تئون اسکندریه

برای دیگر کاربردها، تئون را ببینید.

تئون اسکندرانی (یونانی باستان: Θέων ὁ Ἀλεξανδρεύς؛ حدود ۳۳۵ تا حدود ۴۰۵ میلادی)، که نام او در برخی منابع فارسی و عربی قدیم به صورت‌های ثاون اسکندرانی و ثیون اسکندرانی نیز آمده است، دانشمند، ریاضی‌دان و اخترشناس یونانیِ ساکن اسکندریه در مصر بود. نام یونانی او «تئون» بوده است و اختلاف میان صورت‌های «تئون»، «ثاون» و «ثیون» ناشی از شیوه‌های متفاوت انتقال و آوانویسی نام یونانی او در سنت‌های یونانی، عربی و فارسی است.

او اصول اقلیدس را ویرایش و تنظیم کرد و شرح‌هایی بر آثار اقلیدس و بطلمیوس نوشت. دختر او، هیپاتیا، نیز به‌عنوان ریاضی‌دان و فیلسوف شهرت یافت.[۱]

زندگی

دربارهٔ زندگی تئون اطلاعات اندکی در دست است. او در سال ۳۶۴ میلادی پیش‌بینی‌ها و رصدهایی از خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی انجام داد که نشان می‌دهد در آن زمان فعالیت علمی داشته است. همچنین گفته شده که در دورهٔ فرمانروایی تئودوسیوس یکم، از ۳۷۹ تا ۳۹۵ میلادی، زندگی می‌کرده است.[۲]

سودا، دانشنامه‌ای بیزانسی متعلق به سدهٔ دهم میلادی، تئون را «مردی از موزه» معرفی می‌کند.[۳] با این حال، کتابخانه اسکندریه و موزهٔ اصلی اسکندریه در سدهٔ سوم میلادی رو به افول گذاشتند و سرانجام از میان رفتند. به گفتهٔ تاریخ‌نگار دوران باستان متأخر، ادوارد جی. واتس، تئون احتمالاً ریاست مدرسه‌ای را بر عهده داشت که «موزه» نامیده می‌شد. این نام به تقلید از موزهٔ دورهٔ هلنیستی، که زمانی کتابخانهٔ اسکندریه نیز بخشی از آن بود، انتخاب شده بود، اما این مدرسه ارتباط مستقیم چندانی با نهاد هلنیستی پیشین نداشت.[۴]

مدرسهٔ تئون نهادی گزینشی، بسیار معتبر و از نظر فکری محافظه‌کار بود.[۴] ظاهراً نه تئون و نه دخترش هیپاتیا ارتباطی با نوافلاطونی‌گری تندروِ پیرو یامبلیخوس که در سراپیوم اسکندریه تدریس می‌شد نداشتند و بیشتر به نوافلاطونی‌گریِ متأثر از فلوطین گرایش داشتند.[۴]

تئون پدر ریاضی‌دان معروف، هیپاتیا، بود که پس از او ریاست مدرسه‌اش را بر عهده گرفت.[۵]

تئون شرح خود بر المجسطی را به پسری به نام اپیفانیوس تقدیم کرده است که احتمال داده شده پسر او بوده باشد.[۶]

همچنین تئون در شرح خود بر المجسطی اشاره می‌کند که دخترش هیپاتیا در آماده‌سازی کتاب سوم آن اثر مشارکت داشته است و از «ویرایشی که فیلسوف، دخترم هیپاتیا، فراهم کرده است» یاد می‌کند.[۷]

دهانه‌ای بر سطح ماه به نام تئون کوچک نیز به افتخار او نام‌گذاری شده است.

آثار

آثار ویرایش‌شده

می‌دانیم که تئون اصول اقلیدس را ویرایش کرده است. احتمال داده شده که او شماری دیگر از آثار اقلیدس و بطلمیوس را نیز ویرایش کرده باشد، هرچند شواهد در این موارد قطعی نیست.

آثاری که ویرایش آنها به تئون نسبت داده شده عبارت‌اند از:

  • اصول اقلیدس: نسخهٔ تئون از اصول تا سال ۱۸۰۸، زمانی که فرانسوا پیرار نسخه‌ای قدیمی‌تر از این اثر را در کتابخانه واتیکان یافت، تنها نسخهٔ شناخته‌شدهٔ این کتاب بود.[۸] مقایسهٔ دو نسخه نشان می‌دهد که تئون تلاش کرده بود دشواری‌هایی را که ممکن بود دانشجویان هنگام مطالعهٔ متن با آنها روبه‌رو شوند کاهش دهد.[۹] او در مواردی که استدلال اقلیدس را بیش از حد کوتاه می‌دانست متن را گسترش داد، شیوهٔ نگارش آن را یکدست‌تر کرد و برخی اشتباهات متن را تصحیح کرد، هرچند گاه خود نیز خطاهایی وارد متن کرد.[۲] توماس لیتل هیث از جمله ویژگی‌های افزوده‌های تئون را «تقریب‌های بسیار دقیق» با استفاده از کسرهای شصت‌گانی می‌داند.[۱۰]
  • جداول دستی بطلمیوس: مجموعه‌ای از جدول‌های اخترشناختی که در اصل بطلمیوس آنها را تدوین کرده بود.[۱۱] در پژوهش‌های جدید بارها گفته شده که تئون این اثر را ویرایش کرده است،[۱۲] اما هیچ‌یک از نسخه‌های خطی باقی‌مانده نام تئون را ذکر نمی‌کنند.[۱۳] شواهد همچنین نشان می‌دهند که جدول‌های موجود باید بسیار نزدیک به همان جدول‌هایی باشند که بطلمیوس فراهم کرده بود.[۱۱][۱۲] در عین حال این احتمال مطرح شده که هیپاتیا، دختر تئون، جداول دستی را ویرایش یا بازبینی کرده باشد، زیرا سودا از کار او بر «قانون اخترشناختی» یاد می‌کند.[۱۳]
  • نورشناسی اقلیدس: اثر اقلیدس دربارهٔ نورشناسی در دو نسخه باقی مانده است و برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که یکی از این دو نسخه حاصل ویرایش تئون باشد.[۱۴]

شرح‌ها

از شرح‌های تئون آثار زیر باقی مانده‌اند:

  • شرح داده‌های اقلیدس: این اثر در سطح نسبتاً پیشرفته‌ای نوشته شده است و تئون در آن، برخلاف شیوه‌ای که در اصول در پیش گرفته بود، معمولاً برهان‌های اقلیدس را کوتاه‌تر می‌کند.[۲]
  • شرح نورشناسی اقلیدس: اثری مقدماتی که احتمال داده می‌شود در اصل یادداشت‌های درسی یکی از شاگردان تئون بوده باشد.[۲]
  • شرح المجسطی: تئون در اصل بر هر سیزده کتاب المجسطی بطلمیوس شرح نوشته بود، اما اکنون کتاب یازدهم و بخش عمدهٔ کتاب پنجم آن از میان رفته است. این شرح بازپرداخت یادداشت‌های درسی خود تئون است و به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که اطلاعاتی از آثار گمشدهٔ نویسندگانی مانند پاپوس اسکندرانی را حفظ کرده است.[۱] این اثر همچنین دربردارندهٔ توضیح تئون دربارهٔ روش یونانی انجام محاسبات با دستگاه شصت‌گانی است.[۲]
  • شرح بزرگ بر جداول دستی بطلمیوس: این اثر تنها به‌طور ناقص باقی مانده است. در اصل شامل پنج کتاب بود که کتاب‌های یکم تا سوم و آغاز کتاب چهارم آن باقی مانده است. تئون در این اثر روش استفاده از جدول‌های بطلمیوس و استدلال‌های پشت محاسبات آنها را توضیح می‌دهد.[۱]
  • شرح کوچک بر جداول دستی بطلمیوس: این اثر به‌طور کامل باقی مانده است. کتابی یک‌جلدی است که به‌عنوان متن مقدماتی برای دانشجویان نوشته شده بود.[۱] تئون در این اثر می‌نویسد که برخی اختربینان باستانی، بدون ذکر نام آنها، باور داشتند که حرکت تقدیمی اعتدالین حرکتی پیوسته و همیشگی در یک جهت نیست، بلکه هر ۶۴۰ سال جهت آن معکوس می‌شود و آخرین بار در سال ۱۵۸ پیش از میلاد چنین تغییری رخ داده است.[۱۵] تئون این نظریه را شرح می‌دهد، اما آن را تأیید نمی‌کند. این دیدگاه بعدها ثابت بن قره را در سدهٔ نهم میلادی به تدوین نظریهٔ اقبال و ادبار برای توضیح تغییراتی که به‌اشتباه تصور می‌کرد در آهنگ حرکت تقدیمی وجود دارد، ترغیب کرد.[۱۵]
  • شرح آراتوس: شماری از حاشیه‌ها و شرح‌های باقی‌مانده بر پدیده‌ها اثر آراتوس با تردید به تئون نسبت داده شده‌اند.[۶]

آثار تألیفی

  • رساله‌ای دربارهٔ اسطرلاب: هم سودا و هم منابع عربی اثری دربارهٔ اسطرلاب را به تئون نسبت داده‌اند. این اثر باقی نمانده است، اما احتمال داده شده که یکی از نخستین، یا حتی نخستین، رساله‌های مستقل دربارهٔ اسطرلاب بوده باشد. این رساله در انتقال دانش یونانی دربارهٔ این ابزار به دوره‌های بعد اهمیت داشت. رساله‌های باقی‌مانده دربارهٔ اسطرلاب از یوحنا فیلوپونوس، دانشمند یونانی سدهٔ ششم، و سِوِروس سِبوخت، دانشمند سریانی سدهٔ هفتم، به مقدار زیادی بر کار تئون متکی‌اند.[۱۶]
  • کاتوپتریک: انتساب این رساله که در سنت نسخه‌شناختی به اقلیدس منسوب شده، مورد اختلاف است.[۱۷] برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که تئون آن را نوشته یا گردآوری کرده باشد.[۲] این اثر دربارهٔ بازتاب نور و تشکیل تصویر در آینه‌هاست.[۱۷]

از میان آثار گمشدهٔ تئون، سودا از رساله‌هایی با عنوان‌های دربارهٔ نشانه‌ها و مشاهدهٔ پرندگان و صدای کلاغ‌ها، دربارهٔ طلوع ستارهٔ سگ و دربارهٔ طغیان نیل نام می‌برد.[۳]

جستارهای وابسته

منابع

  1. 1 2 3 4 John M. McMahon, "Theon of Alexandria" entry in Virginia Trimble, Thomas Williams, Katherine Bracher (2007), Biographical Encyclopedia of Astronomers, pages 1133-4. Springer
  2. 1 2 3 4 5 6 O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "تئون اسکندریه", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews.
  3. 1 2 Suda
  4. 1 2 3 Edward Jay Watts, (2008), City and School in Late Antique Athens and Alexandria, pages 191–192. University of California Press
  5. ↑ Edward Jay Watts, (2006), City and School in Late Antique Athens and Alexandria. "Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century", pages 197–198. University of California Press
  6. 1 2 Smith, William; Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, London (1873). "Theon"
  7. ↑ Rome, Adolphe (1931–1943). Commentaires de Pappus et de Théon d'Alexandrie sur l'Almageste. Tome III. Italy: Vatican. p. 807.
  8. ↑ Frank J. Swetz, (1994), Learning Activities from the History of Mathematics, page 18
  9. ↑ T L Heath, (1921), A History of Greek Mathematics, Vol. 1, page 57. Oxford
  10. ↑ Thomas Little Heath (1921). A history of Greek mathematics. Oxford, The Clarendon Press.
  11. 1 2 James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 240 and footnote 35. Oxford University Press. شابک ‎۰−۱۹−۵۰۹۵۳۹−۱
  12. 1 2 Anne Tihon, "Theon of Alexandria and Ptolemy's Handy Tables" in Noel M. Swerdlow, (1999), Ancient Astronomy and Celestial Divination, page 359. MIT Press. شابک ‎۰۲۶۲۱۹۴۲۲۸
  13. 1 2 Alan Cameron, Jacqueline Long, (1993), Barbarians and Politics at the Court of Arcadius, page 45. University of California Press. شابک ‎۰۵۲۰۰۶۵۵۰۶
  14. ↑ A. Mark Smith, (1999), Ptolemy and the Foundations of Ancient Mathematical Optics, page 16. American Philosophical Society. شابک ‎۰۸۷۱۶۹۸۹۳۵
  15. 1 2 James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 276. Oxford University Press. شابک ‎۰−۱۹−۵۰۹۵۳۹−۱
  16. ↑ James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 156. Oxford University Press. شابک ‎۰−۱۹−۵۰۹۵۳۹−۱
  17. 1 2 James Evans, (1998), The History and Practice of Ancient Astronomy, page 90. Oxford University Press. شابک ‎۰−۱۹−۵۰۹۵۳۹−۱

برای مطالعهٔ بیشتر

  • Tihon, Anne, "Theon of Alexandria and Ptolemy's Handy Tables", in Ancient Astronomy and Celestial Divination. Dibner Institute studies in the history of science and technology. Edited by N.M. Swerdlow. Cambridge, MA: MIT Press, 1999, p. 357.
  • A. Rome, Commentaires de Pappus et de Théon d'Alexandrie sur l'Almageste Tome III. Théon d'Alexandrie (Rome, 1943).
  • A. Tihon (ed.), Le 'Petit Commentaire' de Théon d'Alexandrie aux 'Tables faciles' de Ptolémée (Vatican City, 1978).
  • A. Tihon (ed.), Le 'Grand commentaire' de Théon d'Alexandrie aux 'Tables faciles' de Ptolémée Livre I (Vatican City, 1985).
  • A. Tihon (ed.), Le 'Grand commentaire' de Théon d'Alexandrie aux 'Tables faciles' de Ptolémée Livre II, III (Vatican City, 1991).

پیوند به بیرون

الگو:اخترشناسی یونان الگو:ریاضیات یونان

الگو:موضوعات یونان باستان


This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.