ترکان خاتون (همسر ملکشاه سلجوقی)

ترکان خاتون
شهبانوی ایرانزمین
ملکه امپراتوری سلجوقی
نائب‌السلطنات
پرتره ترکان خاتون حدود ۱۰۷۵ میلادی
ملکه همسر سلجوقی
سلطنت۱۰۷۲–۱۰۹۲
تاج‌گذاری۱۰۸۰
پیشینزبیده خاتون
جانشینگوهر خاتون
ملکه مادر امپراتوری سلجوقی
سلطنت۱۰۹۲–۱۰۹۴
پیشینصفریه خاتون
جانشینندارد
نایب‌السلطنه امپراتوری سلجوقی
حکمرانی۱۰۹۲–۱۰۹۴
پیشینخواجه نظام‌الملک طوسی
جانشینندارد
زاده۱۰۵۳ میلادی
خانات قراخانی
درگذشته۱۰۹۴ میلادی
اصفهان، امپراتوری سلجوقی
همسر
فرزند(ان)•محمود یکم
•ماه‌ملک خاتون
•احمد شجاع
•داوود
•عصمة خاتون
خاندانقراخانی (با تولد)
سلجوقی (با ازدواج)
پدرعمادالدوله ابوالمظفر ابراهیم طمغاج بن نصر

ترکان خاتون (درگذشته حدود سال ۴۸۷ قمری برابر با ۱۰۹۴ میلادی)، ملکه همسر و هم‌نشین، ملکشاه سلجوقی و ملکه مادر و نایب‌السلطنه پسرش محمود یکم بود. ترکان خاتون شاهدختی از سلسله قراخانیان[۱] و دختر تمقاچ خان ابراهیم بود.[۲] ترکان خاتون قدرتمندترین و با نفوذترین زن در امپراتوری سلجوقی بود.[۳]

او از نظر زیبایی، مقام بلند و شکوهی که به‌طور موروثی از سلطان ملکشاه داشت (قدرت، احترام و نفوذ او به خاطر نسبت خانوادگی‌اش با سلطان ملکشاه بود، نه فقط به دلیل توانایی شخصی خودش.)نفوذ و قدرت فراوانی یافته بود و با خواجه نظام‌الملک دشمنی شدیدی داشت. او وزیر مخصوصی داشت به نام تاج‌الملک ابوالغنایم پارسی که مردی خوش‌سیما، خوش‌بیان، کاردان، دانشمند و باهمت بود. همچنین متولی جامه‌خانه (خزانهٔ لباس و اموال درباری) بود و ترکان‌خاتون می‌خواست او را بر نظام‌الملک برتری دهد و به جای او به وزارت بنشاند.[۴]تاج الملک ابوالغنایم را که صاحب دیوان ترکان خاتون بود به جای نظام الملک منصوب کرد.[۵]

وی در امور سیاسی و نظامی مملکت دخالت کاملاً مستقیم داشت و همراه با ملکشاه امور سیاسی و اقتصادی و تمام مسائل مملکتی را رتق و فتق می‌کرد و در سلطنت با همسرش شریک بود و نیرومندترین بانوی طول تاریخ سلجوقیان بود.[۶] وی در زمان همسرش عملاً زمام امور مملکتی را در دست داشت. بسیاری از مورخان وی را از مهم‌ترین عوامل برکناری و سپس قتل خواجه نظام الملک توسی، وزیر ملکشاه، می‌دانند. وی سپس انتصاب تاج الملک به مقام وزارت نقش اصلی داشت. دلیل این دشمنی خونین با خواجه نظام الملک این بود که وی مخالف ولایتعهدی محمود بود و او را برای این منصب با کفایت و شایسته نمی‌دید.[۷]

ملکشاه دو تن از پسران ترکان خاتون، داود و احمد، را به جانشینی خود انتخاب کرد، ولی هر دوی آنان پیش از پدر از دنیا رفتند.[۸]داوود، پسر ترکان خاتون، مورد علاقه پدرش بود، اما قبل از پدر درگذشت.[۹]راه یافتن شیعیان به دربار سلطان ملکشاه، به روحیهٔ مدارا و تسامح مذهبیِ خودِ ملکشاه و همچنین به حضور و نفوذ همسرش، ترکان‌خاتون، مربوط بود.[۱۰] او حتی در دربار خلیفه، نقش مؤثری ایفا نمود.[۱۱] ترکان خاتون، به دلیل اعتبار فراوانش، پس از سلطان دومین فرد قدرتمند امپراتوری بود.او حتی دیوان جداگانه‌ای داشت[۱۲]

در اواخر عمر ملکشاه ترکان خاتون زوجه ملکشاه و ریاست دیوان طغرل و انشای سلطانی را داشت (مهر پادشاه)[۱۳]پس از مرگ ملکشاه، ترکان خاتون تعداد زیادی از پیروان را دور خود جمع کرد تا پسرش محمود بتواند پادشاه شود. در واقع، ترکان خاتون از نسل سلاطین بود. او همچنین از زمان ملکشاه بر امور دولتی و خزانه‌ تسلط داشت. به همین دلیل، بارها سربازان را مورد لطف خود قرار داده است. ترکان خاتون یک واحد نظامی ویژه ۱۲۰۰۰ نفری از طرف خود داشت. پس از مرگ ملکشاه، ۲۰،۰۰۰،۰۰۰ دینار طلا بین اعضای ارتش تقسیم کرد و بدین ترتیب آنها را به سمت خود جذب کرد.[۱۴]

او نقش مهمی در حفظ و تداوم قدرت این سلسله ایفا کرد او نه تنها به عنوان همسر و مادر سلاطین، بلکه به عنوان یک سیاستمدار فعال، در تحولات سیاسی آن دوران تأثیرگذار بود. وفات او نقطه‌عطفی در تاریخ سلجوقیان به‌شمار می‌رود که به تشدید اختلافات داخلی و تغییرات سیاسی منجر شد [۱۵]ترکان خاتون در زمان مرگش ده هزار اسب ترکی داشت این نشان دهنده قدرت فراوان وی بود[۱۶]

باغ احمد سیاه باغی بوده که احمد بن سیاه جد عبدالرحمن بن محمد بن سیاه در قرن سوم هجری در اصفهان ساخته و در زمان ملکشاه سلجوقی محل سکونت ترکان خاتون زن او بود. این باغ بسیار بزرگ و تالارهای تو در تو وسقف های بلند با قاب های منقش و مصور و دیوارهای گچبری شده و آئینه کاری و تالارهائی که دارای دیوار مشبك از چوب قرنفل خوش نقش و خوش تراش بود داشت و در کنار زاینده رود قسمت غربی اصفهان واقع بود .[۱۷]

ازدواج

آلپ ارسلان شاهنشاه سلجوقی که پدر ملکشاه بود دخترش عایشه‌خاتون را به شمس‌الملک ناصر داد که پسر و جانشین سلطان قراخانی تمقاچ‌خان ابراهیم بود. بعدها در سال ۱۰۶۵ میلاد آلپ ارسلان ترتیب ازدواج پسرش را با ترکان خاتون داد که آن زمان هر دو حدود ۱۲ سال داشتند.[۱۸] این دو صاحب پنج پسر شدند مه داوود، ابو شجاع احمد[۱۹]، محمود زادهٔ ۱۰۸۷ میلادی [۲۰] و ابوالقاسم که در کودکی فوت کرد. یکی از پسران دیگرشان نیز در کودکی فوت نمود و در شهر ری دفن شد.[۲۱] و یک دختر حاصل این ازدواج بود به اسم ماه‌ملک خاتون،[۲۲] که با خلیفهٔ عباسی المقتدی در سال ۱۰۸۲ میلادی ازدواج کرد.[۲۳]

قبر ترکان خاتون، دارالبطیخ، اصفهان

ترکان خاتون بعد از مرگ ملکشاه به خلیفهٔ بغداد قول دستگیری جعفر (پسر خلیفه که در اصفهان دارالخلافه ساخته بود) را داد و برای به سلطنت رساندن پسرش محمود از او سرباز گرفت و به طرف ایران به راه افتاد و در کرمانشاه (قره مسین) نیز به رئیس عشایر آنجا به نام فرخ سلطان نیز قول مال داد و او را برای سرنگونی برکیارق، پسر بزرگ ملکشاه، که در اصفهان به کمک باطنی‌ها به حکومت رسید با خود همراه کرد. وی بعد از بسیج نیروهای خود به اصفهان آمد و چون برکیارق برای جنگ با تتش که عموی او بود از اصفهان خارج شده بود بدون خون‌ریزی شهر اصفهان را به تصرف درآورد و تاج پادشاهی را بر سر پسرش گذاشت. برکیارق بعد از شکست به اصفهان آمد بدون اینکه اطلاع داشته باشد که حکومت او سرنگون شده است. ترکان خاتون او را به اسارت گرفت و چون ترکان خاتون برای ازدواج با فرخ سلطان به وعدهٔ خود عمل نکرد، فرخ سلطان از وی رنجیده شد. ترکان خاتون سپس یک افسر عرب بنام برکت‌القیس[۲۴] که از بغداد آمده بود را به بهانهٔ ازدواج با او تحریک کرد که فرخ سلطان را بکشد. او در نهایت فرخ سلطان را کشت و خود نیز دستگیر و با توطئهٔ ترکان خاتون اعدام شد. ترکان خاتون سپس به تنش، بردار ملکشاه، که حکومت شام، موصل، آذربایجان و همدان را داشت و می‌خواست اصفهان را نیز تصرف کند و پایتخت حکومت خود نماید قول ازدواج داد.[۲۵]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Boyle 1968, p. 220.
  2. ↑ Lambton 1988, p. 11.
  3. ↑ Mernissi, Fatima; Mary Jo Lakeland (2003). The forgotten queens of Islam. Oxford University Press. شابک ‎۹۷۸−۰−۱۹−۵۷۹۸۶۸−۵.
  4. ↑ راوندی، راحة الصدور، صص ۱۳۴ - ۱۳۳.
  5. ↑ جامع التواریخ، به اهتمام احمد آتش، صص ۲۹۶ - ۲۹۵.
  6. ↑ Sinor, Denis (1990). The Cambridge History of Early Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press. p. 368. ISBN 0-521-24304-1.
  7. ↑ Stone, Norman (1989). The Times atlas of world history. Maplewood, N.J.: Hammond Incorporated. p. 135. ISBN 0-7230-0304-1.
  8. ↑ الراوندی، محمّد بن علی بن سلیمان، راحة الصدور و آیة السرور (تاریخ آل سلجوق)، 1333، به سعی و تصحیح محمّد اقبال، حواشی و فهارس مجتبی مینوی صفحه ای 133.
  9. ↑ The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000-1217):C. E. Bosworth،صفحه ای۷۷.
  10. ↑ رازی، نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل قزوینی، نقض بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروائض، 1358، تصحیح جلال الدین محدّث، صفحه ای 47.
  11. ↑ الراوندی، محمّد بن علی بن سلیمان، راحة الصدور و آیة السرور (تاریخ آل سلجوق)، 1333، به سعی و تصحیح محمّد اقبال، حواشی و فهارس مجتبی مینوی صفحه ای 133.
  12. ↑ A history of the Seljuks : İbrahim Kafesoğlu's interpretation and the resulting controversy :Kafesoğlu, İbrahim صفحه ای۸۶.
  13. ↑ تاریخ ایران بعد از اسلام :اقبال آشتیانی.
  14. ↑ مقاله :HERALDIC WOMEN IN THE INTERNAL POLICY OF THE GREAT SELJUK STATE :Fatma İNCE.
  15. ↑ تاریخ الاسلام :ذهبی، محمد بن احمد جلد ۳۳، صفحه ۳۶.
  16. ↑ ابن اثیر، الکامل فی الناريخ، ج ۱۰، ص ۱۶۳.
  17. ↑ دانلود کتاب آثار ملی اصفهان : ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی صفحه ای ۶۶.
  18. ↑ Lambton 1988, p. 263.
  19. ↑ Boyle 1968, p. 77.
  20. ↑ Lambton 1988, pp. 226–7.
  21. ↑ Bosworth, E. (2013). The History of the Seljuq Turks: The Saljuq-nama of Zahir al-Din Nishpuri. Taylor & Francis. p. 64. ISBN 978-1-136-75258-2.
  22. ↑ El-Hibri, T. (2021). The Abbasid Caliphate: A History. Cambridge University Press. p. 211. ISBN 978-1-107-18324-7.
  23. ↑ al-Sāʿī, Ibn; Toorawa, Shawkat M.; Bray, Julia (2017). کتاب جهات الأئمة الخلفاء من الحرائر والإماء المسمی نساء الخلفاء: Women and the Court of Baghdad. Library of Arabic Literature. NYU Press. p. 62, 63. ISBN 978-1-4798-6679-3.
  24. ↑ پل آمیر. [9649345434 «خداوند الموت»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). بدرقه جاویدان.
  25. ↑ کتاب خداوند الموت
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.