توقایتیمور
- با طغاتیمور اشتباه نشود.
| توقایتیمور | |
|---|---|
| درگذشته | پس از ۱۲۵۷ |
| فرزند(ان) | بایتیمور بایان اورنگتیمور کایتیمور |
| Dynasty | بورجیگین |
| پدر | جوجی خان |
| مادر | کاغری خاتون |
توقایتیمور (توقا تیمور و تغا تیمور و طغا تیمور هم نوشتهاند) سیزدهمین و کوچکترین یا ماقبل آخرین پسر جوجی خان، بزرگترین پسر چنگیز خان بود. او برادر کوچکتر باتو خان و برکه خان، فرمانروایان اردوی زرین بود.
زندگی سیاسی
مادر توقایتیمور، کنیز جوجی بهنام کاغری خاتون از قبیلهٔ مرکیت معرفی شده است.[۱] بهعنوان جوانترین پسر معتبر جوجی، احتمالاً توقایتیمور برای حضور در قورولتای اعلام و تاجگذاری اوگتای خان در ۱۲۲۹ بسیار خردسال شمرده شد. در عوض او در اولوس پدرش ماند و در نبود برادران بزرگترش، آن را اداره کرد. پس از بازگشت باتو، او ضیافتی سهروزه به افتخارش برپا داشت.[۲]
سپس از باتو اولوسی مستقل در بخش جناح چپ (شرق) قلمرو او گرفت، در شرق کوههای اورال و رود اورال، و احتمالاً تحت اقتدار میانجی برادر دیگرش اوردا خان.[۳] توقایتیمور در یورشهای غربی باتو حضور داشت، هرچند نقشی برجسته نداشت؛ اما در جنگها با باشقیر و الانها نقش داشت.[۴] او از شاهزادگان جوجی بود که در قورولتای ۱۲۴۶ شرکت کرد، همانجا که گیوک خان بهعنوان خان بزرگ منصوب شد، در حالی که باتو از حضور خودداری کرده بود.[۵] پس از قورولتای باتو که منجر به انتخاب منگوقاآن در ۱۲۵۰ شد، توقایتیمور همراه با برکه او را با ارتش به مغولستان برد و از خان تازهمنصوب پاداش گرفت.[۶] او پس از مرگ باتو نیز زنده بود و اندکی پس از بر تخت نشستن برکه در ۱۲۵۷ درگذشت. گمان میرود که تا ۱۲۶۷ مرده بود، زیرا در آن سال پسرش اورنگتیمور از منگو تیمور زمینهایی دریافت کرد.[۷] شاهزادهٔ مغول توکتیمیر که در ۱۲۹۴/۱۲۹۵ به تور (روسیه) حمله کرد، فردی دیگر با همین نام بود.[۸]
توقایتیمور پس از برادر بزرگترش برکه به اسلام گروید.[۹] او برخلاف برادرانش باتوخان، اوردا خان و شیبان هیچ دولت پایدار و مستقل تشکیل نداد، و همین در منازعات اواخر سدهٔ چهاردهم میان نوادگان او و شیبانیان دستاویزی شد تا او را فروتر بدانند.[۱۰] بخشی از نوادگانش در جناح چپ اردوی زرین ماندند،[۱۱] و بخشی دیگر هنگامی که منگو تیمور شبهجزیره کریمه را به اورنگتیمور بخشید، به جناح راست کوچ داده شدند.[۱۲]
خانواده
رشیدالدین فضلالله همدانی[۱۳] و مجموعهٔ معز الانساب[۱۴] چهار پسر برای توقایتیمور برمیشمارند:
- بایتیمور
- بایان
- اورنگباش یا اورنگتیمور (که بهنام اورنگتیمور یا اوزتیمور هم شناخته شده)
- کایتیمور (یا کدتیمور، و در برخی منابع اوزتیمور)
نوادگان
توقایتیمور بهعنوان نیای برخی از شاخههای مهم جوجی و چنگیزی اهمیت دارد. از دههٔ ۱۳۶۰ نوادگان او با شیبانیان بر سر تخت اردوی زرین رقابت کردند.[۱۵] این جریان با اردو ملک آغاز شد که در ۱۳۶۱ تیمور خواجه شیبانی را برانداخت.[۱۶] شاخهٔ کریمهای نوادگان او در دههٔ ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ سه خان دستنشانده برای مامای فراهم کردند.[۱۷] شماری دیگر از خاندان او در اولوس اوردا خان جای گرفتند، در ۱۳۶۰ تحت قرا نقای، در ۱۳۶۹ تحت اروس خان و در ۱۳۷۹ زیر فرمان توقتمش. پس از آن نوادگان اروس و توقتمش بیشتر با همدیگر بر سر اردوی زرین درگیر شدند.
در میان دولتهای جانشین اردوی زرین، خانات قازان، خانات آستراخان، خانات کریمه و خانات کاسیموف همگی به دست شاهزادگان توقایتیموری بنیان نهاده شدند.[۱۸] همین امر دربارهٔ خانات قزاق و پس از ۱۵۹۹ خانات بخارا نیز صادق است.[۱۹]
منابع
- ↑ Vohidov 2006: 38.
- ↑ Howorth 1880: 199.
- ↑ Howorth 1880: 199.
- ↑ Welsford 2013: 288.
- ↑ Howorth 1880: 37; Seleznëv 2009: 190.
- ↑ Howorth 1880: 79-80; Jackson 2017: 345.
- ↑ Howorth 1880: 199.
- ↑ Howorth 1880: 143; Seleznëv 2009: 186, 189.
- ↑ Desmaisons 1871-1874: 181.
- ↑ Judin 1992: 92; Welsford 2013: 286-287.
- ↑ Welsford 2013: 289.
- ↑ Desmaisons 1871–1874: 182.
- ↑ Thackston 1998: 354.
- ↑ Vohidov 2006: 44-46.
- ↑ May 2018: 302-309.
- ↑ Gaev 2002: 19; Sagdeeva 2005: 35, 71; Počekaev 2010: 124-125.
- ↑ Gaev 2002: 23-25; Sagdeeva 2005: 5, 40-41.
- ↑ Bennigsen 1978.
- ↑ Sabitov 2008; Welsford 2013; Burton 1997.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Tuqa-Timur». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵.