امتیاز کشتیرانی در رود کارون
امتیاز کشتیرانی در رود کارون یکی از مهم‌ترین امتیازات اقتصادی و سیاسی دوره قاجار بود که در سال ۱۳۰۶ ه.ق (۱۸۸۸ م) به دولت بریتانیا واگذار شد.[۱] این امتیاز زمینه‌ساز گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی بریتانیا در جنوب غربی ایران و ارتباط تجاری با خلیج فارس و مناطق مرکزی ایران شد.
پیشینه تاریخی
از نیمهٔ قرن نوزدهم، رودخانهٔ کارون به دلیل موقعیت ژئوپولتیکی و تجاری خود توجه نمایندگان سیاسی و تجار اروپایی، به‌ویژه بریتانیا، را به خود جلب کرد.[۲] این رودخانه کوتاه‌ترین و امن‌ترین مسیر حمل کالا از خلیج فارس به مناطق داخلی ایران بود و هزینه حمل و نقل از مسیر رودخانه‌ای به مراتب کمتر از راه‌های خشکی بود. انگلیسی‌ها با بهره‌گیری از ضعف ساختار سیاسی و حضور محدود حکومت مرکزی در خوزستان، توانستند نفوذ خود را در این منطقه گسترش دهند و از قدرت محلی ایلات و قبایل برای تثبیت موقعیت خود بهره ببرند.[۱]
روند واگذاری امتیاز
اولین تلاش‌ها برای به دست آوردن امتیاز کشتیرانی بر کارون توسط نمایندگان کمپانی‌های انگلیسی از جمله گری و پل در اواخر قرن نوزدهم انجام شد.[۱] فشار دیپلماتیک بریتانیا، به‌ویژه از طریق وزیر مختار سر هنری دراموند ولف و تأیید امین‌السلطان، منجر به صدور فرمان آزادی کشتیرانی به تاریخ ۲۴ صفر ۱۳۰۶ یا ۹ آیان ۱۲۶۷ در کارون شد.[۱] این فرمان مسیر کارون از مصب تا اهواز را برای کشتی‌های تجاری تمام کشورها باز نمود، اما در عمل بیشتر به نفع انگلیسی‌ها بود.[۳]
مفاد امتیاز و مقررات
امتیاز شامل مقررات دقیق و مشروحی بود که استفاده از کارون را برای کشتی‌ها تسهیل می‌کرد، از جمله تعیین انبارها، رعایت قوانین داخلی ایران، محدودیت عبور از سد اهواز، و دریافت حق‌العبور مشخص برای کشتی‌های بخار و بادبانی.[۱] با وجود باز بودن مسیر به روی تمام کشورها، بریتانیا توانست با فعالیت شرکت‌های خود مانند «لینچ» از این مسیر به صورت نیمه‌انحصاری بهره ببرد.[۴]
آثار اقتصادی و سیاسی
گشایش کارون به روی کشتیرانی خارجی باعث تقویت حضور اقتصادی بریتانیا در جنوب غربی ایران شد و امکان انتقال سریع و ارزان کالا به شهرهای مرکزی مانند اهواز، شوشتر و اصفهان را فراهم نمود.[۱] این اقدام همچنین موجب نارضایتی روسیه شد که خواستار امتیازات مشابه در ایران بود، و ایران ناچار شد با انعقاد توافق‌هایی نفوذ روسیه را نیز محدود کند.[۳] با کشف نفت و گسترش خطوط راه‌آهن، اهمیت تجاری کارون کاهش یافت، اما نقش آن در تثبیت نفوذ سیاسی و اقتصادی بریتانیا همچنان مشهود بود.[۱]
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 سعیدنیا, حبیب الله (1387). امتیاز کشتیرانی در کارون. مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- ↑ کاظم زاده, فیروز (1354). روس و انگلیس در ایران ۱۸۶۴–۱۹۱۴. شرکت سهامی کتاب‌های جیبی. p. 227.
- 1 2 تیموری, ابراهیم (1332). عصر بی‌خبری یا تاریخ امتیازات در ایران. ایقبال. pp. 166–167.
- ↑ Litten, Wilhelm (1367). ایران از نفوذ مسالمت‌آمیز تا تحت الحمایگی (1860–1919). Translated by Maryam Mir Ahmadi. معین. p. 48.