Plants (Basel). 2021 Nov 19;10(11):2508. doi: 10.3390/plants10112508. PMID: 34834871; PMCID: PMC8619226.
- خرزهره‌ایان
- گیاگان خاورمیانه
- گیاهان توصیفشده در ۱۸۳۵ (میلادی)
- گیاهان سمی