تقسیمات کشوری ازبکستان

تقسیمات کشوری ازبکستان

این مقاله به تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری ازبکستان می‌پردازد. مادهٔ ۶۸ قانون اساسی ازبکستان تعریف می‌کند:

جمهوری ازبکستان از ولایت‌ها، ناحیه‌ها، شهرها، شهرک‌ها، آبادی‌ها، قشلاق‌ها و اول‌ها (روستاها) در قلمرو ازبکستان و جمهوری قره‌قالپاقستان تشکیل می‌شود.

بخش‌ها

سطح بالای تقسیمات اداری از ولایت‌ها (ازبکی: viloyat، вилоят، جمع: viloyatlar)، جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان و شهر مستقل تاشکند تشکیل می‌شود. ولایت‌ها، قره‌قالپاقستان و تاشکند به ناحیه‌ها (ازبکی: tuman، туман، جمع: tumanlar) و شهرهای تابع ولایت تقسیم می‌شوند. ناحیه‌ها نیز به شهرهای تابع ناحیه، شهرک‌های نوع شهری (ازبکی: shaharcha، шаҳарча) و انجمن‌های شهروندی روستاها (ازبکی: qishloq fuqarolar yig'ini، қишлоқ фуқаролар йиғини) تقسیم می‌گردند.

تا سال ۲۰۲۱، یک جمهوری خودمختار، ۱۲ ولایت (استان) و یک شهر مستقل وجود دارد.

منطقه ولسوالی‌ها شهرها
قره‌قالپاقستان (جمهوری خودمختار) ۱۶ ۱۲
منطقه اندیجان ۱۴ ۱۱
منطقه بخارا ۱۱ ۱۱
منطقه جیزک ۱۲ ۶
منطقه قشقادریا ۱۳ ۱۲
منطقه ناوی ۸ ۷
منطقه نمنگان ۱۲ ۸
منطقه سمرقند ۱۴ ۱۱
منطقه سورخوندریا ۱۴ ۸
منطقه سیرداریو ۸ ۵
منطقه تاشکند ۱۵ ۱۶
منطقه فرغانه ۱۵ ۹
منطقه خوارزم ۱۱ ۳
تاشکند (شهر) ۱۲ ۱
مجموع ۱۷۵ ۱۲۰

از میان ۱۲۰ شهر، یک شهر تحت تابعیت جمهوری (تاشکند)، ۳۱ شهر تحت تابعیت ولایت و ۸۸ شهر تحت تابعیت ناحیه قرار دارند. همچنین ۱٬۰۶۷ شهرک از نوع شهری وجود دارد.

تاریخچه

پیش از تاریخ

پیش از انقلاب اکتبر، سرزمین ازبکستان امروزی میان نواحی ماوراء خزر، سمرقند، سیردریا و فرغانه در امپراتوری روسیه تقسیم شده بود و همچنین شامل متصرفات تابع آن یعنی امارت بخارا و خان‌نشین خیوه می‌شد. پس از استقرار قدرت شوروی در ترکستان در سال ۱۹۱۸، سرزمین‌های امروزی ازبکستان (به‌جز قلمروهای امارت بخارا و خان‌نشین خیوه) در جمهوری خودمختار شوروی ترکستان با مرکزیت تاشکند ادغام گردید. در سال ۱۹۲۰، قدرت شوروی در بخارا و خیوه برقرار شد که به تشکیل جمهوری‌های خلق بخارا و خوارزم انجامید. بعدها، جمهوری خلق شوروی خوارزم در ۳۰ اکتبر ۱۹۲۳ به جمهوری سوسیالیستی شوروی تبدیل شد و در پی آن، جمهوری خلق سوسیالیستی شوروی بخارا در ۱۹ سپتامبر ۱۹۲۴ تأسیس گردید.

در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۱۹۲۴، جلسهٔ فوق‌العاده کمیسیون مرکزی انتخابات جمهوری خودمختار شوروی ترکستان تصمیم گرفت که تقسیم‌بندی ملی ـ دولتی پیش برده شود. این امر به معنای تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به‌عنوان بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود. این جمهوری شامل بخش‌هایی از سرزمین‌های ولایت‌های پیشین سمرقند، سمیریچیه و فرغانه، همچنین جمهوری‌های شوروی بخارا و خوارزم بود که در آن زمان منحل شدند. این تصمیم در جلسهٔ دوم کمیتهٔ اجرایی مرکزی سراسر روسیه در ۱۴ اکتبر ۱۹۲۴ مطرح شد و سپس در کنگرهٔ دوازدهم شوراهای سراسر روسیه در ۱۱ مه ۱۹۲۵ تأیید گردید. تاریخ تأسیس جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان ۲۷ اکتبر ۱۹۲۴ در نظر گرفته می‌شود. مرکز آن شهر سمرقند شد. افزون بر این، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیک به‌عنوان بخشی از جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان تشکیل گردید.

۱۹۲۴–۱۹۳۸

در سال ۱۹۲۵، «اوبلاست‌ها» در جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان معرفی شدند. اوبلاست‌ها به «اوُیزدها» تقسیم می‌شدند و این واحدها نیز به «وُلوست‌ها» تقسیم می‌گردیدند. تا تاریخ ۱ ژانویهٔ ۱۹۲۶، تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به این صورت بود:

استان‌ها ناحیه‌ها
زرافشان بخارا، گیدژوان، کرمین، نورآتا
کشکا-دریا بکبود، گذر، شاخریسیابز
سمرقند جیزاخ، کاتا کورگان، سمرقند، خوجنت
سرخان دریا بایسون، شیرآباد، یورچین
تاشکند میرزا چول، تاشکند
فرغانه اندیجان، کوکند، نمنگان، فرغانه، ولسوالی کنیا آبادم
خوارزم گورلن، نیواورگنچ، خیوه، شورخان
جمهوری سوسیالیستی شوروی تاجیکستان گورنو-بدخشان، گرم، دیوشامبه، کولیاب، کورگان-تیوبین، پنجیکنت، اورا-تیوبین ویلویاتس
شهرستان کنیمه



داشتن حقوق منطقه
خیر

با این حال، اوبلاست‌ها و اویزدها در همان سال لغو شدند. به جای آن‌ها، سرزمین به ۱۰ «اوکرُگ» تبدیل گردید: اندیجان، بخارا، زرافشان، کشکه‌دریا، سمرقند، سرخان‌دریا، تاشکند، فرغانه، خجند و خوارزم. اوکرگ‌ها نیز به «رایون‌ها» (معادل ناحیه‌ها) تقسیم شدند.

در سال ۱۹۲۹، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیک و اوکرُگ خجند از جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان جدا شدند تا جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان را تشکیل دهند. این تصمیم در تاریخ ۵ دسامبر ۱۹۲۹ توسط کمیتهٔ مرکزی اجرایی اتحاد جماهیر شوروی تأیید شد.

در سال ۱۹۳۰، تاشکند به پایتخت جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان تبدیل شد. در همان سال، همهٔ اوکرُگ‌ها ـ همانند دیگر نقاط اتحاد جماهیر شوروی ـ لغو گردیدند و سرزمین‌های وابستهٔ آن‌ها مستقیماً تحت تابعیت جمهوری شوروی قرار گرفتند. در سال ۱۹۳۱، در جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان ۷۱ «رایون» (ناحیه) وجود داشت که به ۱۴۹۴ شورای روستایی تقسیم می‌شدند و همچنین ۹ شهر تحت تابعیت جمهوری وجود داشت که ۲۰۴ شورای روستایی دیگر را اداره می‌کردند.

در سال ۱۹۳۵، برخی از «رایون‌ها» ی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان در «اوکرُگ کشکه‌دریا» ادغام شدند.

در تاریخ ۵ دسامبر ۱۹۳۶، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی قره‌قالپاق از جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه (RSFSR) به جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان منتقل گردید.

۱۹۳۸–۱۹۸۷

در تاریخ ۱۵ ژانویهٔ ۱۹۳۸، جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان بار دیگر دچار تغییراتی شد و شامل اوبلاست‌های تازه‌تأسیس بخارا (به‌همراه اوکرُگ سرخان‌دریا)، سمرقند، تاشکند، فرغانه و خوارزم گردید.

بر اساس داده‌های ۱ اکتبر ۱۹۳۸، تقسیمات اداری ـ سرزمینی ازبکستان به شرح زیر بوده است:

استان‌ها شهرستان‌ها و شهرهای تابعه منطقه‌ای
بخارا بشکنت، بخارا، وابکنت، گیدژوان، گزار، دخکن آباد، کاگان، کماشین، کاراکول، کرشی، کاسان، کنیخ، کرمینین، کزیل تپا، کتاب، رومتان، سوردلوفسک، چیراکچین، شافریکان، شاخریسبز، یککاباگ، شهر، شهر کارجوان، شهر کارجوان شهرستان شاهریسیابز
منطقه سورخان-دریا



به عنوان بخشی از منطقه بخارا
بایسون، دناوسکی، ژار-کورگان، ساری-آسیا، ترمز، شیرآباد، شورچی، شهر ترمز
سمرقند آک درین، بولونگور، گالا-آرال، دژامبای، زمین، کارا دریا، کاتتا کورگان، میتان، نارپای، نوراتا، پای آریک، گذشته-دارگومی، پاختاکور، سمرقند، اورگوت، فریش، ختیرچی، شهر سمرقند، شهر جیزتاکور،
تاشکند آک کورگان، آخان-گاران، بگووات، چیرچیک بالا، کالینین، میرزاچول، چیرچیک پایین، ارجونیکیدزه، پارکنت، پسکنت، مید چیرچیک، هاواست، چیانز، یانگی-یولسکی، شهر تاشکند، شهر چیرچیک، شهر یانگی یول
فرغانه آیم، آلتی آریک، اندیجان، بغدات، بالیکچی، وروشیلوف، جلال کودوک، ایزباسکنت، کاگانوویچ، کاسان سی، کیروف، کوکند، کویبیشف، لنین، مارگلان، مارکهامات، مولوتوف، نمانگان، نارین، پاپ، پاختاکور، پاختاکور اویچین، اوچ کورگان، فرغانه، خوجی آباد، چوست، ینگی کورگان، شهرستان فرغانه، شهرستان اندیجان، شهرستان کوکند، شهرستان لنینسک، شهرستان مارگلان، شهرستان نمنگان، شهرستان چست
خوارزم گورلن، کوش-کوپیر، مانگیت، اورگنچ، خزراسپ، هانکین، خیوا، شوات، یانگی آریک، شهر اورگنج، شهر خیوه
جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی کارا-کالپاک Kara-Uzyak, Kegeilin, Kipchak, Kuibyshev, Kungrad, Muynak, Tamdyn, Takhta-Kupyr, Turtkul, Khodzheilyn, Chimbay, Shabbaz، شهر Turtkul، شهر نوکوس، شهر خوجیلی، شهر Chimbay

در تاریخ ۶ مارس ۱۹۴۱، اندیجان و نامنگان از اوبلاست فرغانه جدا شده و به ولایت‌های مستقل تبدیل شدند، و اوکرُگ سرخان‌دریا به ولایت سرخان‌دریا تغییر یافت. در ۲۰ ژانویهٔ ۱۹۴۳ بخشی از اوبلاست بخارا جدا شد و به بخشی از اوبلاست کشکه‌دریا پیوست.

در نتیجه، تا تاریخ ۱ ژانویهٔ ۱۹۴۷، تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به شرح زیر بود:

استان‌ها شهرستان‌ها و شهرهای تابعه منطقه‌ای
اندیجان ایم، آلتین کول، اندیجان، بالیکچی، وروشیلف، جلال کودوک، ایزباسکند، لنین، مرخامت، پخت آباد، استالین، خالدیوانبک، خوجی آباد، چین آباد، شهرستان اندیجان، شهر لنین
بخارا آلات، بخارا، وابکنت، گیدژوان، کاگان، کاراکول، کنیمخ، کرمین، کزیل تپا، رومتان، اسوردلوسک، تمدین، شافریکان، بخارا، گیجوان، کاگان
کشکا-دریا بشکند، گذر، دخکن آباد، کماشین، کرشی، کاسان، کتاب، کوک بولاک، میراکین، چیراکچی، شاخریسیابز، یککاباگ، شهر کرشی، شهر شاخریسیابز
نمنگان کاسانسای، نمانگان، نارین، پاپال، تیوریا-کورگان، اویچین، اوچ کورگان، چوست، یانگی-کورگان، شهر نمانگان، شهر چست
سمرقند آک دریا، بولونگور، گالا-آرال، دژامبای، ژیزاک، زمین، ایشتیهان، کارا دریا، کارا کیشلاک، کاتتا-کورگان، کومسومولسک، کوشراآباد، میتان، نارپای، نوراتینسک، پای-آریک، گذشته-دارگوم، سامارکند، پاختاکور، شهر، شهر جیزاخ، شهر کاتا کورگان
سرخان دریا Baysun, Denau, Dzhar-Kurgan, Sary-Assiya, Termez, Uzun، شیرآباد، شورچی، شهر ترمز
تاشکند آک کورگان، آهن گران، بگووات، بوکین، چیرچیک بالا، کالینین، کاراسو، میرزاچول، چیرچیک پایین، ارجونیکیدزه، پارکنت، پسکنت، چیرچیک میانه، سیردریا، تاشکند، هاواست، چینز، یانگی یول، شهر آنگرچیک، شهر تاشکند، شهر تاشکند، شهر یانگی یول
فرغانه آلتی آریک، آخون بابایف، بغداد، بووید، وودیل، گورس، کاگانوویچ، کیروف، کوکند، کوواسای، کوین، کویبیشف، مولوتوف، سوخ، تاشلاک، فرغانه، فرونزن، شهر فرغانه، شهر کوخند، شهر مارگلان
خوارزم گورلنسکی، کوش-کوپیر، مانگیت، اورگنچ، خزاراسپ، هانکین، خیوا، شاوات، یانگی-آریک، اورگنچ، خیوا
جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی کارا-کالپاک Kara-Uzyak, Kegeylin, Kipchak, Kuibyshev, Kungrad, Muynak, Takhta-Kupyr, Turtkul, Khojeyli, Chimbay, Shabbaz، شهر Turtkul، شهر نوکوس، شهر خوجیلی، شهر Chimbay

بر اساس فرمان هیئت رئیسهٔ نیروهای مسلح اتحاد جماهیر شوروی در تاریخ ۱۳ فوریهٔ ۱۹۵۶، بخشی از سرزمین‌های «بیابان گرسنه» و ناحیهٔ بوستاندیک (که امروزه بوستانلیک نامیده می‌شود) از جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان جدا شده و به جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان واگذار گردید.

در سال ۱۹۶۳ نیز فرمانی از سوی هیئت رئیسهٔ شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی صادر شد که بر اساس آن، ۳۶٫۶ هزار کیلومتر مربع از زمین‌های کم‌استفادهٔ چیمکند و قزل‌اوردا که متعلق به جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان بودند، به ازبکستان اختصاص یافتند.

در تاریخ ۲۵ ژانویهٔ ۱۹۶۰، اوبلاست‌های کشکه‌دریا و نامنگان منحل شدند. اوبلاست کشکه‌دریا عمدتاً به ولایت سرخان‌دریا پیوست و اوبلاست نامنگان میان ولایت‌های اندیجان و فرغانه تقسیم گردید. اندکی بعد، در ۱۶ فوریهٔ ۱۹۶۳، اوبلاست جدید سیردریا از بخش‌هایی از زمین‌های کشاورزی تازه‌به‌دست‌آمدهٔ ولایت‌های سمرقند و تاشکند تشکیل شد. مرکز آن در آغاز در شهر یانگیر قرار داشت، اما از نوامبر ۱۹۶۳ به شهر گلیستان منتقل گردید.

در تاریخ ۷ فوریهٔ ۱۹۶۴، اوبلاست کشکه‌دریا دوباره احیا شد و پس از آن، در ۱۸ دسامبر ۱۹۶۷، اوبلاست نامنگان نیز بازگردانده شد.

در تاریخ ۲۸ ژوئن ۱۹۷۱، رایون‌های جتیسای، کیروف و پختاآرال از اوبلاست سیردریای جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان ـ که مساحت بسیار کوچکی داشتند ـ به اوبلاست چیمکندِ جمهوری شوروی سوسیالیستی قزاقستان منتقل شدند.

در تاریخ ۲۹ دسامبر ۱۹۷۳، اوبلاست جیزّخ از بخشی از اوبلاست سیردریا تشکیل شد. آخرین اوبلاست، نوایی بود که در ۲۰ آوریل ۱۹۸۲ از بخش‌هایی از اوبلاست‌های بخارا و سمرقند ایجاد گردید.

در نتیجه، تا تاریخ ۱ ژانویهٔ ۱۹۸۷، تقسیمات اداری ـ سرزمینی جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان به شرح زیر بود:

استان‌ها شهرستان‌ها و شهرهای تابعه منطقه‌ای
جمهوری سوسیالیستی خودمختار قره‌قالپاق آمودریا، برونی، بوزاتائو، کارائوزیاک، کگیلی، کونگراد، لنین آباد، مویناک، نوکوس، تختاکوپیر، تورتکول، خوجیلی، چیمبای، شومانای، الیکلین، شهر تورتکول، شهر نوکوس، شهر برونی، شهر تاخیاتاش، شهر خوجیلی، شهر چیمبای
اندیجان آلتینکول، اندیجان، بالیکچی، بوز، جلالکودوک، ایزباسکان، کومسومول آباد، لنین، مرخامت، مسکو، پخت آباد، خوج آباد، شهرستان اندیژان، شهر لنین، شهر سووت آباد، شهرستان شکریخان
بخارا آلات، بخارا، وابکنت، گیدووان، کاگان، کاراکول، پشکون، رومیتان، سوردلوسک، شافریکان، شهر بخارا، شهر گیژدووان، شهر کاگان
جیزک آرناسای، باخمال، گالیارال، جیزاخ، دوستلیک، ضامین، ضربدر، میرزاچول، اکتبر، پاختاکور، فریش، شهر جیزاخ
کاشکاداریا باخورستان، گذر، دخکن آباد، کماشین، کارشی، کاسان، کتاب، مبارک، نیشان، اولیانوف، عثمان یوسوپف، چیراکچی، شاخریسبز، یککاباگ، شهر کرشی، شهر کاسان، شهر کتاب، شهر مبارک، شهرستان شکریسبز
ناوی کانیمخ، قیزیل تپا، نوبهور، ناوی، نوراتین، تمدین، اوچکودوک، ختیرچی، شهر ناوی، شهر زرافشان، شهر اوچکودوک
نمنگان Zadarya, Kasansay, Namangan, Naryn، پاپ، Turakurgan, Uychi, Uchkurgan, Chartak, Chust, Yangikurgan، شهر Namangan، شهر Kasansay، شهر اوچکورگان، شهر Chartak، شهر Chust
سمرقند آکدریا، بلشویک، بولونگور، دژامبای، ایشتیهان، کتاکورگان، کوشرآباد، نارپای، پایاریک، پاسدارگوم، پختاچی، سمرقند، سووت آباد، اورگوت، شهر سمرقند، شهر آکتاش، شهر کتاکورگان، شهر اورگوت
سورخانداریا Altynsay, Angor, Baysun, Gagarin, Denau, Dzharkurgan, Kumkurgan, Leninul, Sariassiyo, Termez, Sherabad, Shurchi، شهر Termez، شهر Denau
سیردریا آکلتین، بیات، وروشیلف، گلستان، ایلیچف، کومسومول، مهنات آباد، سیرداریا، هواست، شهر گلستان، شهر سیردریا، شهر شیرین، شهر یانگ یر
تاشکند آکورگان، آخانگران، بک آباد، بستانلیک، بوکین، گالابین، کالینین، کمونیست، اورجونیکیدزه، پارکنت، پسکنت، مید چیرچیک، تاشکند، چیناز، یانگیول، شهر آلمالیک، شهر آنگرن، شهر آخانگران، شهر بک آباد، شهر نریمانچی، شهر یانگی، شهر یانگیر،
فرغانه آلتیاریک، آخون بابایف، بغداد، بوویدی، کیروف، کووین، لنینگراد، ریستان، تاشلاک، ازبکستان، فرغانه، فرونزه، یازیوان، شهر فرغانه، شهر کوکند، شهر کووا، شهر کوواسای، شهر مارگیلان
خوارزم باگات، گورلن، کوشکوپیر، اورگنچ، خزراسپ، هانکین، خیوا، شوات، یانگیاریک، یانگی بازار، شهر اورگنج، شهر گورلن، شهر دروژبا، شهر خانکا، شهر خیوا، شهر شوات
شهر تاشکند اکمال-ایرکاموف، کیروف، کویبیشف، لنین، اکتبر، صابر-رخیموف، سرگلی، فرونزه، خمزا۰، چیلانزار

بعد از ۱۹۸۷

در تاریخ ۶ سپتامبر ۱۹۸۸، اوبلاست‌های جیزّخ و نوایی منحل شدند. در همان زمان، اوبلاست جیزّخ به اوبلاست سیردریا ملحق گردید و اوبلاست نوایی به اوبلاست سمرقند پیوست. در ماه مه ۱۹۸۹، بخش عمده‌ای از اوبلاست پیشین نوایی به اوبلاست بخارا منتقل شد. با این حال، اوبلاست جیزّخ در فوریهٔ ۱۹۹۰ دوباره احیا گردید و پس از آن، اوبلاست نوایی در سال ۱۹۹۲ بازگردانده شد.

پس از استقلال جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان و تبدیل آن به جمهوری ازبکستان، جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی قره‌قالپاق به «جمهوری قره‌قالپاقستان» تغییر نام داد. همچنین، «اوبلاست‌ها» به «ولایت‌ها» (به انگلیسی: regions) و «رایون‌ها» به «تومان‌ها» (به انگلیسی: district) تغییر نام یافتند.

در اوایل دههٔ ۱۹۹۰، شماری از ولایت‌ها و شهرهای ازبکستان که نام‌های ایدئولوژیک شوروی داشتند، تغییر نام دادند. آخرین تغییر عمده در تقسیمات اداری ـ سرزمینی ازبکستان (تا سال ۲۰۱۲) انتقال ناحیهٔ «یانگی‌آباد» از ولایت سیردریا به ولایت جیزّخ در سال ۱۹۹۹ بود.

منابع

"Oʻzbekiston Respublikasining maʼmuriy-hududiy boʻlinishi" [Administrative-territorial division of the Republic of Uzbekistan] (به ازبکی). The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics. July 2021. Archived from the original on 4 February 2022.

"The Constitution of the Republic of Uzbekistan". LexUZ-online. 8 December 1992.

Д. В. Заяц (2001). "Изменение административно-территориального деления союзных республик". География (به روسی) (28).

Территориальное и административное деление Союза ССР (на 1 января 1926 года) (4000 экз ed.). М.: Изд-во ГУКХ НКВД: [тип. МКХ им. Ф. Я. Лаврова]. [Предисл.: Н. А. Коковин]. 1926. p. 139.

СССР: Административно-территориальное деление союзных республик (на 1 октября 1938 года) (50000 экз ed.). М.: «Власть Советов». П. В. Туманов (ред.). 1938.