تیرانوسوروس

تیرانوسورس رکس محدودهٔ زمانی: کرتاسه پسین، ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش PreЄ Є O S D C P T J K Pg N ↓
اسکلت گونه‌نام از تیرانوسورس رکس در موزه پیتسبرگ
وضعیت حفاظت
منقرض‌شده  (IUCN 3.1)
رده‌بندی علمی
فرمانرو:	جانوران
شاخه:	طنابداران
رده:	خزندگان
بالاراسته:	دایناسورها
راسته:	خزنده‌کفلان
زیرراسته:	ددپایان
تیره:	†تیرانوسوریدها
زیرخانواده:	†تیرانوسورین‌ها
سرده:	†تیرانوسورس آزبورن، ۱۹۰۵
گونه
Tyrannosaurus rex† (آزبورن، ۱۹۰۵)
مترادف
Manospondylus gigas (کوپه، ۱۸۹۲) Dynamosaurus imperiosus (آزبورن، ۱۹۰۵) Stygivenator molnari (پال، ۱۹۸۸) Dinotyrannus megagracilis (اُلشِوسک و فورد، ۱۹۹۵)

تیرانوسورس (نام علمی: Tyrannosaurus) یک سرده از دایناسورهای گوشت‌خوار دوپا از دوره کرتاسه^{[و ۱]} است. گونه نماد این سرده با نام تیرانوسورس رکس (به معنی سوسمار شاه ظالم) شناخته می‌شود که به‌صورت عامیانه به تی‌.رکس^{[و ۲]} مختصر می‌شود و در فرهنگ عامه دنیا ماندنی شده‌است.

تیرانوسورس رکس که یک واژه ترکیبی به زبان یونانی به معنای «ستمگر» و «مارمولک» و واژه لاتین «پادشاه» است، بین ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش در اواخر دوره کرتاسه زندگی می‌کرد تا این‌که در اثر تغییراتی در کره زمین که بسیاری آن‌ها را ناشی از برخورد شهاب‌سنگ‌ها با کره زمین می‌نامند به زندگی آن‌ها و دیگر دایناسورها پایان داده شد.^[۱] تیرانوسورس رکس در سرزمین‌های غرب آمریکای شمالی امروزی زندگی می‌کرد و نسبت به بقیهٔ تیرانوسوریدها از پراکندگی بیشتری برخوردار بود. همانند تیرانوسوریدهای دیگر، تیرانوسورس نیز یک گوشت‌خوار دوپا با یک جمجمه بزرگ بود که با دم بزرگش تعادل خود را ایجاد می‌کرده‌است. نسبت به پاهای بزرگ و نیرومند عقب، دست‌های تیرانوسورس کوچک و باریک بودند، اما همانند قلابی نیرومند شکار را میگرفت. تیرانوسورس دایناسورهای اردک‌منقار (ادمونتوسور)^{[و ۳]} و تریسراتوپس (سه‌شاخ چهره) از شاخ‌چهره^{[و ۴]} را شکار می‌کرده و برخی متخصصان نیز تیرانوسورس را یک لاشه‌خوار می‌دانند که این فقط در صورتی اتفاق می‌افتاد که تیرانوسورس نمی‌توانست شکار کند.

سنگواره‌های موجود از تیرانوسورس رکس، به دو میلیون سال آخر دورهٔ کرتاسه یعنی تقریباً ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش است. این جانور در میان آخرین دایناسورهای غیرپرنده‌ای بود که پیش از وقوع رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن^{[و ۵]} می‌زیستند.

تاکنون فسیل‌های بیش از ۵۰ تی‌رکس پیدا شده و اکثر آن‌ها کامل‌اند. بیش از صد سال از کشف تیرانوسوروس رکس می‌گذرد و از آن زمان از این جانور به‌عنوان یکی از درنده‌ترین، بزرگ‌ترین و قوی‌ترین جانوران تاریخ یاد می‌شود.

نخستین اسکلت تی‌رکس در سال ۱۹۰۲ توسط بارنوم براون، از دیرین‌شناسان موزه تاریخ طبیعی آمریکا کشف شد.^[۲]

پیدا شدن چند نمونهٔ جوان از تیرانوسوروس این اجازه را به دانشمندان داد که بتوانند سرعت رشد این جانوران را بفهمند. کوچک‌ترین نمونه یافت شده وزنش ۲۹٫۹ کیلوگرم تخمین زده می‌شود، در حالی که نمونه‌های بزرگ و بالغ وزنی مساوی با ۱۲,۵ تن داشته‌اند. بررسی‌های بافت‌شناسی نشان می‌دهد که یک تیرانوسوروس استخوان‌هایش فقط دو سال قبل از مرگش پیر و فرسوده شده بودند. این دایناسور ۲۸ سال عمر داشته‌است که حداکثر عمر تخمین زده شده برای تیرانوسوروس است.

1. ↑ Cretaceous
2. ↑ T. rex
3. ↑ hadrosaurs
4. ↑ ceratopsians
5. ↑ Cretaceous–Tertiary extinction event.