دفترنامه حلب

دفترنامه حلب (به عبری: כֶּתֶר אֲרַם צוֹבָא، به‌صورت رومی‌شده: Keṯer ʾĂrām-Ṣoḇāʾ، به‌معنای «تاج حلب») یک نسخه خطی صحافی‌شده قرون وسطایی از کتاب مقدس عبری است. این دفترنامه در سده دهم میلادی (حدود ۹۲۰) در شهر طبریه و تحت حکومت خلافت عباسی نوشته شد^[۱] و دقت آن توسط موسی بن میمون تأیید گردید. این نسخه همراه با دفترنامه لنینگراد شامل سنت متن مسورایی هارون بن موسی بن عاشر است.

این دفترنامه به مدت پنج قرن در کنیسه مرکزی حلب نگهداری می‌شد تا اینکه در جریان شورش‌های ضدیهودی در سال ۱۹۴۷ کنیسه به آتش کشیده شد.^[۲] سرنوشت کدکس در دهه بعدی نامشخص است: زمانی که در سال ۱۹۵۸ در اسرائیل دوباره پدیدار شد، حدود ۴۰٪ از نسخه خطی ــ از جمله بخش عمده تورات ــ مفقود شده بود و از آن زمان تاکنون تنها دو برگ دیگر بازیابی شده است.[3] فرضیه اولیه مبنی بر اینکه صفحات مفقود در آتش‌سوزی کنیسه نابود شده‌اند، به‌طور فزاینده‌ای مورد تردید قرار گرفته و این گمانه‌زنی را برانگیخته است که احتمالاً آن‌ها در دست افراد خصوصی باقی مانده باشند.^[۳][۴]

بخش باقی‌مانده از دفترنامه در «معبد کتاب» در موزه اسرائیل نگهداری می‌شود.^[۴]

نام عبری این دفترنامه כֶּתֶר אֲרָם צוֹבָא‎ (Keṯer ʾĂrām-Ṣoḇāʾ) است که به «تاج حلب» ترجمه می‌شود. «کِتِر» به معنای «تاج» است و «آرام-صوباء» (به‌معنای تحت‌اللفظی «بیرونِ آرام») شهری کتاب‌مقدسی است که هنوز شناسایی نشده و در محدوده سوریه کنونی قرار داشته است؛ نام آن از سده یازدهم میلادی توسط برخی منابع ربانی و یهودیان سوری به منطقه حلب در سوریه اطلاق می‌شد. واژه «کِتِر» ترجمه‌ای از واژه عربی «تاج» و در اصل واژه فارسی «تاج» است؛ این دفترنامه تا دوران معاصر نزد مردم محلی «التاج» نامیده می‌شد. در زبان عربی، اصطلاح «تاج» عمدتاً به‌عنوان یک عنوان تفخیمی رایج به‌کار می‌رفت (زیرا خلفای مسلمان تاج بر سر نمی‌گذاشتند) و آزادانه برای نسخه‌های خطی الگو به‌کار برده می‌شد. این معنا پس از ترجمه به عبری از بین رفت، زیرا «کِتِر» صرفاً معنای تحت‌اللفظی «تاج» را دارد.^[۵]

در میان جامعه یهودیان حلب و بازماندگان آنان در دیاسپورای پس از ۱۹۴۷، همواره این باور وجود داشت که دفترنامه دارای نیروی جادویی عظیمی است و کوچک‌ترین بخش آن می‌تواند سلامت و رفاه صاحبش را تضمین کند.^[۳] از نظر تاریخی، اعتقاد بر این بود که زنانی که اجازه نگاه کردن به آن را می‌یافتند باردار می‌شدند و کسانی که مسئول کلیدهای مخزن آن بودند، برکت می‌یافتند.^[۳] از سوی دیگر، تاریخچه نسخه نشان می‌دهد که بر هر دفترچه آن عبارت «تقدیم به خدا، نه برای فروش یا خرید» نوشته شده بود و نخستین برگ نیز زمانی شامل هشدار رایجی برای نسخه‌های خطی عبری قرون وسطی بود:^[۲۴] «لعنت بر کسی که آن را بدزدد و لعنت بر کسی که آن را بفروشد.»^[۱۴]

دفترنامه، آن‌گونه که اکنون در موزه اسرائیل نگهداری می‌شود، شامل ۲۹۴ صفحه‌ای است که توسط مؤسسه بن‌زوی تحویل داده شد^[۲][۱۷] به‌علاوه یک صفحه کامل و بخشی از صفحه‌ای دیگر که بعدها بازیابی گردید.^[۳] صفحات بدون صحافی نگهداری می‌شوند و در هر دو طرف نوشته شده‌اند.^[۳] هر صفحه از جنس پوست نوشته و اندازه آن ۳۳ سانتی‌متر ارتفاع و ۲۶٫۵ سانتی‌متر عرض (۱۳ اینچ × ۱۰٫۴۳ اینچ) است.^[۲۵] به‌ویژه، تنها چند صفحه پایانی تورات باقی مانده است.^[۲۶] جوهر آن از سه نوع مازو تهیه شده که کوبیده و با دوده سیاه و سولفات آهن مخلوط شده است.^[۳]

این نسخه خطی توسط متخصصان موزه اسرائیل مرمت شده است؛ مدیر موزه اعلام کرد که با توجه به تاریخچه دفترنامه، این نسخه «به‌طرز شگفت‌انگیزی در وضعیت عالی قرار دارد».^[۳] نشانه‌های بنفش‌رنگ در لبه‌های صفحات مشخص شد که ناشی از قارچ هستند، نه آسیب ناشی از آتش‌سوزی.^[۳]

زمانی که دفترنامه حلب کامل بود (تا سال ۱۹۴۷)، از سنت متنی طبری در ترتیب کتاب‌ها پیروی می‌کرد؛ مشابه دفترنامه لنینگراد و همچنین مطابق با سنت متأخر نسخه‌های خطی کتاب مقدس سفاردی. تورات و نبییم در همان ترتیبی قرار داشتند که در بیشتر نسخه‌های چاپی کتاب مقدس عبری یافت می‌شود، اما ترتیب کتاب‌های کتوبیم به‌طور چشمگیری متفاوت بود. در دفترنامه حلب، ترتیب کتوبیم چنین بود: کتاب تواریخ، مزامیر، کتاب ایوب، کتاب امثال، کتاب روت، غزل غزل‌ها، جامعه، مراثی، کتاب استر، کتاب دانیال، و کتاب‌های عزرا و نحمیا.

• دفترنامه لنینگراد
• موزه اسرائیل
• معبد کتاب در اورشلیم

1. 1 2 3 4 https://web.archive.org/web/20090707031841/http://www.haaretz.com/hasen/spages/920915.html
2. 1 2 3 4 Anshel Pfeffer (November 6, 2007). "Fragment of Ancient Parchment From Bible Given to Jerusalem Scholars".
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ronen Bergman (July 25, 2012). "A High Holy Whodunit". The New York Times. Retrieved 2012-07-26.
4. 1 2 3 4 5 6 Matti Friedman (June 30, 2014). "The Continuing Mysteries of the Aleppo Codex". Tablet. Archived from the original on July 1, 2014.
5. ↑ Stern, David (2019). "On the Term Keter as a Title for Bibles: A Speculation about its Origins". In Glick, Shmuel; Cohen, Evelyn M.; Piattelli, Angelo M. (eds.). Meḥevah le-Menaḥem: Studies in Honor of Menahem Hayyim Schmelzer. Jerusalem: Schocken. pp. 259–273.
6. ↑ http://hebrewbooks.org/32847
7. ↑ Pfeffer, Anshel (6 November 2007). "Fragment of Ancient Parchment From Bible Given to Jerusalem Scholars". Haaretz.
8. ↑ "Aleppo Codex". United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Retrieved 2024-12-16.
9. 1 2 Olszowy-Schlanger, Judith (1 January 1997). "The Karaite Nesīim". Karaite Marriage Contracts from the Cairo Geniza. Brill. p. 148. ISBN 978-90-04-49753-5.
10. 1 2 Olszowy: pp. 54-55 and footnote #86
11. 1 2 The Vicissitudes of the Aleppo Codex Archived 2008-01-11 at the Wayback Machine – See 4.4 The Crusades and the Ransoming of Books. Retrieved on 2008–03–04.
12. ↑ Goitein, S.D. A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza. Vol. V: The Individual: Portrait of a Mediterranean Personality of the High Middle Ages as Reflected in the Cairo Geniza. University of California Press, 1988 (ISBN 0520056477), pg. 376
13. ↑ "A Synagogue in Old Cairo | Discarded History". Cambridge University Library. University of Cambridge. Retrieved 3 December 2021.
14. 1 2 Meir, Nehmad (1933). "כתר ארם צובה". pp. 5–6.
15. ↑ "A Wandering Bible: The Aleppo Codex". The Israel Museum, Jerusalem. Archived from the original on 3 November 2016. Retrieved 26 October 2016.
16. ↑ Hayim Tawil & Bernard Schneider, Crown of Aleppo (Philadelphia, Jewish Publication Soc., 2010) page 110; there have been various reports and estimates of the original number of pages; Izhak Ben-Zvi, "The Codex of Ben Asher", Textus, vol. 1 (1960) page 2, reprinted in Sid Z. Leiman, ed., The Canon and Masorah of the Hebrew Bible, an Introductory Reader (NY, KTAV Publishing House, 1974) page 758 (estimating an original number of 380 pages).
17. 1 2 Photo taken in 1910 by Joseph Segall and published in Travels through Northern Syria (London, 1910), p. 99. Reprinted and analyzed in Moshe H. Goshen-Gottstein, "A Recovered Part of the Aleppo Codex," Textus 5 (1966):53-59 (Plate I) Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine
18. ↑ Friedman, Matti (2012). The Aleppo Codex. Algonquin Books of Chapel Hill.
19. ↑ Friedman (2012) ch. 24 and passim.
20. ↑ Maltz, Judy. "My Great-grandfather, the Man Who Held the Key to the Aleppo Codex". Haaretz. Retrieved 24 December 2015.
21. ↑ "הכתר האבוד • קטלוג הקולנוע הדוקומנטרי הישראלי". קטלוג הקולנוע הדוקומנטרי הישראלי (in Hebrew). Retrieved 2023-12-06.
22. ↑ Mishy Harman (2023-11-23). "Wartime Diaries: Hagit Maoz". Israel Story (Podcast). Public Radio Exchange. Retrieved 2023-12-11.
23. ↑ Glazer, Mordechai, ed., Companion Volume to Keter Yerushalam (2002, Jerusalem, N. Ben-Zvi Printing Enterprises).
24. ↑ See A. M. Haberman, History of the Hebrew Book [Hebrew] (1945), p. 20.
25. ↑ Hayim Tawil & Bernard Schneider, Crown of Aleppo (Philadelphia, Jewish Publication Soc., 2010) page 110; Izhak Ben-Zvi, "The Codex of Ben Asher", Textus, vol. 1 (1960) page 2, reprinted in Sid Z. Leiman, ed., The Canon and Masorah of the Hebrew Bible, an Introductory Reader (NY, Ktav Pubg. House, 1974) page 758.
26. ↑ The surviving text begins with the last word of Deuteronomy 28:17; Izhak Ben-Zvi, "The Codex of Ben Asher", Textus, vol. 1 (1960) page 2, reprinted in Sid Z. Leiman, ed., The Canon and Masorah of the Hebrew Bible, an Introductory Reader (NY, Ktav Pubg. House, 1974) page 758.