دیوان سلطان سلیم

دیوان سلطان سلیم عثمانی (دیوان یاوز سلطان سلیم) شامل بیش از ۱۰۰ غزل از سلیم یکم پاشاده عثمانی است که به فارسی سروده شده است. وی همچون اغلب پادشاهان عثمانی علاقمند ادبیات فارسی بوده است.^[۱] نخستین بار در سال ۱۳۰۶ هجری قمری در استانبول با عنوان «دیوان یاوز سلطان سلیم» به تصحیح حسین حسنی در ۹۶ صفحه در چاپخانه مرتبیه چاپ گردید که حاوی ۱۰۲ غزل بود. بار دوم در سال ۱۹۰۴ م به دستور ویلهلم دوم، امپراتور آلمان جهت اهدا به سلطان عبدالحمید دوم با تصحیح پائول هرن استاد زبانهای شرقی دانشگاه استراسبورک به چاپ رسید. این دیوان دو بار به ترکی ترجمه و در ترکیه در سال ۱۳۰۸ هجری قمری با عنوان «بارقه» به چاپ رسیده است.^[۲][۳]

این دیوان در سال ۱۳۸۶ توسط عبدالحسین اسماعیل‌نسب تصحیح و توسط معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی منتشر گردید.^[۴]

شبِ استانبول آرام و خاموش بود، اما در دل قصر توپقاپی غوغایی پنهان جریان داشت. سلطان سلیم، فرمانروای مقتدر عثمانی، در خلوت خویش به جام شرابی پناه برده بود. سال‌ها جنگ، سیاست و خون، غبار اندوه بر روح او نشانده بود. شراب، تنها هم‌صحبت شبانه‌اش، اندکی از غم‌هایش می‌کاست، اما زخمی کهنه در اعماق جانش هنوز می‌سوخت.

خستگی بر پلک‌هایش سنگینی کرد. جام نیمه‌تمام را کنار گذاشت و به خوابی عمیق فرو رفت. در رؤیا، دری گشوده شد به باغی بی‌انتها، پر از عطر گل‌هایی که هرگز ندیده بود. میان باغ، مردی نورانی با چشمانی آرام چون دریا ایستاده بود—مولانا جلال‌الدین بلخی.

مولانا لبخند زد و گفت: «ای سلیم، این شراب انگور، آتش غم را خاموش نمی‌کند، تنها خاکسترش را پنهان می‌سازد. بیا و از جامی دیگر بنوش—جام عشق. شعری بشنو که جان را زنده کند.»

و چنین خواند:

> بیا ساقی، شراب عشق در جامم بریز

که این می، جان دهد، نه آن‌که جان‌سوزد عزیز

شرابی کز لب معشوق می‌آید به دل

دل از غم می‌رهاند، نور می‌ریزد به لعل

سلطان سلیم گوش فرا داد و قلبش لرزید. باغ در نور غرق شد و باری سنگین از شانه‌هایش برداشته شد.

مولانا دست بر شانهٔ او گذاشت: «شعر بگو، اما نه برای نام و نه برای قدرت—برای رهایی.»

صبح که چشم گشود، جام شراب را به زمین ریخت و قلم در دست گرفت. از آن روز، قصر توپقاپی شاهد مردی بود که به جای جام، غزل‌های عاشقانه و عرفانی می‌سرود.

یکی از غزل‌هایش چنین بود:

> ای مهر عالم جان بنما جمال ما را

برقع ز رخ بر افکن، ملک جهان بیارا

کم کن جفا که چندان از نیکویان نیکو نیست

بیگانه‌وار دیدن یاران آشنا را

در نیستی سلیمی آیین جور و غم نیست

هستی ما سبب شد رسم غم و جفا را

سلطان سلیم، فاتحی که روزگاری در کام جنگ و جام غوطه‌ور بود، در سایهٔ خوابی روشن به شاعری عارف و عاشق بدل شد. دیوانش گواه سفر او از ظلمت به سوی نور بود.

در غزل‌های دیگر، او اینگونه سخن گفت:

> ز باغ وصل یار نسیمی خوش آید

ای دل غم‌دیده، بوی دوست برآید

جهان نیست به کام ما، غم نیست به جان ما

عشق است و لطف حق، همه جهان شادی است

یا در حسرت دوری از نور الهی:

> چو سرو قدت در هوای تو خم نشد

شمع شب تار را ناله ز غم نشد

از دیدهٔ من اشک یار روان شد

تو نیستی و دل من در حسرت غم نشد

و از تلخی‌های روزگار چنین گفت:

> دنیا دنیای غم است و ما همه مسکینیم

بی‌دل و بی‌قرار و زار و بی‌تدبیرم

ولی در دل من شمع عشقی روشن است

که روشنایی‌اش زهر چشم باد و تیرم

چند غزل زیبا از دیوان سلطان سلیم

غزل اول – حکمت و عرفان:

> ای دل ز غم هجران غمگین مباش

که نور عشق حق دهد تو را آذین مباش

اگرچه جهان فانی و سراسر زین است

جان خود بسپار به دوست، که آن به دین مباش

غزل دوم – امید و پایداری:

> هر که در این حلقه نیست فارغ از این کارزار است

صبر کن که در این ره، پایان ز غم بیدار است

آتش عشق بسوزد خاک ره‌آوران را

تا که به درگاه دوست، بماند ز یادگار است

غزل سوم – شور عاشقانه:

> چون وصل دوست شد همه عالم بی‌روح است

بی‌عشق او وجود، سراب است و پوچ است

جان به پای معشوق، همه چیز فدای او

که عشقش زنده کند مرده را و دگرگوش است

درباره زندگی و سبک شعری سلطان سلیم

سلطان سلیم اول (حکمرانی ۱۵۱۲ تا ۱۵۲۰)، فاتحی بزرگ و معروف به «یاوُز» (خشن و جدی)، علاوه بر سیاست و قدرت، شاعری پرشور و عارفانه نیز بود.

ویژگی‌های سبک شعری او:

بیشتر به زبان فارسی سروده است، زبانی که در دربار عثمانی برای شعر و عرفان رایج بود.

مضامین اشعارش عرفانی، عاشقانه و گاه حماسی‌اند.

ردپای تأثیر مولانا و دیگر عارفان فارسی‌زبان در آثارش دیده می‌شود، با استعارات عرفانی و مفاهیم عشق الهی.

سلطان سلیم با دیوانش نشان داد که حتی فاتحی که روزگاری در جنگ و قدرت غوطه‌ور بود، می‌تواند با عشق و نور الهی پیوند یابد و زبان دل را در شعر پیدا کند.

سلطان سلیم اول (1470-1520 میلادی) نه تنها یک فرمانده نظامی برجسته بود، بلکه به عنوان یک شاعر و عارف نیز شناخته می‌شد. دیوان او شامل اشعار عرفانی است که در آن‌ها به مسائلی چون وحدت وجود، عشق الهی، و جست‌وجوی حقیقت پرداخته شده است. دیوان سلیم، در عین حال که تحت تاثیر شعرهای حافظ و مولانا قرار داشت، نشان‌دهنده دنیای درونی و تلاش‌های روحانی خود او بود.

سلطان سلیم در اشعارش از مفاهیم عمیق عرفانی چون تجلی نور الهی، تلاطم‌های درونی انسان و دگرگونی‌های روانی سخن می‌گوید. برخی از اشعار او به وضوح با مفاهیم روانشناسی ارتباط دارند، به ویژه در زمینه‌هایی مانند پذیرش تنهایی، نیاز به تحول درونی، و عبور از تاریکی‌های روان به سوی روشنایی.

1. ↑ =7817491&pageStatus=1&sortKeyValue1=&sortKeyValue2=
2. ↑ https://books.google.com/books?id=cpYpAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=selim+ii+%2B+%22persian%22+poem&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiTtefey_2LAxWWbEEAHS3eBp4Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=selim%20ii%20%2B%20%22persian%22%20poem&f=false
3. ↑ «(عکس) شعر فارسی روی شمشیر سلطان سلیم عثمانی!». Fararu | فرارو. ۲۰۲۵-۱۱-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۱-۲۶.
4. ↑ «دیوان سلطان سلیم عثمانی منتشر شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۰۸-۰۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۱-۲۶.