دراپتومانیا

ساموئل ای. کارت‌رایت (۱۷۹۳–۱۸۶۳)

دراپتومانیا (به انگلیسی: Drapetomania) نام یک «بیماری روانی» ساختگی و شبه‌علمی بود که در سال ۱۸۵۱ توسط پزشک آمریکایی ساموئل آدولفوس کارترایت مطرح شد. بر پایهٔ این نظریه، تمایل بردگان سیاه‌پوست به فرار از اسارت و بردگی، نشانهٔ نوعی اختلال روانی قابل‌درمان تلقی می‌شد.

دراپتومانیا یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های «نژادپرستی علمی» در تاریخ پزشکی آمریکا به شمار می‌رود و امروزه به‌عنوان نمونه‌ای از سوءاستفادهٔ ایدئولوژیک از پزشکی برای توجیه برده‌داری مورد بررسی قرار می‌گیرد.

ریشه‌شناسی واژه

واژهٔ دراپتومانیا از ترکیب دو ریشهٔ یونانی ساخته شده است: «دراپتس» (δραπέτης) به معنای «فراری» یا «برده‌ای که می‌گریزد» و «مانیا» (μανία) به معنای «جنون» یا «شیدایی». بنابراین این اصطلاح به‌طور تحت‌اللفظی به معنای «جنون فرار» است.

زمینهٔ پیدایش

از دههٔ ۱۸۲۰ میلادی، در برخی ایالت‌های جنوبی آمریکا، فرار بردگان گاه در اسناد و مشاجرات حقوقی به‌عنوان نشانه‌ای از «اختلال ذهنی» یا «جنون موقت» توصیف می‌شد، بدون آنکه چارچوب علمی یا پزشکی مشخصی پشت این ادعاها وجود داشته باشد. در سال ۱۸۵۱، انجمن پزشکی لوئیزیانا از ساموئل کارترایت، پزشکی که در ایالت‌های می‌سی‌سی‌پی و لوئیزیانا فعالیت می‌کرد، خواست تا گزارشی دربارهٔ آنچه «بیماری‌ها و ویژگی‌های جسمی نژاد سیاه» خوانده می‌شد تهیه کند.

ارائهٔ نظریه توسط ساموئل کارترایت

کارترایت این گزارش را در ۱۲ مارس ۱۸۵۱ در نشست سالانهٔ انجمن پزشکی لوئیزیانا ارائه و سپس در نشریهٔ پزشکی و جراحی نیواورلئان منتشر کرد. او در این گزارش مدعی شد که دو «بیماری» تازه و ویژهٔ سیاه‌پوستان را کشف کرده که یکی از آن‌ها دراپتومانیا بود. به باور او، از آنجا که برده‌داری وضعیتی طبیعی و حتی سودمند برای سیاه‌پوستان بود، تنها افرادی که از نوعی اختلال روانی رنج می‌بردند ممکن بود بخواهند از آن بگریزند. کارترایت تأکید کرد که فرار بردگان، نشانهٔ نوعی «بیگانگی ذهنی» مشابه سایر اختلالات روانی است، با این تفاوت که به باور او این حالت به‌مراتب قابل‌درمان‌تر از دیگر بیماری‌های روانی بود.

علل ادعایی و درمان پیشنهادی

کارترایت یکی از علل بروز دراپتومانیا را رفتار ارباب‌هایی می‌دانست که به گفتهٔ او با بردگان خود بیش از حد «صمیمی» رفتار کرده و آن‌ها را همچون هم‌طراز خود می‌دیدند. او معتقد بود با «توصیهٔ پزشکی مناسب»، می‌توان از فرار بردگان تا حد زیادی جلوگیری کرد. به عنوان یک اقدام پیشگیرانه برای بردگانی که به گفتهٔ او نشانه‌های اولیهٔ نارضایتی یا بی‌حوصلگی از خود بروز می‌دادند، کارترایت شلاق‌زدن را توصیه می‌کرد. در برخی موارد نیز قطع انگشتان شست پا به‌عنوان روشی برای ناتوان‌کردن بردگان از فرار پیشنهاد شده بود.

دیسستزی اتیوپیکا

کارترایت در همان گزارش، اختلال ساختگی دیگری با نام «دیسستزی اتیوپیکا» را نیز معرفی کرد که به گفتهٔ او باعث تنبلی، سرکشی و بی‌تفاوتی نسبت به درد در میان بردگان می‌شد. این «تشخیص» نیز، همانند دراپتومانیا، در واقع تلاشی برای پزشکی‌سازی مقاومت بردگان در برابر کار اجباری و مجازات‌های بدنی بود.

واکنش‌ها

گزارش کارترایت در نشریات جنوب آمریکا بازتاب گسترده و اغلب مثبتی یافت و بارها بازچاپ شد. در مقابل، در ایالت‌های شمالی این نظریه با تمسخر و انتقاد فراوان روبه‌رو شد؛ از جمله در سال ۱۸۵۵ که یک نشریهٔ پزشکی در بوفالو تحلیلی طنزآمیز از ادعاهای کارترایت منتشر کرد.

میراث و اهمیت تاریخی

دراپتومانیا امروزه به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های تاریخی نژادپرستی علمی و ابزارسازی از پزشکی برای توجیه نهاد برده‌داری شناخته می‌شود. زیست‌شناس و مورخ علم، استیون جی گولد، در آثار خود به این پرونده به‌عنوان نمونه‌ای از چگونگی به‌کارگیری زبان و اقتدار علمی برای مشروعیت‌بخشی به سرکوب اجتماعی اشاره کرده است. این مفهوم پس از لغو برده‌داری در پی جنگ داخلی آمریکا به‌کلی از ادبیات پزشکی رسمی کنار گذاشته شد، اما همچنان در مطالعات تاریخ پزشکی، جامعه‌شناسی نژاد، و تاریخ برده‌داری در ایالات متحده به‌عنوان موردی کلاسیک مورد بحث قرار می‌گیرد.