دوکسن
دِوکِسِن (همچنین: دِو-کِسکِن؛ ترکمنی: Döwkesen) یک محوطه باستان‌شناختی در منطقهٔ داشوغوز در شمال ترکمنستان است که در ۶۲ کیلومتری غرب کهنه‌گرگانج قرار دارد.
موقعیت
این محوطه در لبهٔ یک پرتگاه به طول ۳۰ کیلومتر، در منتهی‌الیه جنوبی فلات اوستیورت قرار دارد.
تاریخ
به نظر می‌رسد این محوطه در حدود سدهٔ چهارم پیش از میلاد مسکونی شده باشد. این محوطه با سکونتگاه قرون وسطایی وازیر مطابقت دارد. در اوایل سدهٔ شانزدهم، این شهر نخستین پایتخت سرزمینی شد که بعدها با نام خانات خیوه شناخته شد.
در سال ۱۵۵۸، دیپلمات و جهانگرد انگلیسی آنتونی جنکینسون از شهر دیدن کرد و از محصولات خربزهٔ محلی آن با نظر مساعد یاد کرد. جنکینسون پیش‌تر متوجه شده بود که رودخانه‌ها در حال خشک‌شدن هستند و وازیر به‌زودی متروک خواهد شد.
محوطه
بخش‌هایی از شهر که رو به فلات قرار دارند با دیوار محصور شده‌اند. در داخل شهر، ویرانه‌های سه آرامگاه متعلق به سدهٔ پانزدهم و یک مسجد قرار دارد. یک ارگ با دیوارهای کنگره‌دار بر پرتگاه مشرف است.
دِوکِسِن مستطیلی عظیم از دیوارهای سنگی با برج‌های متعدد و ساختاری پیچیده در ورودی است. پیرامون دژ، خندقی عمیق در دامنهٔ شیب کنده شده بود. در پای «شهر بالایی»، نزدیک صخره، مستطیل دومِ «شهر پایینی» قرار دارد که با دیوارهایی احاطه شده و قدمت آن به اواخر قرون وسطی بازمی‌گردد. در جنوب‌غربی هر دو شهر، مستطیل سوم قرار دارد که طرح یک پارک گستردهٔ متعلق به اواخر قرون وسطی است. استحکامات باستانیِ اینجا که به‌خوبی حفظ شده بودند، به‌طور گسترده به‌عنوان پایه‌ای برای سامانهٔ دفاعی قرون وسطایی مورد استفاده قرار گرفتند. این دژ به‌گونه‌ای چشمگیر بر فراز پرتگاه ۳۰ متری فلات اوستیورت قرار گرفته است و برج ارگ نیرومند خشتی و ردیفی از آرامگاه‌های اواخر قرون وسطی که در امتداد آن کشیده شده‌اند، سیمای آن را شکل می‌دهند.
در اواخر قرون وسطی، یک مجموعهٔ مذهبی-یادمانی در دِوکِسِن شکل گرفت که از آن یک مسجد و سه آرامگاه باقی مانده است؛ نام این آرامگاه‌ها حفظ نشده است. آرامگاه اصلی دارای سردری بلند در نمای اصلی و طاقچه‌های طاق‌دار در دیگر بخش‌هاست و در بالا با گنبدی پوشیده شده است. دو آرامگاه دیگر نیز با استفاده از همان طرح و شیوه‌های ترکیبی ساخته شده‌اند. هر سه آرامگاه به موازات دیوار دژ ساخته شده‌اند. ساختمان مسجد که تقریباً به‌طور کامل ویران شده، در دوران فعالیت خود دارای حیاطی بود که گالری‌های طاق‌دار بر روی ستون‌ها آن را احاطه می‌کردند؛ دیوارها و ستون‌ها از سنگ و گنبدها و طاق‌ها از آجر پخته ساخته شده بودند. تزئینات داخلی این بناها باقی نمانده است.
دِوکِسِن یکی از دیدنی‌ترین آثار معماری قرون وسطایی خوارزم به‌شمار می‌رود.
گردشگری
این محوطه تا حدود سال ۲۰۰۳ یکی از مقاصد ثابت گردشگری بود؛ اما پس از آن ارتش ترکمنستان بازدیدکنندگان را منع کرد، با این استدلال که جادهٔ دسترسی از قلمرو ازبکستان عبور می‌کند.
منابع
- پل برومل، ترکمنستان، راهنماهای سفر برادت، ۲۰۰۵، ص. ۱۸۰. پیوند
- یوری بریگل، اطلس تاریخی آسیای مرکزی، بریل، ۲۰۰۳، ص. ۵، بخش «محوطه‌های باستان‌شناختی مهم». پیوند
- خ. یوسوپوف، راهنمای آثار باستان‌شناختی و معماری استان تاشاوز، عشق‌آباد، ترکمنستان، ۱۹۸۹. پیوند
- دافنا افرات، اتل سارا وولپر و پائولو ج. پینتو، حوزه‌های قدیسان و چشم‌اندازهای اسلامی: جایگاه‌های قدرت معنوی در گذر زمان و مکان، بریل، ۲۰۲۰، ص. ۲۰۵. پیوند
- «محوطهٔ دِوکِسِن (وازیر)»، پورتال ترکمنستان، معرفی آثار فرهنگی و تاریخی ترکمنستان. پیوند
- محوطه‌های باستان‌شناختی در ترکمنستان
- استان داشاغوز