خال محمد خسته

خال محمد خسته ختلانی
نام هنگام تولد	خال محمد
زادهٔ	۱۲۸۱ خورشیدی ده‌باز، ختلان، ماوراءالنهر (تاجیکستان کنونی)
درگذشت	۱۳۵۲ خورشیدی کابل، افغانستان
ملیت	تاجیک، افغانستانی
دیگر نام‌ها	مولوی خال محمد خسته
پیشه(ها)	شاعر، نویسنده، تذکره‌نویس، خوشنویس، پژوهشگر، سیاستمدار

خال محمد خسته یا خسته ختلانی (۱۲۸۱–۱۳۵۲ خورشیدی) شاعر، نویسنده، تذکره‌نویس، خوشنویس، پژوهشگر و سیاستمدار اهل افغانستان بود. وی از چهره‌های برجستهٔ ادبیات فارسی افغانستان در سدهٔ چهاردهم خورشیدی به‌شمار می‌رود و در گردآوری و حفظ میراث ادبی فارسی، به‌ویژه آثار بیدل دهلوی، نقش مهمی ایفا کرد. به گفتهٔ پژوهشگران، خال محمد خسته از سوی پدری با منطقهٔ پنجشیر، افغانستان و از سوی دیگر با ختلان پیوند داشت و از چهره‌هایی به‌شمار می‌رود که میراث فرهنگی مشترک افغانستان و تاجیکستان را نمایندگی می‌کنند.

زندگی

خال محمد خسته در سال ۱۲۸۱ خورشیدی در دهکدهٔ ده‌باز ختلان در ماوراءالنهر (تاجیکستان کنونی) زاده شد. پدرش ملا رستم بیک از اهالی شُتُل، پنجشیر بود که که به ماوراءالنهر مهاجرت کرده و با دختری از آن دیار ازدواج کرده بود. خسته در کودکی علوم دینی، ادبیات فارسی و عربی، خوشنویسی و قرائت قرآن را نزد پدر خود فراگرفت. وی برای ادامهٔ تحصیل به هند سفر کرد و در آنجا با شماری از اندیشمندان و ادیبان، از جمله محمد اقبال لاهوری، دیدار و گفتگو داشت. پس از بازگشت به افغانستان به تدریس، پژوهش و فعالیت‌های فرهنگی پرداخت.

فعالیت‌های ادبی

خال محمد خسته از شاعران و تذکره‌نویسان برجستهٔ افغانستان بود. او در کنار شاعری، به خوشنویسی و تحقیق در تاریخ ادبیات فارسی نیز اشتغال داشت. بسیاری از اسناد رسمی و کتاب‌های افغانستان در دورهٔ او به خط نستعلیق وی نگاشته شده‌اند خسته نقش مهمی در گردآوری و تصحیح آثار بیدل دهلوی داشت و در تدوین کلیات چندجلدی بیدل همکاری کرد.

فعالیت سیاسی

خال محمد خسته در سال ۱۳۲۷ خورشیدی به عنوان نمایندهٔ مردم به مجلس شورای ملی افغانستان راه یافت و مدتی در این سمت فعالیت کرد.

آثار

از آثار شناخته‌شدهٔ او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: • خمستان • معاصران سخنور • یادی از رفتگان • شرح حال و گلچینی از آثار محمد ابراهیم خلیل • آثاری از وی که هنوز در انتظار چاپ هستند و بخشی از آن به همکاری پسرش یوسف خسته در حال گردآوری است، شامل این‌هاست: کارستان بلخ، دبیرستان بلخ، علما و مشایخ کرام، علما و مشایخ دوران، سخن‌سرایان بلخ و معاصران بلخ.

درگذشت

خال‌محمد خسته در ۲۶ سنبله‌ی سال ۱۳۵۲ هجری خورشیدی چشم از جهان فروبست و بنا به وصیت خودش در دامنه‌ی بالاحصار کابل، در مکانی که به نام «مسافرخانه شهدا» یاد می‌شود، به خاک سپرده شد.