خرقان
خَرَقان، یا قاراقان (به ترکی آذربایجانی: Qaraqan)، ناحیهای تاریخی در جنوبغربی استان قزوین است که از شمال به تاکستان، از شرق به بوئینزهرا، از غرب به زنجان (خمسه) و از جنوب به رزن در استان همدان محدود میشود.[۱][۲][۳]
تقسیمات
خرقان از سه بخش یا بلوک تاریخی تشکیل شدهاست:[۴][۵]
- خرقان افشار
- خرقان بکشلو
- خرقان قَتلو
در تقسیمات امروزی، این ناحیه شامل دو بخش عمده است:
جمعیت و زبان
در کوههای خرقان مردم ترکزبان زندگی میکنند که بیشتر از بازماندگان ترکهای دورهٔ امپراتوری سلجوقی و بخشی نیز از ایل شاهسون بغدادی هستند که در زمان دودمان صفوی به سبب شرکت در فتح بغداد بدین نام خوانده شدند.[۷][۳] مردمان منطقه به زبان ترکی آذربایجانی سخن میگویند و پیرو اسلام شیعه هستند.[۵]
جغرافیا و منابع طبیعی
قسمتی از اراضی خرقان از رودهای خررود، کلنجین، آوج و رودک مشروب میشود و بخش عمدهٔ آن از چشمهسارهای متعدد تغذیه میکند. از جمله چشمهٔ پرآب چشمهعلی (علیبولاغی) در نزدیکی مصرآباد و کلنجین که اراضی روستاهای زیردست چون بادغین و سکمسآباد را سیراب میسازد.[۸][۳]
در این ناحیه معدن نمک مرغوبی وجود دارد و در کنار جادهٔ قدیمی قزوین–همدان، چشمهٔ آب گوگردی قرار دارد که اهالی در آن استحمام میکنند.[۹]
تاریخ
به نوشتهٔ حمدالله مستوفی، «خرقانین ولایتی است چهل پاره دیه است و از اقلیم چهارم، هوایش بسردی مایل است و آبش از چشمهها برمیخیزد و در او غله و میوه باشد و پنبه کمتر باشد... مواضع آبه (آوج), الیشار (علیشار), کلنجین, طبشکری (طبلشکین), ترک, الویر و سیفآباد از بزرگترین قریههای آنند و حقوق دیوانی آن نه هزار و پانصد دینار است.»[۱۰] خرقان در آغاز بخشی از ناحیهٔ ابهر بود و سپس در محدودهٔ خمسه و قاقازان قرار گرفت. در دورهٔ هارونالرشید بخشی از خرقان و قاقازان از ابهر جدا و به تاکستان ملحق گردید.[۱۱][۳]
وجه تسمیه
در فارسی واژهٔ «خوار» به زمین پست و هموار گفته میشود و این واژه در نامهایی چون «خوار ری» (گرمسار) دیده میشود. صورت کهنتر این نام در برخی نقاط به شکل «خوارگان» آمدهاست، که در گذر زمان به «خرقان» تبدیل شدهاست.[۱۲][۱۳]
آثار تاریخی
برجهای دوگانهٔ خرقان از بناهای شاخص دودمان سلجوق هستند که در نزدیکی روستای حصار ولیعصر در دهستان خرقان غربی شهرستان آوج واقع شدهاند. این برجها با فاصلهٔ ۲۹ متر از یکدیگر ساخته شده و آرامگاه دو تن از امیران سلجوقیاند.[۶][۵][۱۴] این اثر در ۲۳ خرداد ۱۳۵۶ به شمارهٔ ۱۳۹۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاست.[۱۵]
اقتصاد و معیشت
بیشتر روستاییان منطقه به دامداری، کشاورزی و قالیبافی اشتغال دارند. محصولات عمده شامل گندم، جو، گردو، بادام و انگور است. بسیاری از اهالی مهاجر در شهرهای قزوین، تهران، کرج و قم در حرفههای مرتبط با بازرگانی و فلزکاری فعالیت دارند.[۳]
نگارخانه
برجهای دوگانه خرقان
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ لغتنامهٔ دهخدا، ذیل واژهٔ «خرقان».
- ↑ جغرافیای سیاسی کیهان، ص۳۷۴–۳۷۵.
- 1 2 3 4 5 دانشنامه جهان اسلام، مدخل «خرقان»، انتشارات دانشگاه لبنان، ۱۹۸۹.
- ↑ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب.
- 1 2 3 Minorsky, V. “Kharraqān,” in: *The Encyclopaedia of Islam*, 2nd ed., Brill, 1960.
- 1 2 Donald N. Wilber, *The Architecture of Islamic Iran: The Ilkhanid Period*, Princeton University Press, 1955.
- ↑ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ششم، مدخل «ابوعزه – احمد بن عبدالملک».
- ↑ جغرافیای سیاسی کیهان، ص۳۷۴–۳۷۵.
- ↑ همان.
- ↑ نزهةالقلوب، حمدالله مستوفی.
- ↑ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ششم، همان مدخل.
- ↑ خطیبی، ابوالفضل. نامهٔ فرهنگستان، سال ۴، شمارهٔ ۲، ص۱۲۷.
- ↑ سرکاراتی، بهمن. سایههای شکارشده، تهران: نشر قطره، ۱۳۷۸، فصل ششم.
- ↑ Twin Towers of Kharaqan – Iran Cultura
- ↑ "برجهای خرقان". اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قزوین. Retrieved 8 November 2025.