حسام‌الدین خلیل خورشیدی

حسام‌الدین خلیل خورشیدی پنجمین اتابک لر کوچک و نوه شجاع الدین خورشید، بنیانگذار این سلسله بود.^[۱][۲][۳] که به دلیل خروج از فرمان خلیفه عباسی و پیوستن به مغولان، در نبرد با شهاب‌الدین سلیمان‌شاه ایوایی، از رؤسای وقت کردستان کشته شد.^[۴]

دودمان آل خورشید اصالتا لرتبار^{[۵][۶][۷][۸][۹][۱۰]} و از طایفه جنگروی، شعبه‌ای از طایفه سلبوری بود.^[۱۱][۱۲]

در کتاب تاریخ مغول نوشته عباس اقبال، مورّخ نامدار ایرانی درباره چگونه روی کارآمدن اتابکان لرستان، و در مبحث از کوچک آمده است:

طوایف لر کوچک (استان های لرستان و ایلام امروزی) قبایلی بودند مخلوط از کردان آسیای صغیر و لران ایرانی، که در حدود بین عراق عجم و عراق عرب ییلاق و قشلاق می کردند و خراج خود را به دیوان بغداد می دادند. و کمتر موقعی می شد که حاکمی بر خود داشته باشند.

در سال ۵۸۰ ه.ق یکی از رؤسای ایشان، که شجاع الدین خورشید نام داشت طوایف لر کوچک (مخلوطی از کردها و لرها) را تحت امر خود در آورد و بر قلعه معتبر مانرود، از قلاع مستحکم لرستان استیلا یافت.

اقتدار پیدا کردن شجاع الدین خورشید و اتباع او بر ناصرالدین خلیفه خودخواه عباسی ناگوار آمد.

خلیفه شجاع الدین خورشید و برادرش نورالدین محمد را به بغداد خواست و تسلیم قلعه مانرود را از ایشان مطالبه کرد. چون این دو برادر از تسلیم قلعه ابا کردند، ناصر آن دو برادر را محبوس ساخت؛ نورالدین در حبس مُرد و شجاع‌الدین به واگذاری قلعه مانرود ناچار شده، در عوض حکومت ولایت طرازک از ولایت خوزستان را به او محوّل نمود و شجاع‌اللدین قریب سی سال دیگر در آن حدود حکومت می کرد تا آنکه در سال ۶۲۱ وفات یافت درحالیکه سنش از صد متجاوز بود.

— عباس اقبال، کتاب کتاب تاریخ مغول، صفحه ۴۴۹ 

شجاع‌الدین خورشید پسر خود بدرالدین، و برادرزاده خود سیف الدین رستم را در آخر عمر که از کار افتاده بود به اداره امور تابعه و حکمرانی منصوب کرد و ولایتعهدی خویش را به ترتیب به بدر و بعد از اون به سیف الدین رستم واگذاشته بود. اما سیف الدین در حیات شجاع الدین از پیری و خرفتی او استفاده کرد و بدر را به خیانت نسبت به پدر متهم کرد و پدر را به کشتن بدر واداشت و خود بعد از او به امارت رسید.

سیف‌الدین رستم مدتی را در لرستان به عدل و انصاف حکومت می کرد ولی عاقبت برادرش شرف‌الدین ابوبکر و امیرعلی، پسر بدرالدین بر او شوریدند و او را کشتند. شرف الدین ابوبکر موفق شد به جای او بنشیند؛ اما برادر دیگر او عزالدین گرشاسف، امیرعلی را به انتقام خون سیف‌الدین رستم به قتل رسانید.

خلیفه عباسی پسر دیگر بدرالدین، یعنی حسام‌الدین خلیل را که از زمان قتل پدر در بغداد بود به لرستان روانه کرد؛ ولی حسام الدین خلیل چون شرف‌الدین را در قصد خود دید به دارالخلافه برگشت. همزمان شرف الدین نیز مقارن همین ایام هلاک شده، برادرش عزالدین گرشاسف به مقام امارت رسید.

حسام الدین خلیل بار دیگر به لرستان آمد و با عزالدین گرشاسف که خواهر شهاب‌الدین سلیمان شاه ایوایی، از روسای معتبر کرد را به همسری داشت به جنگ پرداخت و عزالدین را مغلوب ساخت.

عباس اقبال در ذیل قتل حسام‌الدین خلیل خورشیدی ادامه می‌دهد:

حسام‌الدین خلیل در نهایت سلیمان‌شاه را منهزم کرده، قسمتی از کردستان را از تصرف او بیرون آورد. ولی چون سلیمان‌شاه تحت‌ حمایت خلیفه عباسی، المستعصم بالله، و از امرای لشکری دارالخلافه بود، به کمک سپاهیانی که خلیفه به او داد حسام‌الدین خلیل را مغلوب ساخت. حسام‌الدین نیز علی‌رغم خلیفه و سلیمان‌شاه به مغول توسّل جسته، و مغول حسام‌الدین را تحت حمایت خود گرفته، او را به شحنگی لر کوچک منصوب نمودند. سلیمانشاه بار دیگر به کمک ۶۹۰۰۰ نفر از لشکریان خلیفه بر سر حسام‌الدین خلیل تاخته، او را در سال ۶۴۰ در صحرای شاپورخواست (از بلاد بین اصفهان و خوزستان در ۲۲ فرسخی نهاوند) به قتل رساند و جسد او را سوخت‌. — عباس اقبال، کتاب تاریخ مغول، صفحه ۴۵۰

ابن فوطی مورخ سرشناس سده ۷ و ۸ ه.ق و کتابدار رصدخانه مراغه نیز واقعه قتل حسام‌الدین خلیل پنجمین اتابک لر کوچک را به خروج وی از فرمان خلیفه و پیوستن به مغولان مرتبط می‌داند و در کتاب الحوادث الجامعه و ذیل عنوان «ذکر قتل خلیل بن بدر کرد» در کتاب الحوادث الجامعه می‌نویسد :

از فرمان خلیفه خارج شد و به مغولان پیوست. جامه قلندران می‌پوشید و می گفت از اصحاب شیح احمد بن رفاعی است. مبلّغ اباحیگری بود و خلق کثیری بر او گرد آمدند. شراب می خورد و حشیش مسکر. شمار بسیاری از مغولان و جز ایشان با او خروج کردند (از فرمان خلیفه) و آهنگ لِحف نمودند. و اموال جماعتی از رعایای سلیمانشاه را تاراج کردند و قلعه وهار را محاصره نمودند. این قلعه نیز از آن سلیمانشاه بود.

سلیمانشاه با گروهی از جنگجویان خود به نبرد او رفت. از هنگام نیمروز تا عصر جدال و آویز بود. از یاران خلیل و مغولان که با او همراه بودند هزار و ششصد سوار و پیاده کشته شدند. خلیل منهزم شد. یکی از یاران سلیمانشاه او را بگرفت. خلیل وعده اش داد که اگر او را نکشد مال فراوانش خواهد داد. پس اسیرش کرد. گروهی از ترکمانان از یاران سلیمانشاه بر او گذشتند. خلیل بسیاری از یارانشان را کشته بود.اینان او را کشتند و سرش را نزد سلیمانشاه فرستادند. سلیمانشاه فرمود تا سر را بر دروازه خانقین بیاویزند و آویختند.

— ابن فوطی، کتاب الحوادث الجامعه، صفحه ۱۵۵ (در ترجمه فارسی بخش دوم، صفحه ۱۲۱)

• کرد
• اتابکان
• لر بزرگ
• لر کوچک
• ایلام

• لک