دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ

دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ کتابی از سلیم نیساری است که به بررسی اختلاف‌ها در ضبط غزل‌های حافظ می‌پردازد. این کتاب در دو جلد منتشر شده که جلد اول شامل مقدمه و فهرست مندرجات و غزلهای حرف «الف» پایان حرف «دال» و جلد دوم غزلهای حرف «ر» تا پایان حرف «ی» و فهرست غزلهای مندرج در دو جلد کتاب است.

نیساری برای تدوین این اثر، پنجاه نسخه خطی سده نهم از دیوان حافظ را جزء به جزء مورد بررسی قرار داد و از تمامی تفاوت‌های آنها فیش‌برداری کرد.^[۱]

از زمانی که آن دوست و مصاحب حافظ (محمد گلندام) به تدوین اشعار حافظ همّت گماشت، بیش از ششصد سال می‌گذرد. پس از درگذشتِ حافظ (۷۹۱ ق)، تا فاصله‌ی چهارصد سال که هنوز صنعتِ چاپ رایج نشده بود، شعرِ حافظ بیش از هر کتابِ شعر رونویسی شده و به دستِ هر کاتبی، خواسته یا ناخواسته، دست‌خوشِ دگرگونی‌هایی گردیده‌است. در فاصله‌ی دویست سالِ اخیر نیز که از دوره‌ی رواجِ چاپ می‌گذرد دیوانِ حافظ بیش از هر متنِ شعرِ دیگر به کسوَتِ چاپ آراسته شده ولی از نفوذِ عواملِ تحریف و تصرّف در کلماتِ آن کاسته نشده‌است.

در کنارِ رقم و تاریخِ هیچ‌یک از نسخه‌های خطیِ کهن که بررسی شده، هیچ کاتبی نیفزوده‌است که متنِ اشعارِ حافظ را بر اساسِ کدام منبع کتابت کرده‌است. هیچ مدرکی در دست نیست که کسی به نظاره‌ی متنِ اصیلِ این غزل‌ها به خطِ خودِ حافظ و یا به خطِ نخستین جامعِ دیوانِ او اشاره‌ئی کرده باشد. تنها راهِ دستیابی به متنی که بیشتر موردِ وثوق و اعتماد باشد، کوتاه گرداندنِ فاصله تا منشا اصلی و پرهیز از رخنه‌ی تصرّفات و تغییراتی است که طیِ قرونِ متاخر در دیوانِ حافظ رخ داده‌است.

·        فهرست ۵۰ نسخه خطی سده نهم هجری

o       توضیح مربوط به شناسه نسخه‌ها

·        دلایل ایجاد دگرسانی‌ها

o       اصلاحات به‌وسیله‌ی خودِ حافظ

o       ایجادِ نسخه‌بدل‌ها به‌وسیله‌ی کاتبان

o       دستکاری‌ها به خط الحاقی

·        تفکیک اشتباه‌های دست‌نویسی از دگرسانی‌ها

·        ضوابط گزینش متن غزل‌های حافظ

o       معیار ضبط اکثریت نسخ

o       اعتبار ضبط اقدم و اهمّ نسخ

o       توجّه به سنخِ اندیشه و سبکِ بیانِ حافظ

·        ارزیابی نسخه‌های خطی

o       مفهومِ پشتوانه‌ی بسنده

o       قرائت‌های ویژه

o       اهمیتِ قرائتِ صحیح و تاویلِ املای نسخه‌های خطی

·        تصحیح قیاسی

·        تفکیکِ غزل‌ها از غزل‌واره‌ها و قصیده‌ها

·        ترتیبِ درجِ غزل‌ها در نسخه‌های خطیِ سده‌ی نهم

o       سنّت صدرنشینی غزل الا یا ایها الساقی

·        راهنمای تنظیم دفتر دگرسانی‌ها

o       درج متن برگزیده‌ی غزل

o       ابیاتِ اضافه بر متن

o       تعدادِ منابع و ذکرِ شناسه‌ی نسخه‌ها

o       ترتیبِ ابیات

·        توجیهِ ستون‌های جدولِ دگرسانی‌ها

·        توضیحِ مربوط به علائمِ ویژه

·        مساله‌ی رسم‌الخط در نسخه‌های خطی

·        کلام آخر

·        ادای احترام و سپاسگزاری

سلیم نیساری برای معرفی نسخه‌ها، از حروف اختصاری استفاده کرده و در متنِ کتاب، با اشاره به این حروف، ابیات و غزل‌ها و اختلافِ نسخه‌ها (دگرسانی‌ها) را در جداولِ مربوط به هر غزل مشخص کرده است. این نام‌گذاری‌ها و توضیحی در باره‌ی هر نسخه، در ابتدای کتاب معرفی شده و در باره‌ی هر نسخه، عکسی از صفحات دست‌نوشته و شرح مختصری از تاریخچه و کیفیتِ آن نسخه به‌دست داده است. فهرستِ زیر برگرفته از این بخش از کتاب است:

1.      ت – مورخ 807 ق.: مجموعه‌ای است متعلّق به کتابخانه دستنویس‌های شرقی آکادمی فنهای تاجیکستان که به شماره 555 مضبوط است. در متن این مجموعه، مطالب متنوعی از قبیل «رساله توحید» عضدالدین ایجی، «رساله در معرفتِ کیفیتِ خلقتِ آدمی و خواصِ اشیاء ... و پاره‌ای اشعار فراهم گردیده‌است. 41 غزل و دو قطعه از اشعارِ حافظ در حواشیِ این مجموعه از صفحه 45 الف تا صفحه 154 ب در پنج قسمت نوشته شده‌است.

2.      ک – مورخ 811 ق. : جُنگِ رسائل و اشعار متعلّق به کتابخانه کوپرولو در استانبول و مضبوط به شماره 1589، مجموعه‌ای است از رساله‌های مختلفِ عرفانی که در حاشیه آن‌ها منتخبی از اشعارِ بعضی از شاعرانِ قرن هشتم و نهم نوشته شده‌است. در این مجموعه، از برگ 419 تا 423 در حاشیه و همچنین در متن صفحه 419 ب، تعداد 35 غزل و یک قصیده از حافظ کتابت شده‌است. در درجِ اشعارِ حافظ، کاتب ترتیبِ حرفِ آخرِ قافیه را در نظر داشته

3.      یج – مورخ 813 ق. : دیوان حافظ معروف به نسخه ایاصوفیه جزئی از مجموعه‌ای است که به نامِ جُنگِ دواوین یا «بیست دیوان» به شماره 3945 در کتابخانه سلیمانیه استانبول نگهداری می‌شود. این مجموعه قبلاً در کتابخانه ایاصوفیه بود و به‌همین سبب به نامِ نسخه ایاصوفیه شهرت دارد. دیوان حافظ در این مجموعه در دو بخش مکتوب است. تعداد کل غزلها 468 غزل است که یازده غزل مکرر است و هفت قصیده نیز داخل غزل‌ها آمده و به‌دنبال آن بدون افزودن عنوانی، دو قصیده (جوزا سحر نهاد حمائل برابرم) و (ای در رخِ تو پیدا اَنوارِ پادشاهی)، و بعد با قیدِ عنوانِ «مثنویات»، دو مثنوی (آهوی وحشی و ساقی‌نامه) نوشته شده‌است. سپس با قید عنوان «ایضاً فی المقطعات» 17 قطعه و زیر عنوان «ایضاً فی تاریخ الاموات» هشت قطعه دیگر ثبت شده که روی هم 25 قطعه است. بعد از آن ذیل عنوان «رباعیات» هفت رباعی مندرج می‌باشد.

4.      ید – مورخ 813 و 814 ق. : مجموعه‌ای در موزه بریتانیا در لندن که به دستور جلال‌الدین اسکندر که در سالهای 812 تا 817 فرمانروای فارس بود فراهم گردیده است. این مجموعه که به نامِ «جُنگِ اسکندرمیرزا» شهرت یافته، به‌منزله‌ی دایره‌المعارفی از دانش‌های گوناگون است و قسمت‌هایی از آن به درجِ اشعاری از شاعرانِ معروف اختصاص یافته‌است. اشعارِ حافظ در این جُنگ در دو قسمت است. بخش نخست شامل 146 غزل به خط «محمد حلوایی» و بخش دوم به دست کاتبی دیگر است که در مجموع، 152 غزل غیر مکرر در این مجموعه از حافظ درج گردیده‌است.

5.      س – مورخ 813 ق. : در موزه سالار جنگ حیدرآباد هند مجموعه‌ای به شماره نظم فارسی 36/2289 مضبوط است. این مجموعه دارای 171 برگ است که ضمنِ آن، منتخبی از اشعارِ شانزده شاعر درج شده است و از آن جمله 47 غزل از حافظ در حاشیه قصاید انوری ابیوردی از برگ شماره 20 تا 30 بدون رعایت ترتیب الفبائی قوافی کتابت شده‌است.

6.      یو – مورخ 816 ق.: مجموعه‌ای متعلق به کتابخانه ایاصوفیه در استانبول شامل چند دیوان که در 816 هجری قمری کتابت شده‌است. در این مجموعه 158 غزل از حافظ روی اوراق 653 تا 668 قلمی شده و در استنساخِ غزل‌ها نظمِ الفباییِ حرفِ آخرِ قوافیِ غزل‌ها رعایت شده‌است. عنوان و سرلوح هر یک از دیوان‌ها به خطّ ثلث توام با تذهیب آراسته شده‌است. اشعار در متن در چهار ستون قرار دارد.

7.      حی – مورخ 818 ق. : این نسخه متعلق است به کتابخانه آصفیه در حیدرآباد دکن هندوستان. در متن، کلیله و دمنه است و در حاشیه از صفحه 273 تا 462، دیوان حافظ کتابت شده‌است. شماره‌گذاری غزل‌ها در این نسخه به رقم 357 منتهی می‌شود. شماره 358 یک ترکیب‌بند است (ساقی اگرت هوای ما هی...) در داخل غزل‌ها چهار قصیده و یک قطعه نیز ضبط شده‌است. بعد از درج ترکیب‌بند، زیرِ عنوانِ «المقطعات» 12 قطعه و سپس با درجِ عنوانِ «الرباعیات» 20 رباعی آمده‌است.

8.      کا -  مورخ 821 ق. : این مجموعه یکی از نسخه‌های خطی دیوان حافظ مضبوط در کتابخانه شادروان دکتر اصغر مهدوی است و در فهرست آن کتابخانه به شماره 589 ثبت شده‌است. سفینه‌ای است شاملِ اشعارِ قریب به بیست شاعر به قلمِ نستعلیقِ ابتدائیِ نسبتاً خوانا. در آغازِ سفینه، کلیاتِ سلمان ساوجی نوشته شده. تحریرِ دیوانِ حافظ از همان صفحه‌ی بعد از دیوانِ سلمان در متنِ سفینه ادامه یافته‌است. بعد از غزل 7، یک برگ افتادگی دارد. یک برگِ دیگر در آغازِ غزل‌های مربوط به قافیه حرف «ر» و چند برگ در خلالِ غزل‌های مربوط به حرف «ن» و حرف «و» و حرف «ی» افتاده‌است. در وضعِ کنونی، شماره‌گذاری غزل‌ها به رقم 411 منتهی می‌شود که مشتمل است بر 405 غزل و 3 قصیده. در حاشیه دیوان حافظ، منتخباتی از قطعاتِ ابن یمین، غزلیاتِ عراقی و مثنوی‌های خواجو کتابت شده‌است.

9.      طو – مورخ 822 ق. : این نسخه در موزه‌ی طوپقاپو سرای استانبول ثبت شده‌است. این نسخه شامل 137 برگ است. 441 غزل دارد و بعد از غزل‌ها کتابتِ قطعات آغاز شده و 23 قطعه نوشته شده‌است. دو رباعی نیز در میان قطعات است. در پایان قطعات، ضمن قید عبارت «وله» مثنوی «فتنه روزگار» و سپس با فاصله، مثنوی «آهوی وحشی» و بعد از آن با فاصله مثنوی «ساقی‌نامه» و ابیاتی مربوط به مدح شاه منصور و مثنوی «مغنی نامه» مندرج است که ناقص مانده و ظاهراً در این قسمت، چند برگ افتادگی دارد. در مجموع 426 غزل غیر مکرر، یک ترکیب‌بند، 11 قصیده، 5 مثنوی، 25 قطعه (با افزودن دو قطعه متداخل با غزل‌ها) و 2 رباعی.

این کتاب برگزیدهٔ دومین دورهٔ کتاب فصل شد.

نشست نقد و بررسی این اثر با حضور نویسنده، ابوالحسن نجفی و علی‌اشرف صادقی در ۲۱ آبان ۱۳۸۶ برگزار شد.^[۲] بهمن خلیفه و بهروز ثروتیان هم به بررسی این اثر پرداخته‌اند.^[۳][۴]