بیت دجن
بیت دجن
بیت دجن Beit Dajan, Bait Dajan, Dajūn, Beit Dejan | |
|---|---|
 بیت دجن، پیش از ۱۹۳۵. از مجموعه خلیل رعد. | |
| ریشه‌شناسی: «خانه داگون» | |
  بیت دجن جایگاه در قیمومت بریتانیا بر فلسطین | |
| مختصات: ۳۲°۰′۱۳″ شمالی ۳۴°۴۹′۴۶″ شرقی / ۳۲٫۰۰۳۶۱°شمالی ۳۴٫۸۲۹۴۴°شرقی | |
| شبکه فلسطین | ۱۳۴/۱۵۶ |
| واحد سیاسی | قیمومت بریتانیا بر فلسطین |
| زیربخش | یافا |
| تاریخ تخلیه جمعیت | ۲۵ آوریل ۱۹۴۸ |
| مساحت | |
| • کل | ۱۷٬۳۲۷ دونوم (۱۷٫۳۲۷ کیلومتر مربع یا ۶٫۶۹۰ مایل مربع) |
| جمعیت (۱۹۴۵) | |
| • کل | ۳۸۴۰ |
| علت تخلیه | تأثیر سقوط شهر مجاور |
| سکونتگاه‌های کنونی | بیت دگان، مشمار هشیوعا، حمد، گانوت |
بیت دجن (بیت دجن؛ בית דג'ן) که با نام داجون نیز شناخته می‌شود، روستایی عربی فلسطینی بود که در نزدیک به ۶ کیلومتری جنوب شرقی یافا قرار داشت. این روستا احتمالاً جایگاه شهر کتاب مقدسی بیت داگون بوده که در کتاب یوشع و همچنین در متون کهن آشوری و مصری از آن یاد شده‌است. در سده دهم میلادی بیشتر ساکنان آن سامری بودند.
در اواسط سده شانزدهم میلادی، بیت دجن بخشی از وقف عثمانی بنیادگذاشته‌شده به دست خُرّم سلطان (روکسلانا) همسر سلیمان یکم بود و تا اواخر آن سده به ناحیه رمله در لوای غزه تعلق داشت. روستاییان که همگی مسلمان ثبت شده بودند، مالیات محصولات کشاورزی از جمله گندم، جو، میوه و کنجد و نیز بز، کندو و تاکستان‌ها را به مقامات عثمانی می‌پرداختند. در سده نوزدهم، زنان روستا به‌خاطر طرح‌های پیچیده و باکیفیت گلدوزی خود شهرت محلی داشتند.
در دوره قیمومت بریتانیا، روستا دارای دو دبستان، یک کتابخانه و یک مدرسه کشاورزی بود. پس از حمله تیپ ۳ الکساندرونی در جریان عملیات حامتس در ۲۵ آوریل ۱۹۴۸ و در آستانه جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، روستا به‌طور کامل از سکنه تخلیه شد. شهرک اسرائیلی بیت دگان در اکتبر ۱۹۴۸ در همان محل بنیاد نهاده شد.
ریشه‌شناسی
بیت دجن (Bēt Dajan) نامی کنعانی است که به معنای «خانه داگون» است.[۱] این نام در بابلی معیار (در کتیبه‌ای نوآشوری از ۷۰۱ پیش از میلاد) به‌صورت Bīt(É)-da-gan-na و بر روی نقشه مادبا به‌صورت [Bητ]οδεγανα آمده‌است.[۲] نام عربی روستا، بیت دجن، این نام باستانی را حفظ کرده‌است.[۳]
تاریخ
عصر آهن
روستا در متون آشوری و مصری به‌صورت «بیت داگانا» (Bīt Dagana) و bet dgn یاد شده‌است.[۳] نام عربی بیت دجن همین نام کهن را نگاه داشته‌است.[۳]
دوره بیزانسی
جروم در سده چهارم میلادی روستا را «بسیار بزرگ» توصیف کرده و نام آن را «کَفَر داگون» یا «کافارداگون» ذکر نموده و آن را میان دیوسپولیس (امروزه لُد) و یامنیا (یبنه) جای داده‌است.[۴][۳] بیت دجن همچنین بر روی نقشه مادبا در سده ششم با نام [Bet]o Dagana نمایان است.[۳]
دوره نخستین اسلامی
محوطه نزدیک خربه داجون، یک تل با ویرانه‌هایی در جنوب غربی بیت دجن، املای «داگون» را به‌جای «داگان» حفظ کرده‌است.[۳] در ادبیات عربی ارجاعات بسیاری به «داجون» وجود دارد که گاه به خود بیت دجن نیز اشاره می‌کند.[۳][۵]
در دوره فرمانروایی هشام بن عبدالملک (۷۲۴–۷۴۳ میلادی)، خلیفه اموی، کاخی با ستون‌های مرمر سفید در بیت دجن ساخته شد.[۶]
در «ادامه تاریخ‌نامه سامری ابو-الفتح» از یک سامری سرشناس اهل داجون به نام یوسف بن اداسی یاد شده‌است. هنگامی که فرماندار به همه ذمیان دستور داد نشانه‌ای چوبین بر درِ خانه‌هایشان نصب کنند، او مقامات را ترغیب کرد تا به سامری‌ها اجازه دهند از نماد منورا بهره ببرند.[۷] در دهه ۸۸۰ میلادی، سامری‌ای به نام ابن اداسی از همان خاندان سرشناس داجون مورد اخاذی فرماندار محلی عبدالله بن الفتح قرار گرفت و به کوه‌ها گریخت و در غارها پناه جست.[۸]
جغرافی‌دان عرب مقدسی در سده دهم میلادی از جاده‌ای در ناحیه رمله به نام «درب داجون» یاد می‌کند که به شهر داجون می‌رسید و آنجا مسجد جمعه داشت. وی در بخش جداگانه‌ای می‌افزاید که بیشتر ساکنان شهر سامری بودند. در این زمان یکی از هشت دروازه شهر رمله نیز «داجون» نام داشت.[۹][۱۰][۱۱]
در سده یازدهم میلادی، بیت دجن به‌عنوان ستادگاه ارتش فاطمیان در سرزمین فلسطین به کار رفت.[۱۲]
دوره صلیبی و ایوبی
در دوره جنگ‌های صلیبی، ریچارد شیردل در سال ۱۱۹۱ میلادی دژ کوچکی در روستا ساخت. این دژ که «کَزال مَئِن» (Casal Maen) نامیده می‌شد، «دورترین نقطه اشغال فرنگیان در داخل خشکی بود که صلاح‌الدین اجازه داده بود» و پس از امضای پیمان یافا در ۲ سپتامبر ۱۱۹۲ به دست صلاح‌الدین ویران شد.[۳][۱۳][۱۴]
در سال ۱۲۲۶ میلادی در دوره فرمانروایی ایوبیان، یاقوت حموی بیت دجن را «یکی از روستاهای ناحیه رمله» توصیف کرده و بقیه بحث خود را به احمد دجانی، دانشمند مسلمان نامدار اهل آنجا اختصاص داده‌است.[۳]
دوره عثمانی
در سال ۱۵۵۳ میلادی، در دوره نخستین عثمانی، ۱۸٫۳۳ قیراط از درآمدهای روستای بیت دجن برای وقف جدید «عمارت حسکی سلطان» در اورشلیم اختصاص یافت؛ وقفی که خُرّم سلطان (روکسلانا) همسر سلیمان یکم بنیاد نهاده بود.[۱۵] از نظر اداری، روستا به زیربخش رمله در لوای غزه تعلق داشت.[۱۶]
بر پایه دفتر مالیاتی ۱۵۹۶، بیت دجن روستایی در ناحیه رمله از لوای غزه بود و ۱۱۵ خانوار مسلمان با جمعیتی برآوردی ۶۳۳ تن داشت. روستاییان بابت فرآورده‌های کشاورزی شامل گندم، جو، میوه و کنجد و نیز بز، کندو و تاکستان‌ها جمعاً ۱۴٬۲۰۰ آقچه مالیات می‌پرداختند. همه درآمدها به وقف اختصاص داشت.[۱۷]
در سال ۱۰۵۱ هجری قمری (۱۶۴۱/۱۶۴۲ میلادی)، ایل بدوی السوالمه از اطراف یافا به روستاهای سُبطارا، بیت دجن، السافریه، جنداس، لُد و یازور که همگی از موقوفات حسکی سلطان بودند حمله بردند.[۱۸]
کتیبه‌ای عربی روی سنگ مرمر از سال ۱۷۶۲ میلادی در بیت دجن یافت شد. این کتیبه در مجموعه خصوصی موشه دایان نگهداری می‌شد و موشه شارون آن را کتیبه وقفی مقام صوفیانه ابراهیم المتبولی، ولی‌ای مصری مدفون در اسدود شناسایی کرد.[۳]
روستا بر روی نقشه پی‌یر ژاکوتن که در سال ۱۷۹۹ در جریان لشکرکشی فرانسه به مصر و شام تهیه شد نمایان است، هرچند وی آن را القباب نامیده‌است.[۱۹]
در سال ۱۸۳۸، ادوارد رابینسون ذکر کرده که «بیت دجن» از فراز مسجد سفید رمله دیده می‌شود.[۲۰] روستا به‌عنوان روستایی مسلمان‌نشین در ناحیه لُد وصف شده بود.[۲۱]
آلبرت سوسَن با استناد به فهرست روستاهای عثمانی در نزدیک به سال ۱۸۷۰، جمعیت مردان بیت دجن را ۴۳۲ تن در ۱۸۴ خانه گزارش کرده‌است.[۲۲] مارتین هارتمان شمار خانه‌ها را ۱۴۸ دانسته‌است.[۲۳]
در اواخر سده نوزدهم، بیت دجن روستایی میانه‌اندازه و پوشیده از درختان زیتون وصف شده‌است.[۲۴] فیلیپ بالدنسپرگر در سال ۱۸۹۵ دربارهٔ بیت دجن نوشته‌است:
ساکنان بسیار کوشا هستند و بیشتر به ساختن حصیر و سبد برای حمل خاک و سنگ مشغولند. آن‌ها با شترهایشان بار میان یافا و اورشلیم حمل می‌کنند، به کشاورزی می‌پردازند و در یافا یا در ساخت خط آهن کار می‌کنند. زنان هر روز به یافا و چهارشنبه‌ها به بازار رمله می‌روند و مرغ، تخم‌مرغ و شیر می‌فروشند.[۲۵]
در سال ۱۹۰۳، روستاییان بیت دجن در خربه داجون که به‌عنوان معدن سنگ از آن بهره می‌بردند، گنجینه‌ای از سکه‌های زرین یافتند. این کشف آر.ای. مکالیستر را به بازدید از محل واداشت. مکالیستر بر پایه مشاهداتش در گزارشی برای صندوق اکتشاف فلسطین بر آن بود که این ناحیه به‌طور پیوسته از دوره آموری‌ها تا روزگار معاصر مسکون بوده‌است.[۲۶]
دوره قیمومت بریتانیا
تا سده بیستم، روستا دارای دو دبستان بود؛ یکی برای پسران و دیگری برای دختران. مدرسه پسرانه در سال ۱۹۲۰ در دوره قیمومت بریتانیا تأسیس شد و دارای کتابخانه‌ای با ۶۰۰ جلد کتاب بود و ۱۵ دونوم زمین برای آموزش برزشناسی در اختیار داشت.[۲۷]
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین، جمعیت بیت دجن ۱٬۷۱۴ تن بود که همگی مسلمان بودند.[۲۸] در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین شمار ساکنان به ۲٬۶۶۴ تن رسید: ۲٬۶۲۶ مسلمان، ۲۷ مسیحی و ۱۱ یهودی در ۵۹۱ خانه.[۲۹]
در سال ۱۹۳۴، با تأسیس «انجمن کارگران عرب» به دست فخری نشاشیبی در اورشلیم، شعبه‌ای نیز در بیت دجن گشوده شد.[۳۰] تا سال ۱۹۴۰، ۳۵۳ پسر و ۱۰۲ دختر در مدارس روستا آموزش می‌دیدند.[۲۷]
بر پایه آمار روستایی ۱۹۴۵، جمعیت روستا ۳٬۸۴۰ تن بود: ۳٬۷۱۰ مسلمان و ۱۳۰ مسیحی.[۳۱] مساحت کل زمین‌ها ۱۷٬۳۲۷ دونوم بود.[۳۲] از این مقدار، ۷٬۹۹۰ دونوم به کشت مرکبات و موز، ۶۷۶ دونوم به غلات و ۳٬۱۹۵ دونوم به باغ‌ها و زمین‌های آبی اختصاص داشت.[۲۷][۳۳] بر پایه منبع فرانسوی، از مجموع ۱۷٬۳۲۷ دونوم، ۱۲٬۲۶۱ دونوم متعلق به اعراب، ۱٬۹۷۵ دونوم مالکیت یهودی و ۳٬۰۹۱ دونوم زمین عمومی بود.[۳۴]
جنگ ۱۹۴۸
روستای بیت دجن در هفته‌های پیش از جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، در جریان عملیات تهاجمی هاگانا به نام عملیات حامتس (۲۸–۳۰ آوریل ۱۹۴۸) تخلیه شد. این عملیات علیه مجموعه‌ای از روستاهای شرق یافا از جمله بیت دجن انجام گرفت. بر پایه دستورات مقدماتی، هدف «بازگشایی راه نیروهای یهودی به لُد» بود. هرچند اشاره‌ای صریح به سرنوشت روستاییان نشده بود، دستور از «پاکسازی منطقه» (تیهور هَشِطَح) سخن می‌گفت.[۳۵] دستور نهایی عملیاتی مقرر می‌داشت: «ساکنان غیرنظامی مکان‌های فتح‌شده پس از بازرسی سلاح اجازه ترک خواهند داشت.»[۳۶]
از ژانویه ۱۹۴۸، روستا هدف حملات نیروهای پالماخ مستقر در ساختمان صندوق ملی یهود در جنوب جاده یافا-اورشلیم قرار داشت. در ۱۹ فوریه، یک کاروان نظامی بریتانیایی در روستا توقف کرد تا مردی مسلح را بازداشت کند؛ ساکنان بر بریتانیایی‌ها آتش گشودند و در درگیری دو روستایی کشته و سه تن زخمی شدند و یک سرباز بریتانیایی نیز جان باخت. در سحرگاه ۲۶ فوریه، حمله‌ای گسترده صهیونیستی با خمپاره و مسلسل رخ داد که سه تن کشته و چهار تن زخمی بر جای گذاشت.[۳۷]
در ۳۰ آوریل گزارش شد که ساکنان بیت دجن روستا را ترک کرده‌اند و نیروهای نامنظم عراقی وارد آن شده‌اند.[۳۸]
بیت دجن از جمله روستاهایی بود که در ژوئن–ژوئیه ۱۹۴۸ به‌توصیه کمیته‌ای به ریاست یوسف وایتس اشغال شد.[۳۹][۴۰] در ۱۶ ژوئن ۱۹۴۸، داوید بن گوریون بیت دجن را در شمار روستاهای ویران‌شده ذکر کرد.[۴۱] در ۲۳ سپتامبر ۱۹۴۸، حکومت نظامی پیشنهاد اسکان مهاجران جدید در بیت دجن را مطرح ساخت.[۴۲]
پس از ۱۹۴۸
پس از جنگ، منطقه به اسرائیل ضمیمه شد. چهار شهرک بر زمین‌های بیت دجن بنیاد نهاده شد: بیت دگان (۱۹۴۸)، مشمار هشیوعا (۱۹۴۹)، حمد (۱۹۵۰) و گانوت (۱۹۵۳).[۴۳]
مورخ فلسطینی ولید خالدی در سال ۱۹۹۲ روستا را چنین وصف کرده‌است: شماری از خانه‌ها باقی مانده‌اند؛ برخی متروکه‌اند، برخی را خانواده‌های یهودی سکونت داده‌اند و برخی دیگر به انبار، دفتر یا فروشگاه تبدیل شده‌اند. یکی از خانه‌ها به کنیسه ایلی کوهن تبدیل شده و ستاره داوود بر در آن نقاشی شده‌است. درختان انجیر، صبر، سرو و خرما در محل می‌رویند و زمین‌های اطراف را اسرائیلی‌ها کشت می‌کنند.[۴۳]
جمعیت‌شناسی
| سال | جمعیت |
|---|---|
| ۱۵۹۶ | ۶۳۳[۱۷] |
| ۱۹۲۲ | ۱٬۷۱۴[۲۸] |
| ۱۹۳۱ | ۲٬۶۶۴[۲۹] |
| ۱۹۴۵ | ۳٬۸۴۰[۳۲] |
| ۱۹۹۸ (آوارگان) | ۲۷٬۳۵۵[۴۴] |
از سده چهارم تا دهم میلادی سامری‌ها بخش بزرگی از جمعیت بیت دجن را تشکیل می‌دادند.[۴۵] در سال ۱۹۴۵ بیشتر ساکنان مسلمان بودند اما جامعه‌ای مسیحی با ۱۳۰ تن نیز در روستا وجود داشت.[۲۷]
فرهنگ
فیلیپ بالدنسپرگر در سال ۱۸۹۳ نقش‌ها و طرح‌هایی را که زنان روستا با گچ سفید بر دیوار خانه‌ها می‌کشیدند ثبت کرد.[۴۶] وی همچنین گزارش داده که زنان غالباً اثر دست خود را با فرو بردن کف دست در گچ سفید بر درها می‌زدند و در جشن‌ها چهارچوب درِ مقام‌ها و زیارتگاه‌ها را با حنا نشانه‌گذاری می‌کردند.[۴۷]
بیت دجن از ثروتمندترین جوامع ناحیه یافا شمرده می‌شد و گلدوزان آن از هنرمندانه‌ترین‌ها به‌شمار می‌آمدند.[۴۸] روستا کانون بافندگی و گلدوزی بود و بر بسیاری از روستاها و شهرهای اطراف تأثیر گذاشته بود. جامه‌های کتانی سفید الهام‌گرفته از سبک‌های رام‌الله رواج داشت و از تکنیک‌های وصله‌دوزی و پولک‌دوزی در کنار گلدوزی بهره گرفته می‌شد.[۴۹]
منابع
- ↑ Palmer, 1881, p. 213
- ↑ Roy Marom, Ran Zadok (۲۰۲۳). «Early-Ottoman Palestinian Toponymy: A Linguistic Analysis of the (Micro-)Toponyms in Haseki Sultan's Endowment Deed (۱۵۵۲)». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. ۱۳۹ (۲).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Sharon, 1999, p.89-p90.
- ↑ Smith, 1854, p. 396.
- ↑ Wheatley, 2000, p. 486.
- ↑ Khalidi, 1992, pp. 236–237.
- ↑ Levy-Rubin، Milka (۲۰۰۲). The Samaritans. Yad Ben-Zvi Press. شابک ۹۶۵-۲۱۷-۲۰۲-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Levy-Rubin، Milka (۲۰۰۲). The Samaritans. Yad Ben-Zvi Press. شابک ۹۶۵-۲۱۷-۲۰۲-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Levy, 1995, p. 492.
- ↑ Al-Muqaddasi, 1886, p. 33
- ↑ Conder, 1876, p. 196
- ↑ Gil and Broido, 1997, p. 727.
- ↑ Stubbs and Hassall, 1902, p. 364
- ↑ Ambroise et al. , 2003, p. 125.
- ↑ Singer, 2002, p. 50
- ↑ Roy Marom (۲۰۲۲). «Jindās: A History of Lydda's Rural Hinterland in the ۱۵th to the ۲۰th Centuries CE». Lod, Lydda, Diospolis. ۱: ۸.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p. 155.
- ↑ Roy Marom (۲۰۲۲). «Jindās: A History of Lydda's Rural Hinterland in the ۱۵th to the ۲۰th Centuries CE». Lod, Lydda, Diospolis: ۱۳–۱۴.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Karmon, 1960, p. 171 بایگانی‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine
- ↑ Robinson and Smith, 1841, vol. 3, p. 30
- ↑ Robinson and Smith, 1841, vol. 3, 2 appendix, p. 121
- ↑ Socin, 1879, p. 145
- ↑ Hartmann, 1883, p. 138
- ↑ Conder and Kitchener, 1882, SWP II, p. 251.
- ↑ Weir, p. 207, citing Philip Baldensperger (1895): "Beth-Dejan", in Palestine Exploration Fund Quarterly, p. 114
- ↑ Macalister, 1903, p. 357
- 1 2 3 4 Khalidi, 1992, p. 237
- 1 2 Barron, 1923, Table VII, Sub-district of Jaffa, p. 20
- 1 2 Mills, 1932, p. 13.
- ↑ Matthews, 2006, p. 228.
- ↑ Government of Palestine, Department of Statistics, 1945, p. 27
- 1 2 Government of Palestine, Department of Statistics. Village Statistics, April, 1945. Quoted in Hadawi, 1970, p. 52.
- ↑ Government of Palestine, Department of Statistics. Village Statistics, April, 1945. Quoted in Hadawi, 1970, p. 95
- ↑ «Bayt Dajan». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۱-۰۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Morris, 2004, p. 217, 286
- ↑ Morris, 2004, p. 217, 286
- ↑ «Welcome to Bayt Dajan». Palestine Remembered. دریافت‌شده در ۲۰۰۷-۱۲-۰۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Morris, 2004, pp. 176, 269
- ↑ Morris, 2004, p. 314
- ↑ Fischbach, 2003, p. 14
- ↑ Morris, 2004, pp. 350, 398
- ↑ Morris, 2004, pp. 394, 413
- 1 2 Khalidi, 1992, p. 238
- ↑ «Welcome to Bayt Dajan». Palestine Remembered. دریافت‌شده در ۲۰۰۷-۱۲-۰۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Khalidi, 1992, p. 236.
- ↑ Baldensperger, 1893, p. 216
- ↑ Baldensperger, 1893, p. 217
- ↑ «Woven Legacy, Woven Language». Saudi Aramco World. ژانویه–فوریه ۱۹۹۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۹ فوریه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۰۸-۰۱-۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (رده) - ↑ «Palestine costume before 1948: by region». Palestine Costume Archive. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۰۸-۰۸-۰۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Bayt Dajan». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Beit Dajan». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «بیت دجن (یافا)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- روستاهای عربی خالی از سکنه پیش از جنگ ۱۹۴۸ عربها و اسرائیل