خطای‌نامه

خطای‌نامه

ترجمهٔ ترکی عثمانی خطای‌نامه از نسخهٔ فارسی اصلی آن با عنوان ترجمهٔ تاریخ نوادر چین و ماچین شناخته می‌شود. این نسخهٔ خطی در چاپخانهٔ توپخانهٔ عامره (Tophâne-i Âmire Litografya Destigâhi) در سال ۱۸۵۴ تهیه شد.
ویراستار(ها)	ایرج افشار
نویسنده(ها)	سید علی‌اکبر خطائی
زبان	فارسی
موضوع(ها)	چین
گونه(های) ادبی	سفرنامه

خطای‌نامه سفرنامهٔ چینِ سید علی‌اکبر خطائی است، نوشته به سالِ ۹۲۲ هجری قمری در استانبول. بر اساس یادداشت پایانی نسخه، کتاب در ربیع‌الاول ۹۲۲ هجری قمری / مه ۱۵۱۶ میلادی به پایان رسید. در دیباچهٔ آن ستایش‌نامه‌ای در وصف سلطان سلیمان یکم (حکومت ۱۵۲۰–۱۵۶۶) دیده می‌شود که احتمالاً افزوده‌ای متأخر در نسخه‌های موجود است، زیرا نسخهٔ دست‌نویس اصلی در دست نیست.^[۱]

دربارهٔ سفر علی‌اکبر خطائی به چین دیدگاه‌ها متفاوت است: لین یی‌مین معتقد است نویسنده هرگز چین را ندیده، در حالی که پل کاهله بر اساس شواهد کتاب تأکید دارد که او برخی مکان‌ها را شخصاً مشاهده کرده است.^[۱] این سفرنامه نشان‌دهندهٔ آگاهی از ایران به‌عنوان مفهومی دینی، فرهنگی و ژئوپولیتیک است. در مقدمهٔ خطای‌نامه آمده است که سرزمین‌های گوناگون مسلمانان (مملکتِ مسلمانی) وجود داشته‌اند: عربستان (سرزمین عرب‌ها)، روم (سرزمین عثمانیان) و عجمستان (سرزمین عجم‌ها) که شامل مُلک ایران و توران (آسیای مرکزی) می‌شود.^[۲]

از سید علی‌اکبر خطائی جز آنچه در متن آمده اطلاعاتی در دست نیست. او چند بار خود را «قلندر» خوانده که بیشتر نشانهٔ فروتنی است تا وابستگی به طریقتی خاص. هرچند نام «علی‌اکبر» می‌تواند دلالت بر گرایش شیعی داشته باشد، در دیباچه چهار خلیفهٔ نخست را ستوده است؛ امری که شاید نشانگر فاصله‌گیری از باور پیشین پس از نبرد چالدران باشد. او همچنین برای تقویت جایگاه خود در پایتخت عثمانی به علی بن محمد سمرقندی، منجم، اشاره کرده است. آشنایی او با اوضاع ماوراءالنهر نیز می‌تواند نشانه‌ای از خاستگاه احتمالی‌اش در بخارا باشد. ^[۱]

خطای‌نامه در نسخه‌های مختلف بیست یا بیست‌ویک فصل دارد. موضوعات فصل‌ها شامل راه‌های رسیدن به چین، ادیان، شهرها و قلعه‌ها، سپاهیان، قوانین، جشن‌ها، سرگرمی‌ها، هنرها و درمان‌ها، مدارس، کشاورزی، طلا و نقره، و معابد چینی است. محتوای فصل‌ها همیشه با عنوانشان منطبق نیست؛ برای نمونه فصل «قالماغ‌ها» مطالب اندکی دارد، اما در فصل «سپاهیان» شرح مفصلی از جنگ دودمان مینگ با اویرات‌ها و اسارت امپراتور آمده است. کتاب همچنین به آیین‌های سلطنتی، نظام پستی، کاخ شاهی، زندان‌ها، سفیران و بازرگانان خارجی، آداب اجتماعی و معرفی چینی‌سازی استان جیانگژی می‌پردازد. در متن، اشعار گوناگون نیز نقل شده است.^[۱]

در دیباچهٔ کتاب نام مقام‌های عثمانی را به‌سان یک بازدیدکننده ذکر کرده و هیچ نشانه‌ای از مأموریت رسمی یا مسیرهای سفر در اثر دیده نمی‌شود. تاریخ کتاب (۹۲۲ هجری/۱۵۱۵ میلادی) نشان می‌دهد که او در زمان سلطان سلیم یکم به استانبول رسیده و کتاب را به پایان رسانده، اما آن را به فرزند او، سلطان سلیمان یکم، تقدیم کرده است.^[۳]

خطایی در تدوین خطای‌نامه احتمالاً از آثار اسلامی و سفرنامه‌های دورهٔ مغول بهره برده و همچنین از نوشته‌های غیاث‌الدین نقاش و بازرگان سلیمان که به فرمان الغ‌بیگ به چین رفته بودند. او داده‌های خود دربارهٔ چین را با اشعار و متون ادبی چون آثار عطار، کنز الحقایق پوریای ولی، گلستان سعدی و گلشن راز محمود شبستری درآمیخته است. کتاب در بیست فصل تنظیم شده و موضوعاتی چون راه‌های چین، ادیان، شهرها، سپاهیان، خزانه‌ها، تخت و سلطنت، زندان‌ها، جشن‌ها، هنرها و درمان‌های عجیب، خوشنویسان، اقوام مهاجر، کشاورزی، پول و قوانین و رسوم را دربر می‌گیرد. بیشتر مطالب جنبهٔ توصیفی دارند، اما گزارش‌های مربوط به دربار چین مشکوک و اغراق‌های او دربارهٔ قوانین چین مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.^[۳]

پنج نسخهٔ فارسی از خطای‌نامه موجود است: سه نسخه در کتابخانهٔ سلیمانیه استانبول، یکی در دانشگاه لیدن و دیگری در دارالکتب قاهره. متن فارسی در زمان سلطان مراد سوم (۱۵۷۴–۱۵۹۵)، احتمالاً در سال ۱۵۸۲، به ترکی عثمانی ترجمه شد با عنوان قانون‌نامهٔ چین و خطای. ترجمه‌های دیگری نیز انجام شده است: شارل شفر ترجمهٔ فرانسوی را آغاز کرد اما تنها سه فصل منتشر شد؛ پل کاهله و محمد حمیدالله ترجمهٔ انگلیسی را تهیه کردند که منتشر نشد؛ لین یی‌مین در ۱۹۶۷ ترجمهٔ ترکی جدید همراه با شرح منتشر کرد؛ علی مزاهری در ۱۹۸۳ ترجمهٔ فرانسوی ارائه داد؛ و در ۱۹۸۸ نسخهٔ چینی توسط ژانگ ژیشان و ایران‌شناسان چینی منتشر شد. نسخهٔ انتقادی معتبر بر پایهٔ نسخهٔ قاهره و مقابله با نسخه‌های استانبول توسط ایرج افشار در ۱۹۷۸ (چاپ دوم ۱۹۹۳) منتشر شد.^[۱]

نخستین پژوهش‌ها بر پایهٔ نسخهٔ عثمانی صورت گرفت که در جغرافیاهای عثمانی نیز درج شد و مبنای شناخت آنان از چین بود. متئوس نوربرگ در ۱۸۱۸ نخستین بار از این نسخه بهره برد؛ سپس فلیشر و زنکر در نیمهٔ قرن نوزدهم پژوهش‌های دقیق‌تری انجام دادند. شفر نخستین کسی بود که متن فارسی را بررسی کرد.^[۱]

تأثیر مستقیم خطای‌نامه روشن نیست، اما امپراتوری عثمانی در منابع چینی پس از نخستین سفارت در ۱۵۲۴ حضوری برجسته یافت و تا ۱۶۱۸ سفارت‌های دیگری نیز دنبال شد. این امر می‌تواند نشانگر تأثیر کتاب بر دیپلماسی و تجارت عثمانیان با آسیای مرکزی و چین باشد.^[۱]

• خطائی، سید علی‌اکبر. خطای‌نامه. مصحّح: ایرج افشار. تهران: ۱۳۵۲.
• دانش‌پژوه، محمدتقی. «نگاهی به کتابهای چین‌شناسی: قسمت دوم». آینده (۷). مهر ۱۳۶۲.
• دانشنامه دانش‌گستر. ویراست ۲. جلد ۷. مدخل «خطای‌نامه».
• Yazici, Tahsin (1985). "ʿALĪ AKBAR ḴEṬĀʾĪ". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation.
• Kauz, Ralph (2000). "Ḵeṭāy-nāma". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation.
• Amjadi, Maryam Ala (2021). "'The World is an Oyster and Iran, the Pearl': Representations of Iran in Safavid Persian Travel Literature". In Melville, Charles (ed.). Safavid Persia in the Age of Empires: The Idea of Iran. Vol. 10. I.B. Tauris. pp. 291–308.
• H. L. Fleischer. Uber das turkische Chatai - name - Breichte uber die Verhandlungen der kgl. Sachsischen Geselschaft der Wissenschaften zu Leipzig. Bd. III. Leipzig. SS. 317-327.
• J. Fr. Zenker. - Das chinesische Reich nach dem turkischen Khatainame. ZDMG. (15). 1851. 785-805.
• Lin Yih-Min. A Comparative and Critical Study of Ali Akbar's Khatay-nama with References to Chinese Sources. Central Asiatic Journal (27). 1983. 14. 58-78.