تاریخ سومالی

سومالی از دیرباز محل شکل‌گیری تمدن‌های دریایی و تجاری در شاخ آفریقا بود. در دوران باستان، این منطقه با نام‌هایی مانند «سرزمین پونت» در متون مصری و یونانی شناخته می‌شد و به‌دلیل تجارت بخور، عاج و مسیرهای دریایی با اقیانوس هند اهمیت داشت. از سده‌های میانی، سلطنت‌ها و شهر–دولت‌های مسلمان مانند عادَل، اَجوران، مَدری و سلطنت زَنگبار بر بخش‌هایی از سومالی فرمان راندند و شبکه‌ای از بندرهای پررونق مانند موگادیشو، براوه و زایلا مرکز مبادلات بازرگانی میان آفریقا، عربستان، ایران و هند شدند.

در اواخر سده نوزدهم، سومالی زیر فشار رقابت قدرت‌های استعماری تقسیم شد: شمال تحت استعمار بریتانیا، جنوب تحت استعمار ایتالیا و منطقه اوگادن در کنترل اتیوپی قرار گرفت. مقاومت مهم سومالیایی‌ها علیه استعمار، جنبش «درویشیه» به رهبری محمد عبدالله حسن بود که چند دهه با بریتانیا جنگید. پس از جنگ جهانی دوم، روند استعمارزدایی سرعت گرفت و در نهایت سومالی بریتانیایی و سومالی ایتالیایی در سال ۱۹۶۰ متحد شده و «جمهوری سومالی» را تشکیل دادند. دهه‌های نخست استقلال شاهد امید به وحدت ملی بود، اما ضعف نهادهای سیاسی، قوم‌گرایی و تنش با اتیوپی ـ که به جنگ اوگادن (۱۹۷۷–۱۹۷۸) انجامید ـ این کشور را بی‌ثبات کرد.

در ۱۹۹۱، با سقوط حکومت محمد سیاد باره، سومالی عملاً از هم فروپاشید و به گستره‌ای از مناطق تحت کنترل گروه‌های مسلح، رهبران محلی و تشکیلات قبیله‌ای تبدیل شد. در سال‌های بعد، تلاش‌های بین‌المللی برای ایجاد دولت مرکزی با وجود تشکیل دولت‌های انتقالی و سپس «دولت فدرال سومالی» با موانع جدی روبه‌رو شد. گروه الشباب با ایدئولوژی جهادی، یکی از اصلی‌ترین عوامل بی‌ثباتی باقی مانده است. در کنار آن، برخی مناطق مانند سومالی‌لند و پونتلند ساختارهای حکمرانی نسبی و جداگانه‌ای ایجاد کرده‌اند. چالش‌های سومالی همچنان بر محور ناامنی، ضعف حکمرانی، قحطی‌های دوره‌ای و رقابت‌های منطقه‌ای می‌چرخد.

کلیات

در دوران باستان، منطقه‌ای که اکنون سومالی نامیده می‌شود، توسط یونانیان و رومیان به عنوان دومین «بربریا» (Barbaria) شناخته می‌شد؛[۱] به همین سان، منابع عربی، از جمله جغرافی‌دان ادریسی، آن را «البربرا» معرفی می‌کردند.[۲] این کشور مرکز مهمی برای دادوستد با سایر نقاط جهان باستان بود،[۳][۴] و به گفتهٔ بیشتر پژوهشگران،[۵][۶] خاستگاه سرزمین پونت باستان بوده که در عصر مفرغ شکوفا شده است.[۷][۸]

در طول دوران کلاسیک تا قرون وسطی، چندین دولت قدرتمند سومالیایی و شهر بندری بر تجارت منطقه تسلط داشتند، از جمله سلطنت موگادیشو و سلطنت اجوران، که هر دو پیرامون شهر بندری موگادیشو متمرکز بودند. افزون بر این، شهرهای بندری باراوا و مرکه (سومالی) نقش چشمگیری در این شبکه بازرگانی ایفا می‌کردند و بخشی از دولت‌شهرهای آزانیا در دوران کلاسیک بودند. پیش از این دولت‌های سده‌های میانی، تمدن‌های باستانی مانند پادشاهی افسانه‌ای ماکروبی وجود داشتند که هرودوت از آن به سبب ثروت و خردش یاد کرده است، و همچنین تمدن بربریو، یک تمدن اولیه پیش از اسلام که به پایه‌گذاری بنیادهای مسیرهای تجاری پررونق منطقه کمک کرد.

در اواخر سدهٔ نوزدهم، امپراتوری ایتالیا از طریق سلسله پیمان‌هایی با این پادشاهی‌ها، کنترل بخش‌هایی از کرانه را به دست گرفت و مستعمرهٔ سومالی‌لند ایتالیا را تأسیس کرد.[۹][۱۰] در بخش‌های جنوبی سومالی، ایتالیایی‌ها درگیر جنگی چند ده ساله با سومالیایی‌ها در اطراف شهر بندری مرکه (سومالی) شدند که به مقاومت بنادر موسوم شد. ایتالیا پس از به راه انداختن موفقیت‌آمیز کارزار سلطنت‌ها علیه حکمروایان سلطنت مجرتین و سلطنت هوبیو، کنترل کامل بخش‌های شمال شرقی، مرکزی و جنوبی قلمرو را به دست آورد.[۱۰] این اشغال تا سال ۱۹۴۱ ادامه یافت و سپس جای خود را به مدیریت نظامی بریتانیا داد.

در سال ۱۹۵۰، قلمرو تحت‌قیومت سومالی‌لند زیر نظر ادارهٔ ایتالیا به عنوان یک ناحیه تحت‌قیومت سازمان ملل تأسیس شد، با این وعده که پس از ۱۰ سال به استقلال برسد. ایالت سومالی‌لند که پیش‌تر به نام سومالی‌لند بریتانیا شناخته می‌شد، پنج روز پیش از اتحاد برنامه‌ریزی‌شده با قلمرو تحت‌قیومت سومالی‌لند در ۱ ژوئیه ۱۹۶۰، استقلال خود را از بریتانیا به دست آورد (قلمرو تحت‌قیومت نیز در همان روز مستقل شد). این دو با هم جمهوری سومالی را تحت یک دولت غیرنظامی و مجلس ملی سومالی به ریاست حاجی بشیر اسماعیل یوسف تشکیل دادند.[۱۱] این اداره تا سال ۱۹۶۹ ادامه داشت، تا زمانی که شورای عالی انقلاب به رهبری محمد زیادباره، طی یک کودتای بدون خونریزی قدرت را در دست گرفت و نام کشور را به جمهوری دموکراتیک سومالی تغییر داد. در سال ۱۹۹۱، جنگ داخلی سومالی کل کشور را دچار تفرقه کرد. با وجود تأسیس دولت موقت سومالی، دولت فدرال انتقالی سومالی و دولت فدرال سومالی، سومالی همچنان چندپاره باقی مانده و سومالی‌لند به استقلال «دفاکتو» (غیررسمی) دست یافته است.

پیشاتاریخ

هنر سنگ‌نگاری دوران نوسنگی در مجموعهٔ لاس گیل (Laas Geel) که یک شتر را نشان می‌دهد.

سومالی دست‌کم از دوران پارینه‌سنگی مسکونی بوده است، زمانی که فرهنگ‌های «دویان» و «هارگیسایی» در آن شکوفا بودند.[۱۲] کهن‌ترین شواهد آیین‌های خاکسپاری در شاخ آفریقا از گورستان‌هایی در سومالی به دست آمده که دیرینگی آن‌ها به هزارهٔ چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردد.[۱۳] ابزارهای سنگی یافت شده از محوطهٔ «جاللو» در شمال (تقریباً در نیمه راه میان [[بربره] و هرجیسا) نیز در سال ۱۹۰۹ به عنوان دست‌ساخته‌های مهمی توصیف شدند که نشان‌دهندهٔ همسانی باستان‌شناختی میان شرق و غرب در دوران پارینه‌سنگی هستند.[۱۴][۱۵]

بر اساس یک پژوهش اتوزوم (اتوزومال) در سال ۲۰۱۴ روی جمعیت‌های باستانی و امروزی، زبان‌های آفروآسیایی احتمالاً توسط جمعیتی اجدادی که حامل یک مؤلفهٔ ژنتیکی تازه شناسایی‌شدهٔ «غیر آفریقایی» (اوراسیای غربی) بودند، در سراسر آفریقا و خاور نزدیک گسترش یافته است. پژوهشگران این مؤلفه را مؤلفهٔ «اتیو-سومالی» نامیده‌اند. این مؤلفهٔ ژنتیکی بیشترین خویشاوندی را با مؤلفهٔ «مغربی» دارد و باور بر این است که دست‌کم ۲۳۰۰۰ سال پیش از دیگر تبارهای «غیر آفریقایی» (اوراسیای غربی) جدا شده است. مؤلفهٔ ژنتیکی «اتیو-سومالی» در میان جمعیت‌های امروزی گویشور زبان‌های آفروآسیایی رایج است و بالاترین میزان آن در میان مردمان کوشی در شاخ آفریقا دیده می‌شود. بر این پایه، پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که جمعیت (های) اولیه حامل ژن اتیو-سومالی احتمالاً در دورهٔ پیشاکشاورزی (۱۲ تا ۲۳ هزار سال پیش) از خاور نزدیک وارد شده‌اند، بدین‌گونه که با گذر از شبه‌جزیرهٔ سینا به شمال شرقی آفریقا آمده و سپس به دو شاخه تقسیم شدند: یک شاخه به سوی غرب در سراسر شمال آفریقا ادامه داد و دیگری به سوی جنوب و درون شاخ آفریقا رفت.[۱۶] دیدگاه مشابهی پیش‌تر نیز مطرح شده بود که پیشنهاد می‌کرد نیاکان گویشوران آفروآسیایی می‌توانستند جمعیتی با منشأ خاور نزدیک باشند که در دوران پارینه‌سنگی زبرین به شمال شرقی آفریقا کوچ کردند و زیرگروهی از آن‌ها بعدها دوباره به خاور نزدیک بازگشتند.[۱۷] به گفتهٔ انسان‌شناسان، نیاکان مردم سومالی در دوران نوسنگی متعاقب آن وارد منطقه شدند.[۱۸][۱۹]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Lionel Casson (ed.), The Periplus Maris Erythraei: Text with Introduction, Translation, and Commentary (Princeton University Press, 1989), p. 45
  2. ↑ Marina Tolmacheva, "Long-Distance Arab Sailing in the Indian Ocean before the Portuguese," in Early Maritime Cultures in East Africa and the Western Indian Ocean: Papers from a Conference Held at the University of Wisconsin-Madison (African Studies Program) 23–24 October 2015, with Additional Contributions, ed. Akshay Sarathi, p. 216, available at [https://www.archaeopress.com/Archaeopress/download/9781784917128](https://www.archaeopress.com/Archaeopress/download/9781784917128).
  3. ↑ John Kenrick, Phoenicia, (B. Fellowes: 1855), p. 199.
  4. ↑ Jeanne Rose, John Hulburd, The aromatherapy book: applications & inhalations, (North Atlantic Books: 1992), p. 94.
  5. ↑ Charnan, Simon (1990). [(https://books.google.com/books?id=vCf_fBfS5xUC) Explorers of the Ancient World]. Childrens Press. p. 26. ISBN 0-516-03053-1. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  6. ↑ [(https://books.google.com/books?id=hjJVAAAAYAAJ) "The Mariner's mirror"]. The Mariner's Mirror. Society For Nautical Research. 66–71: 261. 1984. {{cite journal}}: Check |url= value (help)
  7. ↑ Christine El Mahdy, Egypt: 3000 Years of Civilization Brought to Life, (Raincoast Books: 2005), p. 297.
  8. ↑ Stefan Goodwin, Africa's legacies of urbanization: unfolding saga of a continent, (Lexington Books: 2006), p. 48.
  9. ↑ (Laitin 1977، ص. 8).
  10. 1 2 Issa-Salwe, Abdisalam M. (1996). The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy. London: Haan Associates. pp. 34–35. ISBN 1-874209-91-X.
  11. ↑ Greystone Press Staff, The Illustrated Library of The World and Its Peoples: Africa, North and East, (Greystone Press: 1967), p. 338.
  12. ↑ Peter Robertshaw (1990). [(https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105) A History of African Archaeology]. J. Currey. p. (https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105) 105]. ISBN 978-0-435-08041-9. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  13. ↑ S. A. Brandt (1988). "Early Holocene Mortuary Practices and Hunter-Gatherer Adaptations in Southern Somalia". World Archaeology. 20 (1): 40–56. doi:10.1080/00438243.1988.9980055. JSTOR 124524. PMID 16470993.
  14. ↑ H.W. Seton-Karr (1909). [(https://archive.org/stream/mananth9a10royauoft/mananth9a10royauoft_djvu.txt) "Prehistoric Implements From Somaliland"]. Man. 9 (106): 182–183. doi:10.2307/2840281. JSTOR 2840281. Retrieved 30 January 2011. {{cite journal}}: Check |url= value (help)
  15. ↑ Florek, Stan. [(https://australian.museum/learn/cultures/international-collection/african/prehistoric-stone-hand-axes-from-somalia/) "Prehistoric Stone Hand Axes from Somalia"]. The Australian Museum (به انگلیسی). Retrieved 4 May 2021. {{cite web}}: Check |url= value (help)
  16. ↑ Hodgson JA, Mulligan CJ, Al-Meeri A, Raaum RL (June 2014). "Early back-to-Africa migration into the Horn of Africa". PLOS Genetics. 10 (6). doi:10.1371/journal.pgen.1004393. PMC 4055572. PMID 24921250. {{cite journal}}: Unknown parameter |article-number= ignored (help)
  17. ↑ McCall, Daniel (February 1998). [(https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204702) "The Afroasiatic Language Phylum: African in Origin, or Asian?"]. Current Anthropology (به انگلیسی). 39 (1): 139–144. doi:10.1086/204702. ISSN 0011-3204. [(https://web.archive.org/web/20230601082717/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204702) Archived] from the original on 2023-06-01. Retrieved 2022-06-14. My prediction is that Africa will turn out to be the cradle of Afroasiatic, though the speakers of Proto-Afroasiatic were a reflux population from Southwest Asia. {{cite journal}}: Check |archive-url= value (help); Check |url= value (help)
  18. ↑ Zarins, Juris (1990), "Early Pastoral Nomadism and the Settlement of Lower Mesopotamia", (Bulletin of the American Schools of Oriental Research)
  19. ↑ Diamond J, Bellwood P (2003) Farmers and Their Languages: The First Expansions SCIENCE 300, doi:10.1126/science.1078208

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تاریخ سومالی موجود است.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.