بنگلاپدیا
| ویراستار(ها) | سراج‌الاسلام؛ سجاهان میا |
|---|---|
| عنوان اصلی | বাংলাপিডিয়া |
| کشور | بنگلادش |
| زبان | بنگالی و انگلیسی |
| ناشر | بنگلاپدیا تراست، انجمن آسیایی بنگلادش |
| گونه رسانه | چاپی (جلد سخت)، سی‌دی-رام، برخط |
| شابک | شابک ۹۸۴−۳۲−۰۵۷۶−۶ |
| شماره اوسی‌ال‌سی | ۵۲۷۲۷۵۶۲ |
بنگلاپدیا (بنگالی: বাংলাপিডিয়া)، با نام کامل «بنگلاپدیا: دانشنامهٔ ملی بنگلادش» (Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh)، نخستین دانشنامهٔ بنگلادشی است.[۱] این دانشنامه به دو زبان بنگالی و انگلیسی و در قالب نسخهٔ چاپی، سی‌دی-رام و نسخهٔ برخط منتشر شده است.[۲]
نخستین ویرایش بنگلاپدیا در ژانویهٔ ۲۰۰۳ در ده جلد به‌وسیلهٔ انجمن آسیایی بنگلادش منتشر شد. قرار بود دانشنامه هر دو سال یک‌بار به‌روزرسانی شود.[۳] ویرایش دوم در سال ۲۰۱۲ در چهارده جلد منتشر شد.[۴] هر یک از جلدهای نسخهٔ چاپی حدود ۵۰۰ صفحه دارد.[۵]
بنگلاپدیا برخلاف دانشنامه‌های عمومی برای پوشش همهٔ حوزه‌های دانش طراحی نشده است، بلکه دانشنامه‌ای تخصصی دربارهٔ موضوعات مرتبط با بنگلادش به‌شمار می‌رود. در تعریف این دانشنامه، مفهوم «بنگلادش» در یک پیوستار تاریخی گسترده در نظر گرفته شده که به‌ترتیب هند شرقی باستان، سلطان‌نشین بنگال، صوبه بنگال، ریاست بنگال، بنگال شرقی، پاکستان شرقی و سرانجام کشور مستقل بنگلادش را شامل می‌شود.[۶]
سردبیر اصلی دانشنامه سراج‌الاسلام بود. بیش از هزار نویسنده و متخصص از داخل و خارج بنگلادش در تهیهٔ مدخل‌های آن مشارکت کردند. بنگلاپدیا بیش از ۵٬۷۰۰ مدخل در شش حوزهٔ اصلی دارد و شامل بیش از ۲٬۰۰۰ تصویر تک‌رنگ و چهاررنگ و حدود ۲٬۱۰۰ ارجاع متقابل است.[۷]
پروژه با کمک مالی دولت بنگلادش، سازمان‌های بخش خصوصی، مؤسسات دانشگاهی و یونسکو اجرا شد. بودجهٔ اولیهٔ آن ۸۰۰ هزار تاکا، معادل حدود ۱۰ هزار دلار آمریکا، بود؛ اما انجمن آسیایی بنگلادش در نهایت حدود ۸۰ میلیون تاکا، معادل نزدیک به یک میلیون دلار، برای پروژه هزینه کرد.[۱][۷]
توسعه
طرح بنگلاپدیا در جریان تهیهٔ پژوهشی سه‌جلدی با عنوان History of Bangladesh, 1704–1971 توسط انجمن آسیایی بنگلادش در سال ۱۹۹۱ شکل گرفت. ویراستاران این مجموعه هنگام گردآوری اطلاعات از کتابخانه‌های مختلف به این نتیجه رسیدند که به یک منبع مرجع استاندارد نیاز است.[۶]
این ایده سرانجام به تهیهٔ طرحی مفهومی توسط سراج‌الاسلام و همکارانش انجامید که در اوایل سال ۱۹۹۴ به انجمن آسیایی بنگلادش ارائه شد.
پروژهٔ بنگلاپدیا در ۱۹ فوریهٔ ۱۹۹۷ به‌طور رسمی پذیرفته شد و سراج‌الاسلام به‌عنوان مدیر پروژه و سردبیر اصلی منصوب شد. او در مقام رئیس کمیتهٔ اجرای پروژه مسئول برنامه‌ریزی و مدیریت منابع مالی بود.[۶]
در سال ۱۹۹۶ حدود سه دوجین کمیته تشکیل شد که هر یک سه یا چهار عضو داشتند. این کمیته‌ها در مجموع حدود ۲۷ هزار مدخل پیشنهاد کردند؛ حجمی که به دانشنامه‌ای حدود بیست‌جلدی نیاز داشت.
به دلیل محدودیت‌های مالی، شمار مدخل‌ها به حدود ۶٬۰۰۰ کاهش یافت و پروژه رسماً در سال ۱۹۹۸ آغاز شد.[۶]
در زمان آغاز پروژه، انجمن آسیایی تنها ۸۰۰ هزار تاکا برای آن در اختیار داشت. منابع مالی بیشتر از دانشگاه‌ها، بانک‌ها، شرکت‌های چندملیتی، سازمان‌های بین‌المللی و افراد خصوصی تأمین شد.
از جمله سازمان‌هایی که در تأمین مالی اولیه مشارکت داشتند می‌توان به یونسکو، کمیسیون کمک‌های دانشگاهی، دانشگاه‌ها، مؤسسات مالی و سازمان‌های غیردولتی اشاره کرد. هزینهٔ نهایی پروژه حدود ۸۰ میلیون تاکا بود.[۷]
حدود ۷۴ درصد هزینه‌ها توسط وزارت آموزش بنگلادش تأمین شد و ۲۶ درصد باقی‌مانده عمدتاً از دانشگاه‌ها و بانک‌ها به دست آمد.[۷]
پیش از آغاز فروش مستقیم در ۳ ژانویهٔ ۲۰۰۳، بخش بزرگی از نخستین تیراژ نسخه‌های بنگالی و انگلیسی پیش‌فروش شده بود. استقبال از دانشنامه پس از انتشار نیز زیاد بود و برای تیراژهای بعدی صف‌هایی در مقابل دفتر انجمن آسیایی شکل گرفت.[۳]
تاریخچهٔ دانشنامه‌های بنگالی
نخستین تلاش برای تهیهٔ دانشنامه‌ای به زبان بنگالی توسط فلیکس کری، پسر کشیش ویلیام کری از سرامپور، انجام شد. فلیکس کری نخستین فرهنگ‌نویس زبان برمه‌ای نیز بود.
او در سال ۱۸۱۹ ترجمهٔ ویرایش پنجم دانشنامه بریتانیکا را آغاز کرد و آن را Vidyarthabali نامید. این اثر از اکتبر ۱۸۱۹ تا نوامبر ۱۸۲۰ به‌صورت ماهانه در بخش‌های ۴۸ صفحه‌ای چاپ شد.[۸]
بخش نخست این پروژه در نهایت به کتابی ۶۳۸ صفحه‌ای با عنوان Vyabachchedvidya تبدیل شد که نخستین کتاب بنگالی دربارهٔ کالبدشناسی و جراحی بود.
سپس کار روی بخش دوم، Smritishastra، که عمدتاً به حقوق مربوط بود، آغاز شد؛ اما کری پس از انتشار تنها دو بخش ۴۰ صفحه‌ای در فوریه و مارس ۱۸۲۱ درگذشت.[۸]
پس از آن آثار دانشنامه‌ای دیگری پدید آمدند؛ از جمله Sankshipta Sadvidyabali در ۱۸۳۳ و فرهنگ دانشنامه‌ای هشت‌بخشی سانسکریت Sabdakalpadrum.
اثر مشترک راج‌کریشنا رای و سارات‌چاندرا دو با نام Bharatkosh که بین سال‌های ۱۸۸۰ تا ۱۸۹۲ در سه جلد منتشر شد، نخستین دانشنامهٔ بنگالی بود که مدخل‌های آن به ترتیب الفبایی تنظیم شده بودند.
کریشنا موهان بانرجی نیز اقتباسی از دانشنامهٔ بریتانیکا را با عنوان Vidyakalpadruma یا Encyclopædia Bengalensis بین سال‌های ۱۸۴۶ تا ۱۸۵۱ منتشر کرد.
از دیگر آثار مهم، Bangla Visvakosh در ۲۲ جلد بود که بین سال‌های ۱۸۸۶ تا ۱۹۱۱ زیر نظر ناگندرانات باسو و با همکاری بسیاری از شخصیت‌های برجستهٔ بنگال منتشر شد.[۶][۸]
پس از استقلال پاکستان و تقسیم بنگال در ۱۹۴۷، تلاش‌های دیگری برای تهیهٔ دانشنامه صورت گرفت.
در سال ۱۹۵۹ پروژه‌ای برای تهیهٔ اقتباسی بنگالی از Columbia Viking Desk Encyclopedia توسط Franklin Book Programs آغاز شد، اما ده سال بعد ناتمام ماند.
مطالب باقی‌ماندهٔ این طرح در سال ۱۹۷۲ در چهار جلد با اندازه‌های متفاوت و با عنوان Bangla Vishvakosh و با سردبیری خان بهادر عبدالحکیم منتشر شد.[۶]
پس از استقلال بنگلادش در ۱۹۷۱ نیز چند دانشنامهٔ تخصصی منتشر شدند؛ از جمله:
- Islami Bishwakosh یا دانشنامهٔ اسلام در سال ۱۹۸۶ توسط بنیاد اسلامی بنگلادش؛
- Shishu-Biswakosh یا دانشنامهٔ کودکان در پنج جلد در سال ۱۹۹۵ توسط آکادمی کودکان بنگلادش؛
- و Vijnan Biswakosh یا دانشنامهٔ علوم در چهار جلد در سال ۱۹۹۸ توسط آکادمی بنگلا.
محتوا
بنگلاپدیا بیش از ۵٬۷۰۰ مدخل دارد که در شش حوزهٔ اصلی تقسیم شده‌اند:
- هنر و علوم انسانی؛
- تاریخ و میراث؛
- دولت و حکمرانی؛
- جامعه و اقتصاد؛
- علوم طبیعی؛
- علوم زیستی.
تهیهٔ هر مقاله زیر نظر یک ویراستار متخصص انجام می‌شد.[۷][۳]
بنگلاپدیا به‌عنوان یک دانشنامهٔ عمومی طراحی نشده بود. هدف آن ایجاد یک مرجع استاندارد برای مردم بنگلادش و همچنین افرادی بود که به بنگلادش، مردم بنگالی‌زبان و زمینه‌های سیاسی، فرهنگی و جغرافیایی مرتبط با آنها علاقه دارند.[۶]
ویراستاران دانشنامه کوشیدند از یک سو شکل‌گیری فیزیکی دلتای بنگال و تحول آن تا دوران معاصر و از سوی دیگر تغییرات سکونتگاه‌ها و جوامع انسانی منطقه را بررسی کنند.
این پوشش شامل ظهور و سقوط پادشاهی‌ها، تهاجمات داخلی و خارجی و پیامدهای آنها، حکومت و ادارهٔ دودمان‌ها و دیگر جنبه‌های گذشته و حال بنگلادش می‌شود.[۹]
مدخل‌های مربوط به رویدادهای پس از ۱۹۴۷ از نظر جغرافیایی به محدودهٔ بنگلادش محدود می‌شوند. با این حال، در مدخل‌های زندگی‌نامه‌ای هویت زبانی نیز در تعیین دامنهٔ دانشنامه نقش دارد.[۶]
موضوعات بنگلاپدیا شامل جغرافیای سیاسی، دین، ادبیات، هنر و معماری، سنت‌ها و نهادهای عامیانه، مدیریت بومی و استعماری، سیاست، جامعه، اقتصاد، قومیت و علوم است.
همهٔ ۶۴ ناحیهٔ بنگلادش و ۴۵۱ اوپازیلا در دانشنامه معرفی شده‌اند؛ اطلاعات آنها از ویژگی‌های توپوگرافی تا آمار مربوط به دامداری و مراکز پرورش طیور را در بر می‌گیرد.[۶]
بیش از ۲٬۰۰۰ تصویر تک‌رنگ و چهاررنگ، هنر و معماری بنگلادش، زندگی روزمره، شهرها، روستاها و شخصیت‌های مختلف را نشان می‌دهند. دانشنامه همچنین حدود ۲٬۱۰۰ ارجاع متقابل، اطلاعات نقشه‌نگاری، جدول‌ها و آمارهای مختلف دارد.[۳]
مدخل‌ها به ترتیب الفبایی تنظیم شده‌اند و در ابتدای مجموعه مقاله‌ای از سردبیر اصلی آمده است.
بخشی نیز به شیوهٔ استفاده از بنگلاپدیا اختصاص دارد که مسائلی مانند نظام‌های تاریخ‌گذاری، نویسندگان، ارجاعات متقابل و عنوان مدخل‌ها را توضیح می‌دهد.[۹]
تعریف بنگلادش در بنگلاپدیا
بر اساس تعریف ناشر، هدف این دانشنامه بررسی، تفسیر و یکپارچه‌سازی تجربه‌ها و دستاوردهای مردم بنگلادش از دوران باستان تا زمان معاصر است.[۹]
در چارچوب مفهومی و سرزمینی دانشنامه، اصطلاح «بنگلادش» به یک منطقهٔ تاریخی در حال تحول اشاره دارد که به‌ترتیب شامل:
- هند شرقی باستان؛
- سلطان‌نشین بنگال؛
- صوبه بنگال؛
- ریاست بنگال؛
- بنگال شرقی؛
- پاکستان شرقی؛
- و کشور کنونی بنگلادش
این تعریف بر این دیدگاه استوار است که جغرافیای سیاسی منطقه در طول تاریخ بارها تغییر کرده و نام‌هایی چون وانگا، بنگالا، بنگلا، بنگال و بنگلادش نیز در دوره‌های مختلف برای آن به کار رفته‌اند.
گروه کاری
بیش از ۱٬۲۰۰ نویسنده و متخصص در تهیهٔ دانشنامه مشارکت داشتند که حدود یک‌پنجم آنان متخصصان خارجی بنگلادش یا پژوهشگرانی بودند که در خارج از کشور فعالیت می‌کردند.[۳][۶]
بیشتر نویسندگان دانشگاهی بودند. همچنین متخصصان محلی برای تهیهٔ اطلاعات مربوط به نواحی و اوپازیلاها و افرادی از حرفه‌های مختلف در پروژه مشارکت داشتند.
نقشه‌های نواحی و اوپازیلاها در آزمایشگاه سامانه اطلاعات جغرافیایی و نقشه‌نگاری‌ای که برای بنگلاپدیا تأسیس شده بود تهیه شدند. گروهی ویژه نیز برای تهیهٔ اطلاعات جغرافیایی نواحی و اوپازیلاها ایجاد شد.
حدود ۴۰۰ روشنفکر محلی مسئول نوشتن مطالب مربوط به ناحیه‌ها و اوپازیلاهای خود بودند؛ روشی که به‌عنوان یکی از ویژگی‌های خاص شیوهٔ جمع‌آوری اطلاعات بنگلاپدیا توصیف شده است.[۶]
افزون بر این، ۲۵۰ نفر به مدت هفت سال در مدیریت پژوهشی پروژه فعالیت کردند. در مجموع حدود ۲٬۰۰۰ پژوهشگر و متخصص فنی در پروژه مشارکت داشتند.[۷]
در مجموع ۲۷۰ نفر به‌صورت تمام‌وقت در مقاطع مختلف با پروژه ارتباط داشتند و در هر زمان بین ۳۵ تا ۴۰ نفر مشغول به کار بودند.[۶]
سراج‌الاسلام رئیس هیئت ویراستاران بنگلاپدیا بود. او استاد تاریخ دانشگاه داکا بود و پنج سال پیش از موعد رسمی بازنشستگی، شغل روزانهٔ خود را کنار گذاشت تا زمان بیشتری برای بنگلاپدیا داشته باشد.[۱۰]
او پیش‌تر نیز مجموعهٔ سه‌جلدی History of Bangladesh را که در سال ۱۹۹۱ توسط انجمن آسیایی منتشر شد ویراستاری کرده بود.
در هیئت ویراستاران، سراج‌الاسلام رئیس و سردبیر اصلی و سجاهان میا از گروه فلسفهٔ دانشگاه داکا دبیر و ویراستار اجرایی بود.
ساختار مدیریتی پروژه در مجموع حدود ۶۰ عضو داشت که در شش کمیتهٔ فرعی زیر نظر ویراستاران موضوعی فعالیت می‌کردند. همچنین شش ویراستار مشاور، چهار ویراستار زبان و سه ویراستار ترجمه وجود داشتند.
حوزه‌های موضوعی زیر نظر ویراستاران تخصصی جداگانه اداره می‌شدند؛ از جمله:
- عبدالمؤمن چودری برای تاریخ و میراث؛
- وکیل احمد برای هنر، علوم انسانی و دین؛
- محفوظالرحمان برای جامعه و اقتصاد؛
- کمال صدیقی برای دولت و حکمرانی؛
- و اس.ام.اچ. کبیر برای علم و فناوری.
نسخه‌های الکترونیکی
نسخهٔ سی‌دی-رام بنگلاپدیا مدخل‌های بیشتری نسبت به نسخهٔ چاپی داشت و شامل ۶۵ کلیپ ویدئویی، ۴۹ کلیپ صوتی، ۲٬۷۱۴ تصویر و تصویر بندانگشتی و ۶۴۷ نقشه بود.[۲]
فایل‌های صوتی شامل آثاری از رابیندرانات تاگور و قاضی نذرالاسلام بودند و ویدئوها از جمله شامل سخنرانی شیخ مجیب‌الرحمن در ۷ مارس ۱۹۷۱ می‌شدند.
برخی تصاویری که در نسخهٔ چاپی سیاه‌وسفید بودند، در سی‌دی-رام به‌صورت رنگی ارائه شدند.[۱۱]
نسخهٔ سی‌دی-رام برای اجرا روی ویندوز ۹۸، ویندوز ام‌ای، ویندوز ۲۰۰۰ و ویندوز ان‌تی طراحی شده بود و حدود ۷۰ هزار پیوند و امکان ایجاد فهرست شخصی «علاقه‌مندی‌ها» داشت.[۱۱]
بنگلاپدیا همچنین در دوره‌های مختلف از چند نشانی اینترنتی استفاده کرده است که برخی از آنها دیگر مورد تأیید انجمن آسیایی بنگلادش نیستند.
مناقشه‌ها
پیش از انتشار بنگلاپدیا نیز دربارهٔ محتوای آن بحث‌هایی شکل گرفت. گروه رسانه‌ای «انقلاب»، یکی از ناشران عمدهٔ روزنامه در بنگلادش، پیش از انتشار به تعدادی از مدخل‌های مرتبط با دین دست یافت و دربارهٔ آنها اعتراض‌هایی مطرح کرد.[۶]
همچنین شکایت‌هایی دربارهٔ حذف اطلاعات مربوط به فعالیت‌های جماعت اسلامی در جریان جنگ آزادی‌بخش بنگلادش مطرح شد.[۶]
پژوهشی از سوی پایگاه خبری بی‌دی‌نیوز۲۴ مدعی شد که بنگلاپدیا در مطالب مربوط به مردمان بومی بنگلادش دارای سوگیری و اطلاعات نادرست است.[۱۲]
همچنین گزارش شد که دانشنامه برای اشاره به برخی گروه‌های قومی از اصطلاح‌هایی مانند «Mogh» برای مَرما و راخین، «Tipra» برای تریپوری و «Murang» برای مروها استفاده کرده و واژهٔ بنگالی upajati را نیز برای اشارهٔ کلی به این گروه‌ها به کار برده است؛ واژه‌ای که منتقدان آن را نامناسب دانستند.[۱۲]
شماری از رهبران جوامع بومی از نتیجهٔ این بررسی حمایت کردند. سراج‌الاسلام، سردبیر اصلی بنگلاپدیا، نیز وجود این شکایت را پذیرفت و وعده داد در ویرایش دوم اصلاحاتی صورت گیرد.[۱۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- 1 2 "Banglapedia" (in English). Asia/Pacific Cultural Centre for UNESCO. سپتامبر 2002.
- 1 2 "Banglapedia on CD-Rom to hit market by February". The New Age (in English). 2 ژانویهٔ 2004.
- 1 2 3 4 5 6 Akkas, Abu Jar M (23 مه 2004). "Banglapedia edition every 2 years". The Weekly Holiday (in English).
- ↑ Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A., eds. (2012). "Welcome to Banglapedia" (in English). Asiatic Society of Bangladesh.
- ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامWikiSourceوارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Zaman, Mustafa; Ahsan, Shamim (2 سپتامبر 2003). "The Banglapedia and its Making". Star Magazine (in English). The Daily Star.
- 1 2 3 4 5 6 "Compilation of Banglapedia completed" (in English). United News of Bangladesh. 24 مارس 2003.
- 1 2 3 Datta, Amaresh, ed. (1988). Encyclopaedia of Indian Literature (in English). Vol. 2. دهلی: South Asia Books. pp. 1162–1163. ISBN 9788172016494.
- 1 2 3 4 Islam, Sirajul, ed. (2003). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (in English). داکا: Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 9789843205766.
- ↑ Khan, Mubin S (1 ژانویهٔ 2006). "Professor Sirajul Islam: Making history". New Age New Year Special 2006 (in English).
- 1 2 Zaman, Mustafa; Ahsan, Shamim (2 سپتامبر 2003). "The Electronic version of Banglapedia". Star Magazine (in English). The Daily Star.
- 1 2 3 "Wrong info on ethnic groups in Banglapedia". The New Age (in English). BDNews24. 24 فوریهٔ 2007.
منابع
- Islam, Sirajul, ed. (2003). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (in English). Dhaka: Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 9789843205766.
- Datta, Amaresh, ed. (1988). Encyclopaedia of Indian Literature (in English). Vol. 2. Delhi: South Asia Books. pp. 1162–1163. ISBN 9788172016494.
- Zaman, Mustafa; Ahsan, Shamim (2 September 2003). "The Banglapedia and its Making". Star Magazine (in English). The Daily Star.
- Akkas, Abu Jar M (23 May 2004). "Banglapedia edition every 2 years". The Weekly Holiday (in English).
پیوند به بیرون
- ادبیات بنگلادش
- دانشنامه‌های برخط
- دانشنامه‌های ملی
- کتابهای غیرداستانی ۲۰۰۳ (میلادی)
- دانشنامه‌های سده ۲۱ (میلادی)
- دانشنامه‌های بنگلادش