درجه‌های نیروهای مسلح تاجیکستان
درجه‌های نیروهای مسلح جمهوری تاجیکستان سامانه‌ای منظم برای تشخیص سلسله مراتب در نیروهای مسلح تاجیکستان است.
درجه‌بندی نظامی نیروهای مسلح تاجیکستان بازمانده از ارتش اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و همسان با درجه‌های نیروهای مسلح روسیه است. تاجیکستان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نام روسی درجه‌های نظامی را نگه داشت. این درجه‌ها را مجلس نمایندگان تاجیکستان به شرح ذیل مقرر کرده است:
| افسران | ||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 نیروهای مسلح تاجیکستان |
سالاران | سرداران | سرکردگان | |||||||||||||||||||||
 درجه‌های پیشنهادی[۱] |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 | |||||||||||||
| ارتش‌سالار | سپه‌سالار | لشکرسالار | گندسالار | سرهنگ | سرهنگیار | سرگرد | سروان | تهم‌آرا | تهم‌دار | تهم‌آور | ||||||||||||||
| برابرهای ایرانی | ارتشبد | سپهبد | سرلشکر | سرتیپ | سرهنگ | سرهنگ دوم | سرگرد | سروان | ستوان یکم | ستوان دوم | ستوان سوم | |||||||||||||
| درجه‌داران و سربازان | ||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| نیروهای مسلح تاجیکستان
| درجه‌داران | گروهبانان | سربازان | |||||||||||||
درجه‌های پیشنهادی[۱] | 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| ||||||||
| رزم‌ساز | رزم‌پرداز | رزم‌آزما | رزم‌آرا | رزم‌دار | رزم‌آور | رزم‌یوز | سرباز | |||||||||
| برابرهای ایرانی | استوار یکم | استوار دوم | — | گروهبان یکم | گروهبان دوم | گروهبان سوم | سرجوخه | سرباز | ||||||||
فارسی‌سازی درجه‌های نظامی تاجیکستان
وزارت دفاع تاجیکستان در سال ۱۳۹۷ خواستار فارسی‌سازی درجه‌های نظامی نیروهای مسلح این کشور شد و از کمیته زبان واصطلاحات تاجیکستان درخواست کرد برابرهایی فارسی برای درجه‌های نظامی روسی پیشنهاد کند.[۱]
امید جیهانی، عضو کارگروه مشترک واژه‌گزینی کمیتهٔ زبان و اصطلاحات و وزارت دفاع تاجیکستان، اصطلاحات ارتش، سپاه، لشکر، گند، هنگ، گردان، وشت، تهم، رده و گروه را به ترتیب به جای وام‌واژه‌های روسی ارمیه (армия)، کارپوس (корпус)، دیویزیه (дивизия)، بریگده (бригада)، پالک (полк)، بتلیان (батальон)، راته (рота)، وزواد (взвод)، آتدیلینیه (отделение) و زوینا (звено) پیشنهاد کرد. وی همچنین از این اصطلاحات برای فرماندهان این یگان‌های ارتشی، به ترتیب، درجه‌های ارتش‌سالار، سپه‌سالار، لشکرسالار، گندسالار، سرهنگ، سرگرد، سروان، تهم‌آرا، رزم‌آور و رزم‌یوز را پیشنهاد کرد، که از اصطلاحات و القاب و مناصب نظامی دوران اشکانیان، ساسانیان، سامانیان و درجه‌های نیروهای مسلح ایران برگرفته یا از روی آنها ساخته شده‌اند.
کمیته زبان و اصطلاحات با پیروی از اصول تاریخ‌گرایی، تداوم، یکسان‌سازی و استانداردسازی اصطلاحات نظامی بین کشورهای فارسی‌زبان، در سال ۲۰۱۸ از وزارت دفاع جمهوری تاجیکستان دعوت کرد تا نام تشکیلات را به نام‌های تاریخی واحدها را به شرح زیر احیا کند:[۲]
بر اساس این واقعیت که در زبان تاجیکی، درجات نظامی به‌طور سنتی از نام واحدها و تشکیلات گرفته می‌شوند، سیستم درجات نظامی زیر برای نیروهای مسلح تاجیکستان پیشنهاد شد:[۲]
| واحدها | معنی و ریشه‌شناسی | درجه | معنی و ریشه‌شناسی | ||
|---|---|---|---|---|---|
| نام روسی |
نام تاجیکی |
ارتش روسیه | پیشنهادی | ||
| Private | سرباز | ت.ت. 'risking one's head'[۴] (from sar "head" + bāz "to lose, to let go") | |||
| Lance corporal | رزم‌یار | ت.ت. 'inspiring to fight' < razm-yōz (from razm "combat" < *razma- "formation" < *raźman- "order of battle" + yōz < *i̯auź-: i̯uź- "stimulate; stir up; seeker"[۵]) | |||
| Squad | Rada | radag is a Middle Persian term (from ratak- "line, rank, row" < Proto-Iranic *rata-ka- "row"[۶]) denoting military units originally consisting of 10 men in the Parthian and Sasanian armies | Corporal | رزم‌آور | ت.ت. 'leading into battle' (from razm + -āvar: -var "to lead" < *bara- "leader" < √*bar- "to lead"[۶]) |
| Sergeant | Razmdār | ت.ت. 'holder of the battle formation' (from razm + dār < dār < *dār(a)- < Proto-Iranic *dārai̯a- "to hold"[۶]) | |||
| Staff Sergeant | Razmārā | ت.ت. 'who arrays troops; experienced in warfare;[۴] adorning the battle-field, an accomplished warrior[۵]' (from razm + ārāy- "to equip (army), to arrange; put in order" < *ā-rāda- < √*rād-[۶]) | |||
| Sergeant First Class | Razmāzmā | ت.ت. 'skilled or accomplished in warfare;[۴] skilled in war, war-like[۵]' (from razm + āzmāy "to measure, to test" < پارسی میانه: uzmāy- < *uz-māya- < √*māy-[۶]) | |||
| Warrant officer class 2 | Razmpardāz | ت.ت. 'who prepares the soldiers for battle' (from razm + pardāz "to prepare, to arrange" < *para-tāča- < √*tak- "to run; to attack"[۶]) | |||
| Warrant officer class 1 | Razmsāz | ت.ت. 'intent on combat; putting in battle array'[۵] (from razm + sāz < sāč-: sāxtan "to make, to prepare, to arrange" < *sāča- < √*sak- "to be ready, to be able"[۶]) | |||
| Platoon | Tahm | taḥm is a Middle Persian term (from taḥmīh "force" < *taxma- < √*tak-[۶]) denoting military units originally consisting of 50 — 100 men in the Parthian and Sasanian armies | Third lieutenant | Tahmāvar | ت.ت. 'chief of a tahm; platoon commander' (from tahm + -āvar: -var[۶]) |
| Second lieutenant | Tahmdār | taḥmdār is a Parthian term (from taḥm + dār ت.ت. 'commander of a taḥm' in the Parthian army), which probable is a calque from the Ταγματάρχης which means "commander of a tagma"[۷] | |||
| First lieutenant | Tahmārā | ت.ت. 'who arrays or marshals troops; platoon commander' (from tahm + ārāy-[۶]) | |||
| Company | Vašt | wašt is a Middle Persian term (from wast meaning one hundred) denoting military units originally consisting of 100 men in the Parthian and Sasanian armies | Captain | Sarvān | ت.ت. 'chief;[۵] captain[۸]' (from sar "head, chief" + -vān < -bān < pāna- "keeper, guard" < *√pā- "to protect"[۶]) |
| Battalion | Gordān | ت.ت. 'battalion'[۸] (plural of gord "hero" < gurd < Proto-Iranic vr̥ta- < √*vr̥t-: *vart- "to protect; to resist"[۶]) | Major | Sargord | ت.ت. 'major'[۸] (from sar "head, chief" + gord "commander of a group of troops"[۶]) |
| Lieutenant colonel | Sarhangyār | ت.ت. 'deputy of the colonel' (from sarhang "colonel" + -yār "assistant, deputy") | |||
| پولک | هنگ[۸][۶] | Colonel | سرهنگ[۸]"[۶] | ||
| بریگاده | گند[۶] | Brigadier general | گندسالار[۶] | ||
| دیویزیه | لشکر[۸] | گینرال لیتنانت | لشکرسالار | ||
| کورپوس | سپاه[۸] [۶] | Lieutenant general | سپه‌سالار[۸] | ||
| ارمیه | ارتش | General | ارتش‌سالار[۹] | ||
سیستم پیشنهادی رتبه‌بندی نظامی تاجیکستان به شورای امنیت ملی تاجیکستان ارسال شد.[۲]
تاریخچهٔ درجه‌های نظامی در ایران باستان
ارتش ایران باستان از چندین گروهبندی قابل کنترل تحت فرماندهی یک نفر تشکیل شده بود. این گروه‌بندی‌ها مبتنی بر سیستم شمارش دهدهی بود. برای مثال در ارتش هخامنشیان کوچک‌ترین یگان از ۱۰ نفر سرباز تشکیل شده بود که به آن دَثه (پارسی باستان: daθa «دهه») می‌گفتند و فرمانده آن یک دثه‌پَتی (پارسی باستان: daθapati «ده‌بد») بود. پس از آن یگان ۱۰۰ نفری بود که به آن ثتَه (پارسی باستان: θata «صده») می‌گفتند و فرمانده آن یک ثته‌پتی (پارسی باستان: θatapati «صدبد») بود. یک یگان ۱۰۰۰ نفره هزاره (پارسی باستان: hazāra) نام داشت که فرمانده آن هزاره‌پتی (پارسی باستان: hazārapati هزاربد) خوانده می‌شد و یک یگان ۱۰٬۰۰۰ نفری بَیوَره (پارسی باستان: baivara) نامیده می‌شد که فرمانده آن یک بیوره‌پتی (پارسی باستان: baivarapati «بیوربد») بود. کل نیروهای مسلح هخامنشیان سپاده (پارسی باستان: spāda- «سپاه») و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاده‌پَتی (پارسی باستان: spādapati «سپاهبد») خوانده می‌شدند.[۱۰]
| سپاه هخامنشیان | ||
|---|---|---|
| یگان‌ها | شمار نیروها | فرمانده |
| -daθa* | ۱۰ سرباز | -daθapati* |
| -θata* | ۱۰۰ سرباز | -θatapati* |
| -hazāra* | ۱۰۰۰ سرباز | -hazārapati* |
| -baivara* | ۱۰٬۰۰۰ سرباز | -baivarapati* |
| -spāda* | ۶۰٬۰۰۰ سرباز | -spādapati* یا -kārana* |
در زمان اشکانیان نیز نیروهای مسلح سپاذ (پارتی: spāδ) و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاذبد (پارتی: spāδbad) خوانده می‌شدند. اما در سپاه اشکانیان صده‌ها «وَست» (پارتی: wast)، هزاره‌ها «درفش» (پارتی: drafš) و بَیوَره‌ها «گُند» (پارتی: gund) نامیده می‌شدند. فرماندهان این یگان‌ها «وست‌سالار» (پارتی: wast-sālār)، «درفش‌سالار» (پارتی: drafš-sālār) و «گند سالار» (پارتی: gund-sālār) نامیده می‌شدند.[۱۱]
| سپاه اشکانیان | ||
|---|---|---|
| یگان‌ها | شمار نیروها | فرمانده |
| radag* | ۱۰ سرباز | radagpān* |
| wast | ۱۰۰ سرباز | wast-sālār |
| drafš | ۱۰۰۰ سرباز | drafš-sālār |
| gund | ۱۰٬۰۰۰ سرباز | gund-sālār |
| spāδ | ۶۰٬۰۰۰ سرباز | spāδpat یا spāδbad |
در زمان ساسانیان نیز سپاه (پارسی میانه: spāh) بر پایه سیستم شمارش دهدهی گروهبندی می‌شد،[۱۲] فرمانده آن سپاهبد (پارسی باستان: spāhbed) خوانده می‌شد. دهه‌ها رده (پارسی میانه: radag) و صده‌ها تَهم (پارسی میانه: tahm) نامیده و فرمانده آن تهم‌دار (پارسی میانه: tahmdār) خوانده می‌شدند.[۱۳] یگان‌های ۵۰۰ نفره «وَشت» (پارسی میانه: wašt) و فرمانده آن وشت سالار (پارسی میانه: wašt-sālār) نام داشته‌اند. یک یگان ۱۰۰۰ نفره درفش (پارسی میانه: drafš) نام داشت که فرمانده آن درفش سالار (پارسی میانه: drafš-sālār) خوامده می‌شد و یک یگان ۵٬۰۰۰ نفری گند (پارسی میانه: gund) نامیده می‌شد که فرمانده آن یک گندسالار (پارسی میانه: gund-sālār) بود.[۱۴]
| سپاه ساسانیان | ||
|---|---|---|
| یگان‌ها | شمار نیروها | فرمانده |
| radag | ۱۰ سرباز | radagbān* |
| tahm | ۱۰۰ سرباز | tahmdār |
| wašt | ۵۰۰ سرباز | wašt-sālār |
| drafš | ۱۰۰۰ سرباز | drafš-sālār |
| gund | ۵۰۰۰ سرباز | gund-sālār |
| spāh | ۱۰۰۰۰ سرباز | spāhbed |
| artēštārān | artēštārān-sālār | |
منابع
- 1 2 3 وزارت دفاع تاجیکستان خواستار فارسی سازی درجات نظامی شد
- 1 2 3 Nadirov, Bahmanyor (10 November 2018). "Умед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной" (به روسی). Retrieved 28 November 2019.
- ↑ "Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд". Archived from the original on 2022-11-05. Retrieved 2022-08-02.
- 1 2 3 Hayyim, Sulayman. New Persian-English dictionary, complete and modern, designed to give the English meanings of over 50,000 words, terms, idioms, and proverbs in the Persian language, as well as the transliteration of the words in English characters. Together with a sufficient treatment of all the grammatical features of the Persian Language. [Teheran, Librairie-imprimerie Béroukhim, 1934-1936.
- 1 2 3 4 5 Steingass, Francis Joseph. A Comprehensive Persian-English dictionary, including the Arabic words and phrases to be met with in Persian literature. London: Routledge & K. Paul, 1892.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Hasandūst, Muhammad. An Etymological Dictionary of Persian Language. Tehran: Academy of Persian Language and Literature, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.
- ↑ Лившиц В. А. Парфянская ономастика. – СПб. : - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с. , ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Алиев Г. Г. Персидско-русский и русско-персидский военный словарь. Москва: Воениздат, 1972.
- ↑ "W. Sundermann. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662". Archived from the original on 2020-11-18. Retrieved 2018-08-03.
- ↑ A. Sh. Shahbazi, “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499
- ↑ Farrokh, Kaveh. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1-84176-713-1. — с. 6—7
- ↑ NIKONOROV, Valery. (2005), “K voprosu o Parfīanskom nasledii v Sasanidskom Irane: voennoe delo” [The issue of Parthian inheritance in Iran: warfare], in Tsentral ‘naia Aziia ot Akhemenidov do Timuridov: Arkheologiia, Istoriia, Etnologiia, Kul’tura [Central Asia from the Achaemenids to the Timurids: Archaeology, History, Ethnology, Culture], Valery NIKONOROV (ed.), Saint Petersburg: Oriental Department of the St. Petersburg State University, 141-182.
- ↑ «Asha R. The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos)» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۷ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۹.
- ↑ Kaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0 — c. 13