ایران در جنگ (کتاب)

ایران در جنگ

نویسنده(ها)	مازیار بهروز
عنوان اصلی	Iran at War: Interaction with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia
برگرداننده(ها)	شهریار خواجیان
ناشر	انتشارات بلومزبری ناشر فارسی: اختران
تاریخ نشر	۲۰۲۳
شمار صفحات	۲۷۲
شابک	شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۰۷-۰۹۸-۵

ایران در جنگ: تعامل با جهان مدرن و کشاکش با امپراتوری روسیه نام کتابی از مازیار بهروز است. ایران در جنگ، به موضوع برآمدن ایل قاجار و تشکیل حکومت در ایران توسط آنها و در ادامه، جنگ‌های ایران قاجاری با امپراتوری روسیه بر سر کنترل بر منطقه قفقاز می‌پردازد. این کتاب در سال ۲۰۲۳ میلادی در انگلستان توسط انتشارات بلومزبری و ترجمه آن در ۱۴۰۳ خورشیدی توسط نشر اختران در ایران عرضه شده است.

این کتاب با پیشگفتار و درآمد نویسنده آغاز شده و در ادامه در چهار فصل به گسترش موضوع می‌پردازد. در متن، پی‌نوشت‌هایی هستند که ارجاع به بخش انتهایی کتاب دارند. در پایان فصل چهارم، تکمله‌ای در با ذکر هفت نکته نویسنده آمده است.در پایان، یک روزشمار وقایع جنگ‌های ایران و روسیه، گزیده‌ای از شخصیت‌های سرشناس ایرانی و روس در آن برهه، کتاب‌نامهٔ فارسی و انگلیسی و نمایه آمده است.

سرفصل‌ها، به شرح «وحدت مجدد در نظام قاجار»، «ایران: حکومت و جامعه در اوایل قرن نوزدهم»، «دیپلماسی و جنگ: نخستین جنگ روسیه و ایران ۱۸۰۴-۱۸۱۳» و «سال‌های بین دو جنگ و جنگ دوم روسیه و ایران» هستند.

جواد مرشدلو (استادیار رشته تاریخ در دانشگاه تربیت مدرس)، معتقد است که «کتاب ایران در جنگ تلاش دارد روایت‌های شاه‌محور و اغلب ستایش‌گرانه را کنار بزند و نگاهی تحلیلی مبتنی بر اسناد ارائه دهد». او بر این باور است که «تاریخ‌نگاری رسمی ایران از دوره پهلوی به بعد، متاثر از نگاه‌های سیاسی آن زمان، تصویر منفی‌ای از قاجار ترسیم کرده که آثار آن همچنان در ذهنیت جمعی باقی مانده است.»

این استاد دانشگاه، استفادهٔ گسترده نویسنده از اسناد بین‌المللی مانند آرشیو دیوان هند و وزارت خارجه بریتانیا را از نقاط قوت کتاب دانسته و گفته «برای درک تصمیماتی چون امضای عهدنامه گلستان، نمی‌توان تنها به منابع فارسی بسنده کرد». وی همچنین عدم توجه به شخصیت‌هایی همچون میرزا عیسی قائم‌مقام و میرزا عبدالوهاب نشاط با وجود نقش مهمشان در دیپلماسی قاجار را از کاستی‌های کتاب بهروز می‌داند.^[۱]

در تایید روایت کتاب ایران در جنگ، روزنامه شرق نوشت: «در روایت بهروز، ایران در اوایل قرن نوزدهم در میان شبکه‌ای از دسیسه و دیپلماسی اروپایی گرفتار آمده بود که رهایی از آن اگر نه ناممکن، دست‌کم دشوار بود. از طرف دیگر، قراردادها و پیمان‌ها و وعده‌های قدرت‌های امپریالیستی تنها تا زمانی اعتبار و ارزش داشت که به سود این قدرت‌ها بود و وقتی دیگر به سودشان نبود و برای ازسرگیری مخاصمات آمادگی داشتند، دوباره راه جنگ را در پیش می‌گرفتند. این روند در دوران قاجار نیز به‌خوبی آشکار شد؛ زمانی که ناپلئون با تزار٬ از در صلح درآمد، وعده‌ حمایت فرانسه نقش بر آب شد. وعده‌ حمایت انگلیس در ۱۸۰۹/۱۱۸۸ نیز سخاوتمندانه می‌نمود و امید بسیاری را در ایران برانگیخت، اما برای زمانی بود که بریتانیا با روسیه و فرانسه در جنگ بود. در ۱۸۱۴ که فرانسه شکست خورد، بریتانیا در قرارداد بازنگری و دادن کمک مالی و نظامی به ایران را منوط به آن کرد که ایران آغازگر جنگ نباشد. زمانی که روسیه درگیری‌ها را در ۱۸۲۵/۱۲۰۴ آغاز کرد -و هنری ویلوک، دیپلمات انگلیسی بر آن گواهی داد- بریتانیا ایران را مقصر دانست و از دادن کمک خودداری کرد».^[۲]