حمام السمره
حمام السمره (حمام السمرا، همچنین نوشته‌شده به شکل «حمام السمرا»؛ به معنی «حمام سامری‌ها» یا «حمام قهوه‌ای») یک حمام (گرمابه عمومی سنتی) در محله زیتون در بخش قدیمی شهر غزه در فلسطین بود. این بنا نزدیک به ۳ متر پایین‌تر از سطح خیابان قرار داشت و مالکیت آن در اختیار سلیم عبدالله الوزیر بود. حمام السمره تنها گرمابه فعال باقی‌مانده از پنج گرمابه اصلی غزه بود که در دسامبر ۲۰۲۳ بر اثر حمله هوایی نیروهای اسرائیل ویران شد.
کتیبه‌ای بر دیوار ورودی این حمام نشان می‌دهد که ساختمان در سال ۶۸۵ هجری قمری (نزدیک به ۱۳۲۰ میلادی) به دستور سنجر الجاولی، فرماندار مملوکی شهر، بازسازی شده‌است. این حمام مساحتی نزدیک به ۵۰۰ متر مربع داشت و از نمونه‌های برجسته معماری حمام‌های عمومی در منطقه به‌شمار می‌رفت. حمام السمره افزون بر ارزش تاریخی و معماری، کارکرد اجتماعی و درمانی نیز داشت و مردم برای درمان بیماری‌هایی مانند دردهای مفصلی و ناباروری به آن مراجعه می‌کردند.
پیشینه
بر روی دیوار ورودی حمام، کتیبه‌ای با تاریخ سال ۶۸۵ هجری قمری (نزدیک به ۱۳۲۰ میلادی) نصب شده بود که نشان می‌داد حمام السمره به دستور سنجر الجاولی، فرماندار مملوکی غزه، بازسازی شده‌است.[۱] برخی روایت‌ها پیشینه این حمام را به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردانند، هرچند نخستین سند مکتوب مربوط به دوره مملوکی است.[۲] این حمام تنها گرمابه‌ای از پنج گرمابه اصلی غزه بود که تا زمان ویرانی‌اش در سال ۲۰۲۳ همچنان فعال بود.[۲]
تئودور ای. داولینگ در نوشته‌ای در سال ۱۹۱۳ گزارش می‌دهد که در سال ۱۵۸۴ میلادی، جامعه‌ای از سامری‌ها در غزه زندگی می‌کردند و یک کنیسه بزرگ و دو گرمابه در اختیار داشتند و «یکی از آن‌ها هنوز نام حمام سامری‌ها را بر خود دارد».[۳] به روایت داولینگ، یکی از فرمانداران غزه از دودمان رضوان خواستار خرید حمام شد، اما مالک از فروش آن سرباز زد و به‌جای آن بهره‌گیری از حمام را برای بازدیدکنندگان مسجد بزرگ وقف کرد؛ فرماندار خشمگین دستور داد مالک را جلوی ساختمان به دار بیاویزند.[۳]
خانواده الوزیر که بیش از یک سده مالک حمام السمره بودند، با چالش نگهداری از سامانه کهن گرمایش آب و ساختار سنتی حمام روبه‌رو شدند که دیگر به‌درستی کار نمی‌کرد و هزینه تعمیر آن بسیار سنگین بود.[۱] به همین دلیل، دانشگاه اسلامی غزه و برنامه عمران ملل متحد بخشی از حمام را بازسازی کردند و از ویرانی کامل آن پیشگیری نمودند.[۲] حمام از سامانه قدیمی تنورهای هیزم‌سوز و آبراهه‌ها بهره می‌برد و خانواده الوزیر سال‌ها برای بازسازی آبراهه‌های زیر تخته‌سنگ‌های مرمرین ساختمان در حال گردآوری بودجه بودند.[۱] بر پایه منابع اسپانیایی‌زبان، حمام در دهه ۱۹۷۰ نیز بازسازی شد و آخرین تعمیرات آن در سال ۲۰۲۲ انجام گرفت.[۴]
ساختار و خدمات
حمام السمره از چندین اتاق با دماهای گوناگون تشکیل شده بود.[۱] مساحت کلی حمام نزدیک به ۵۰۰ متر مربع بود و سقف آن با گنبدی دارای روزنه‌های گرد مزیّن به شیشه‌های رنگی پوشیده شده بود که نور خورشید را به درون فضا هدایت می‌کرد.[۵] کف حمام با قطعات مرمرین گرد، مربعی و مثلثی رنگارنگ فرش شده بود.[۵]
حمام از چهار بخش اصلی تشکیل می‌شد: بخش استراحت (ایوان)، اتاق‌های بخار، بخش ماساژ و بخش آتش‌دان.[۵] ورودی حمام با راهرویی دالان‌مانند با طاق‌های نیم‌استوانه‌ای آغاز می‌شد و در درون آن تالاری با فواره‌ای هشت‌ضلعی محصور در چهار ایوان قرار داشت.[۵]
مشتریان نخست وسایل خود را نزد متصدی می‌سپردند و سپس به اتاق بخار می‌رفتند؛ پس از آن در آب گرم شست‌وشو می‌کردند.[۲] آبفشان‌هایی آب خنک بر سر استحمام‌کنندگان می‌پاشیدند تا از گرمازدگی جلوگیری شود و ظرف‌هایی نیز برای آب‌ریزی فراهم بود.[۲] در مرحله پایانی، مشتری وارد «مغطس» می‌شد؛ حوضچه‌ای کوچک به عمق نزدیک به یک متر پر از آب داغ.[۲] پس از استحمام، مشتریان به سالن استراحت با دمای معمولی اتاق وارد می‌شدند.[۱] ماساژ نیز در دسترس بود و توسط «مُدَلِّک» (ماساژدهنده حرفه‌ای) در اتاق بخار انجام می‌گرفت.[۲]
اهمیت اجتماعی و درمانی
گرمابه‌ها در طب سنتی برای درمان روماتیسم و ناباروری به کار می‌رفتند و رسم بر آن بود که مادران نوزادان ۴۰ روزه خود را برای برکت‌گیری به حمام السمره بیاورند.[۱] مراجعه به حمام همچنین برای بهبود گردش خون و رفع خستگی مؤثر دانسته می‌شد و آب‌هایی که با هیزم و آتش گرم می‌شدند به جذب رطوبت بدن کمک می‌کردند.[۶]
حمام السمره اهمیت اجتماعی ویژه‌ای به‌ویژه برای زنان داشت؛ زیرا فضایی بود که اعضای جامعه محلی برای گفت‌وگو و دیدوبازدید گرد هم می‌آمدند.[۱] خدمات حمام برای مردان و زنان هر دو در دسترس بود، اما در ساعات جداگانه از روز ارائه می‌شد.[۱]
ویرانی در سال ۲۰۲۳
در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۳، حمام السمره بر اثر بمباران هوایی نیروهای اسرائیل به‌طور کامل ویران شد.[۷] وزارت فرهنگ فلسطین اعلام کرد که این حمام هم‌زمان مقصدی گردشگری و درمانی بود و آخرین گرمابه فعال در غزه به‌شمار می‌رفت.[۸] این رویداد بخشی از تخریب گسترده میراث فرهنگی غزه در جریان جنگ بود.[۷]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 «Hamam as-Sumara (Gaza)» (PDF). Programme of Assistance to the Palestinian People. ۲۰۰۴. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ اوت ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 «Hammat al-Sammara/Hammam es-Samara/Sammara Public Baths». This Week in Palestine. دسامبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Dowling، Theodore Edward (۱۹۱۳). Gaza: A City of Many Battles (from the family of Noah to the Present Day). Society for Promoting Christian Knowledge. شابک ۰-۷۹۰۵-۶۹۹۰-۶.
{{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Photo Essay: Gaza's Hamam al-Samra, A Thousand Year Later». The Palestine Chronicle. ۲۴ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 «یعود للعهد العثمانی.. الجیش الإسرائیلی یدمر آخر حمام عام فی غزة». خبرگزاری آناتولی. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «حمّام السمرة فی غزة: مساحة للعلاج والترفیه». العربی الجدید. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «1,000-year-old Hamam al-Sammara destroyed by Israeli bombing in Gaza». Middle East Eye. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «جولة مصورة ترصد حجم الدمار.. إسرائیل تقصف حماماً أثریاً فی غزة عمره ألف عام». الجزیره. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Hamam al-Sammara». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «حمام السمرة». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Hamam al-Sammara». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «হাম্মাম আল-সামারা». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای بنگالی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- حمامها
- فرهنگ و تاریخ سامری‌ها
- جاذبههای گردشگری در سرزمین فلسطین
- ساختمانها و سازههای تخریبشده در ۲۰۲۳ (میلادی)