ایزدان آریایی
ایزدان آریایی به خدایان و موجودات مقدس در ادیان هندوایرانی باستان اشاره دارد که توسط اقوام آریایی پرستش می‌شدند. این ایزدان در متون مقدس ودایی و اوستایی به تفصیل توصیف شده‌اند و نقش محوری در اساطیر و باورهای مردمان هندوایرانی داشته‌اند.
ریشه‌شناسی و مفهوم
ریشه‌شناسی
واژه «ایزد» در زبانهای ایرانی باستان به صورت *yazata- بوده که از ریشه *yaz- به معنای «پرستش کردن» گرفته شده است. این واژه در:
- سانسکریت ودایی: یجاتا (yajata)
- اوستایی: یزَتَه (yazata)
- فارسی باستان: یَزد (yazd)
به کار رفته است.[۱]
مفهوم ایزد
در باورهای آریایی، ایزدان:
- موجوداتی فراطبیعی و جاودان
- دارای قدرت‌های فوق بشری
- واسطه‌هایی بین جهان مادی و معنوی
- حافظان نظم کیهانی (اَشا/رتا)
بوده‌اند.[۲]
دسته‌بندی ایزدان
تقسیم‌بندی ودایی
در ریگ ودا ایزدان به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: ۱. ایزدان آسمانی: دیائوس پیتار، وارونا، میترا ۲. ایزدان جوی: ایندرا، رودرا، ماروت‌ها ۳. ایزدان زمینی: اگنی، سومه، پریتیوی[۳]
تقسیم‌بندی اوستایی
در اوستا ایزدان به دو گروه عمده تقسیم می‌شوند: ۱. اهوراها (ایزدان نظم): اهورامزدا، میثرا، آناهیتا ۲. دیوها (نیروهای آشوب): اهریمن، ایندرا (در اوستا دیو محسوب می‌شود)، ساوول[۴]
ایزدان مهم مشترک
| نام ودایی | نام اوستایی | کارکرد | منبع | میترا | میثرا | خدای پیمان و روشنایی | [۵] | وارونا | اهورامزدا | حافظ نظم کیهانی | [۱] | ایندرا | ایندرا (دیو) | خدای جنگ و توفان | [۴] |
|---|
تحول تاریخی
دوره هندوایرانی
- پرستش ایزدان طبیعی (آتش، آب، زمین)
- نظام چندخدایی
- تأکید بر قربانی‌های آیینی[۶]
انقلاب زرتشت
- تبدیل برخی ایزدان به دیو (مانند ایندرا)
- برجسته شدن نقش اهورامزدا
- ظهور نظام دوگانه‌انگاری[۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- 1 2 3 Boyce، Mary (۱۹۷۵). A History of Zoroastrianism, Vol. 1. Brill. صص. ۱۹–۲۲.
- ↑ Gnoli، Gherardo (۱۹۸۰). Zoroaster's Time and Homeland. Instituto Universitario Orientale. صص. ۱۰۵–۱۰۸.
- ↑ Macdonell، Arthur Anthony (۱۹۹۵). Vedic Mythology. Motilal Banarsidass. صص. ۱۵–۲۰.
- 1 2 Malandra، William W. (۱۹۸۳). An Introduction to Ancient Iranian Religion. University of Minnesota Press. صص. ۷۵–۸۰.
- ↑ Gershevitch، Ilya (۱۹۶۷). The Avestan Hymn to Mithra. Cambridge University Press. صص. ۱۲–۱۵.
- ↑ Thieme، Paul (۱۹۵۷). Mitra and Aryaman. Yale University Press. صص. ۴۰–۴۵.