اوکاز

اوکاز (به روسی: Указ) واژه‌ای اسلاوی به معنی «فرمان» می‌باشد که در طول تاریخ توسط کشورهای اسلاوی همچون روسیه، بلغارستان، صربستان و یوگسلاوی (در دوره‌های گوناگون) به کار می‌رفته است. به‌طور دقیق‌تر، یک اوکاز می‌تواند فرمان شفاهی یا کتبی باشد که از سوی رئیس دولت، خواه تزار باشد یا رئیس‌جمهور، به مراجع دولتی ابلاغ می‌شود. در حال حاضر، در کشورهای جمهوری بلغارستان، جمهوری صربستان، و فدراسیون روسیه، مطابق با قانون اساسی آنها، اوکازها توسط رئیس‌جمهور این کشورها صادر می‌شود.

به نوشته ویرایش یازدهم دانشنامه بریتانیکا، واژه اوکاز در زبان روسی از ریشه اوکازات (указать) است که خود شکل مختصر اوکازلیوات (указывать)، به معنای «نشان دادن»، «اعلام کردن» یا «تجویز کردن» می‌باشد.^[۱]

در امپراتوری روسیه، اوکاز اصطلاحی بود که به یک فرمان اجرایی، چه قانونی و چه اداری، اطلاق می‌شد. اوکازها از سوی امپراتور یا سنای روسیه صادر می‌گشت که قدرت صدور چنین احکامی را به منظور اجرای آن داشتند. صادر شدن همه این احکام توسط سنا اعلام می‌شد. بین اوکاز امضا شده توسط امپراتور یا اوکاز شفاهی او که بر اساس گزارش خادمان صادر می‌کرد، تفاوت وجود داشت.^[۲] به نوشته فرهنگ دانشنامه‌ای بروک‌هاوس و افرون اوکازها در اواخر دوره امپراتوری، از نظر ماهیت حقوقی بسیار متفاوت بوده‌اند. پروفسور نیکولای کورکونوف پیشنهاد کرده بود که «فقط آن دسته از احکام صادر شده توسط مرجع اداری که قوانین کلی را وضع می‌کنند، صرف نظر از اینکه از مرجع عالی (رئیس دولت) سرچشمه می‌گیرند یا از سازمان‌های حاکم بر یک نهاد تابع» اوکاز نامیده شوند.^[۳]

با این وجود، تعریف فوق با معنایی که از این اصطلاح در ادبیات حقوقی همان زمان روسیه برداشت می‌شد، مطابقت نداشت. قانون در آن زمان، برخی از فرمان‌های مرجع عالی (چه مقننه و چه مجریه)، سپس انواع خاصی از تصمیمات قضایی و در نهایت، برخی از دستورهای مقامات اداری را به عنوان اوکاز تعیین کرده بود. در هر حالت، میزان اختیارات قانونی و عملی واگذار شده به یک سازمان خاص برای اعمال حکم، به هیچ وجه با اینکه آیا آن حکم اوکاز نامیده می‌شوند یا چیز دیگری، تعیین نمی‌شود. دستورات صادر شده از سوی مرجع عالی، دو جور بودند: یا مواردی که توسط شخص امپراتور امضا شده بودند که معمولاً «اوکاز کتبی» (به روسی: Именными Указ) نامیده می‌شدند، یا دستورات شفاهی امپراتور که توسط مسئولان اعلام و «دستورات اعلامی امپراتور» (به روسی: объявленные Высочайшие повеления) نامیده می‌شدند. تمایز میان اوکازهای کتبی و شفاهی کاملاً حائز اهمیت بود؛ زیرا در موارد متعددی جهت اعمال اراده امپراتور، امضای اوکاز توسط شخص او الزامی بود.^[۴]

• This article incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "ukaz". Encyclopædia Britannica (به انگلیسی). Vol. 27 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 564.
• Лазаревский, Николай Иванович (1902). "Указ". Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона [فرهنگ دانشنامه‌ای بروک‌هاوس و افرون] (به روسی). Vol. XXXIVa. СПб: Брокга́уз и Ефро́н публикации. p. 627.