دیوان حافظ (نسخه ۸۰۳ قمری)

یکی از کهن‌ترین نسخه‌های خطی شناخته‌شدهٔ دیوان حافظ، نسخه‌ای است که در سال ۸۰۳ هجری قمری (تنها ۱۱ سال پس از درگذشت حافظ در ۷۹۲ ه‍.ق) کتابت شده و هم‌اکنون با شمارهٔ ثبت ۱۲۷۷۰ در کتابخانهٔ ابوریحان بیرونی (مرکز استنساخ و مطالعات شرقی آکادمی علوم جمهوری ازبکستان) در تاشکند نگهداری می‌شود.^[۱][۲]

کاتب این نسخه برهان‌الدین بن غیاث‌الدین کرمانی است و نسخه ظاهراً برای امیر مجدالدین تهیه شده است.^[۱] این نسخه فاقد مقدمهٔ منثور معروف محمد گلندام است و از این‌رو به نظر می‌رسد مستقل از کار جامع دیوان حافظ تدوین شده باشد. نسخه خطی قدیمی تر از این دیوان دیوان حافظ (نسخه 801 قمری) این مقدمه را دارد. این دیوان نیز مانند نسخه 801، به ترتیب الفبایی حروف پایان قافیه و ردیف (استیفای سیاقت) نگاشته شده است. هرچند که چند غزل نیز از حروف قافیه مختلف در صفحات پایانی کتاب افزوده شده است.^[۱][۳]

این نسخه شامل ۴۹۳ غزل (۴۵۳ غزل کامل + ۴۰ غزل ناتمام)، ۴ قصیده، ۱ ترجیع‌بند، ۳۲ قطعه، ۲۳ رباعی و چند مثنوی ناتمام است.^[۱] از نظر ترتیب اشعار نیز با نسخه‌های دههٔ ۸۱۰–۸۲۰ ه‍.ق هم‌خوانی بسیار زیادی دارد و از مهم‌ترین مبانی تصحیح انتقادی دیوان حافظ به‌شمار می‌رود.

در سال ۱۳۷۹ شمسی، سید محمدصادق سجادی و علی بهرامیان این نسخه را به‌طور کامل تصحیح و با عنوان دیوان حافظ: بر اساس نسخهٔ نویافتهٔ بسیار کهن منتشر کردند.^[۱] تا پیش از کشف نسخهٔ مورخ ۸۰۱ ه‍.ق (در ترکیه)، این نسخه کهن‌ترین نسخهٔ شناخته‌شدهٔ دیوان حافظ بود.^[۴]

این نسخه خطی همچنین به‌عنوان یکی از منابع اصلی در تصحیح جدید دیوان حافظ بر پایهٔ نسخهٔ خطی سال ۸۰۱ ه‍.ق به پیرایش و نگارش سهیل قاسمی (چاپ انتشارات بلم، آستارا، ۱۴۰۳) مورد استفاده قرار گرفته‌است.^[۵] قاسمی در این کتاب، تمام اختلاف ضبط‌ها، ابیات اضافه بر متن نسخهٔ ۸۰۱ و نیز غزل‌هایی را که نسخهٔ ۸۰۳ افزون بر نسخهٔ ۸۰۱ دارد، به‌طور کامل آورده و با آن‌ها مقابله کرده‌است.^[۶]

{{منابع الگو:رف-فهرست

1. 1 2 3 4 5 دیوان حافظ: بر اساس نسخهٔ نویافتهٔ بسیار کهن مورخ ۸۰۳ ه‍.ق. فکر روز. ۱۳۷۹. شابک ۹۶۴-۳۴۱-۰۹۴-۷ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک). از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته |محل= صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته |همکاران= صرف‌نظر شد (کمک); کاراکتر zero width joiner character در |عنوان= در موقعیت 56 (کمک); پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک)
2. ↑ «معرفی کهن‌ترین نسخهٔ دیوان حافظ (مورخ ۸۰۳ ق)». آینه پژوهش (۶۲): ۴۵–۵۲. ۱۳۷۹. از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک)
3. ↑ دیوان حافظ (تصحیح قزوینی-غنی). اساطیر. ۱۳۲۰. از پارامتر ناشناخته |همکاران= صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک)
4. ↑ «کهن‌ترین نسخه دیوان حافظ». کتاب ماه ادبیات (۱۳۲–۱۳۳): ۹۲–۹۵. ۱۳۸۸. از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک)
5. ↑ دیوان حافظ بر پایهٔ نسخهٔ خطی سال ۸۰۱ ه‍.ق. بلم. ۱۴۰۳. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۷۴۸۳-۹۴-۹. از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته |محل= صرف‌نظر شد (کمک); کاراکتر zero width joiner character در |عنوان= در موقعیت 40 (کمک); پارامتر |first1= بدون |last1= در Authors list وارد شده‌است (کمک)
6. ↑ سهیل قاسمی، دیوان حافظ بر پایهٔ نسخهٔ خطی سال ۸۰۱ ه‍.ق، آستارا: بلم، ۱۴۰۳، صص ۳۷–۴۲ (مقدمه و فهرست اختلافات).