افلاطون تیوولی
افلاطون تیوولی (لاتین: Plato Tiburtinus؛ به معنای «افلاطونِ تیوولی»؛ سدهٔ دوازدهم میلادی) ریاضی‌دان، اخترشناس و مترجم ایتالیایی بود که از سال ۱۱۱۶ تا ۱۱۳۸ میلادی در بارسلون زندگی می‌کرد.[۱] او بیش از همه به سبب ترجمهٔ متون عبری و عربی به لاتین شناخته می‌شود و ظاهراً از نخستین مترجمانی بود که اطلاعات مربوط به اسطرلاب را از عربی به لاتین منتقل کرد.
افلاطون تیوولی در سال ۱۱۳۶ کتابی در اختربینی زادروزی از اختربین عرب، ابوعلی خیاط، را با عنوان «کتاب زادروز» به لاتین ترجمه کرد.[۲] او در سال ۱۱۳۸ نیز چهار مقالهٔ بطلمیوس را از عربی به لاتین برگرداند.[۳] از دیگر ترجمه‌های او می‌توان به آثار اخترشناختی بتانی، کُرَویات تئودوسیوس و کتاب مساحت‌ها اثر ابراهیم بن حیه اشاره کرد.[۴]
او با ریاضی‌دان یهودی ابراهیم بن حیه، که در منابع لاتینی با نام «ساواسوردا» شناخته می‌شد، همکاری داشت. نسخه‌های خطی ترجمه‌های او رواج گسترده‌ای یافتند و بعدها دانشمندانی چون آلبرتوس ماگنوس و فیبوناچی از آن‌ها بهره بردند.
آثار
چهار اثر علمی و ریاضی به افلاطون تیوولی نسبت داده شده است:
- کتاب مساحت‌ها یا هندسهٔ عملی، ترجمه‌ای از اثری عبری که بر پایهٔ اشاره‌ای اخترشناختی در متن، احتمالاً در سال ۱۱۴۵ میلادی انجام شده است. این اثر بر کتاب هندسهٔ فیبوناچی تأثیر گذاشت و یکی از نخستین بررسی‌های نسبتاً جامع معادلات درجهٔ دوم در اروپای غربی را دربر داشت.
- کُرَویات تئودوسیوس اثر تئودوسیوس بیتینیایی.
- زیج بتانی، از آثار مهم اخترشناسی دورهٔ اسلامی.
- دربارهٔ کاربرد اسطرلاب، منسوب به مسلمه مجریطی یا ابن صفار؛ این متن از نخستین منابع لاتینی دربارهٔ اسطرلاب در اروپای غربی به شمار می‌رود.
همچنین ترجمهٔ هفت اثر دیگر از عربی به لاتین به او نسبت داده شده است که پنج اثر در اختربینی، یک اثر در رمل و یک اثر پزشکی، که امروزه از میان رفته، بوده‌اند:
- چهار مقاله اثر بطلمیوس؛
- احکام منصور؛
- دربارهٔ گزینش ساعت‌ها اثر علی بن احمد عمرانی؛
- دربارهٔ زادروزها یا احکام زادروزها اثر ابوعلی خیاط؛
- دربارهٔ تحویل‌های زادروز اثر ابوبکر حسن بن خصیب؛
- پرسش‌های رملی یا کتاب علم رمل، منسوب به شخصی که در منابع لاتینی با نام‌هایی چون «الفکینی، پسر ابیزارخ» یا «پسر ابراهیم» یاد شده است؛
- اثری با عنوان دربارهٔ نبض‌ها و ادرار، منسوب به «آئنیاس».
اهمیت
افلاطون تیوولی از مترجمان مهم جنبش ترجمهٔ سدهٔ دوازدهم بود؛ دوره‌ای که در آن شمار زیادی از آثار علمی، فلسفی، پزشکی، اخترشناختی و اختربینیِ یونانی و اسلامی از عربی و عبری به لاتین ترجمه شد. فعالیت او در بارسلون بخشی از روند گستردهٔ انتقال دانش از جهان اسلام و جوامع یهودی شبه‌جزیرهٔ ایبری به اروپای لاتینی بود.
ترجمهٔ لاتینی او از چهار مقاله اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا این اثر یکی از نوشته‌های اصلی اختربینی بطلمیوسی بود و ترجمهٔ افلاطون تیوولی از مجاری مهم انتقال آن به اروپای سده‌های میانه شد. ترجمه‌های علمی او همچنین در گسترش دانش ریاضی و اخترشناسی در غرب لاتینی نقش داشتند.
جستارهای وابسته
- جنبش ترجمه در سده دوازدهم
- چهار مقاله (بطلمیوس)
- ابراهیم بن حیه
- بتانی
- ترجمه‌های لاتینی سده دوازدهم
منابع
- ↑ Charles E. Butterworth, Blake Andrée Kessel, The Introduction of Arabic Philosophy into Europe, Brill, 1994, p. 11.
- ↑ Houtsma, p. 875
- ↑ Jim Tester, Astrology of the Western World, 1987, p. 54.
- ↑ David Eugene Smith, History of Mathematics, Dover Publications, 1951, p. 201.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Plato Tiburtinus». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۶ اوت ۲۰۲۶.
برای مطالعهٔ بیشتر
- Carmody، F. J. (۱۹۵۶). Arabic Astronomical and Astrological Sciences in Latin Translation: A Critical Bibliography. Berkeley, Los Angeles.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - Haskins، Charles Homer (۱۹۲۴). Studies in the History of Mediaeval Science. Cambridge, Massachusetts.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - Haskins، Charles Homer (۱۹۲۷). The Renaissance of the Twelfth Century. Cambridge: Harvard University Press.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Sarton، George (۱۹۳۱). «۱». Introduction to the History of Science. ج. ۲. Baltimore. صص. ۱۷۷–۱۷۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - Steinschneider، Moritz (۱۹۵۶). Die Europäischen Übersetzungen aus dem Arabischen bis Mitte des ۱۷. Jahrhunderts. Graz.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
پیوند به بیرون
- Minio-Paluello، Lorenzo (۲۰۰۸). «Plato of Tivoli». Complete Dictionary of Scientific Biography. Encyclopedia.com.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- اخترشناسان سده ۱۲ (میلادی)
- اهالی تیولی (ایتالیا)
- مترجمان عربی-لاتین