ریزتیغه
ریزتیغه (انگلیسی: Microblade) به تیغههای سنگی بسیار کوچکی گفته میشود که در دورهای از پیشرفت فناوری سنگتراشی پدید آمدند. این تیغهها معمولاً از سنگهایی ساخته میشدند که سرشار از سیلیس بودند، مانند چِرت، کوارتز یا ابسیدین.
برای ساخت ریزتیغه، قطعات باریکی از این سنگها تراشیده میشد تا لبههایی تیز و تقریباً موازی به دست آید. تیغهها نوعی خاص از تراشههای سنگیاند که طول آنها دستکم دو برابر پهنای آنهاست. در روش دقیقتر، تیغهها از روی سکویی با زاویهٔ مشخص و سطحی آمادهشده تراشیده میشوند تا لبههای جانبی موازی و سطح بالایی با ردّ تراشهای منظم داشته باشند.
ریزتیغهها معمولاً کمتر از پنج سانتیمتر طول دارند و در دوران باستان بهویژه برای ساخت ابزارهای مرکب مانند پیکان یا تیغهٔ چاقو به کار میرفتند.
تاریخچه
خاستگاه جغرافیایی فناوری ریزتیغهها بهدرستی مشخص نیست. پژوهشگران منشأ آن را در جنوب سیبری، شمال چین یا شبهجزیرهٔ «دیرینهُکّایدو-ساخالین-کوریل» میدانند، و تاریخ آغاز آن را بین بیش از ۳۰ هزار تا حدود ۱۸ هزار سال پیش از میلاد برآورد کردهاند. این فناوری با مردمان کهن دیرینسیبریایی ارتباط دارد.[۱]
از آنجا که فناوری ریزتیغهها بهصرفه بود (مواد خام کمتری نیاز داشت)، ساخت آن آسان و حملش سبک بود، در بخش بزرگی از شمال آسیا و شمالشرق سیبری در دوران و پس از آخرین عصر یخبندان رواج یافت. این تیغههای سبک و دندانهدار، برای ساخت نیزههای شکار بسیار کارآمد بودند. در دوران یخبندان، شکارچی-گردآورندگان با کمبود منابع غذایی روبهرو بودند و ناچار بودند پیدرپی جابهجا شوند؛ ازاینرو ریزتیغهها که ساختشان سریع بود و در کاهش تلفات شکار نقش داشت، برای چنین زندگی پرتحرکی بسیار مناسب بودند.[۲]
بهبیان دیگر، در شرایط کمبود منابع در آخرین بیشینهٔ یخچالی، انسانهای شکارچی-گردآورنده زمان بیشتری را صرف یافتن مواد اولیهٔ بهتر و بهبود روشهای ساخت ابزار سنگی کردند.[۳] سرنیزههای دندانهدار با ایجاد زخمهای عمیق، موجب مرگ سریعتر شکار میشدند و در نتیجه ابزار کمتری از بین میرفت.
این دگرگونی در فناوری سنگتراشی واکنشی به کاهش منابع در اثر تغییرات اقلیمی بود و به راهبردهای کارآمدتر در تأمین غذا انجامید. یکی از محوطههای مهم برای شناخت این فناوری، محوطهٔ «شویدونگگو شمارهٔ ۱۲» در چین است که در آن، ریزتیغهها همراه با ابزارهای گوناگونی چون سوزن، سوراخکن و دستهٔ چاقوی استخوانی کشف شدهاند؛ نشانهای از آنکه ریزتیغهها تنها ابزار شکار نبودند بلکه کاربردهای روزمره نیز داشتند.[۴]
در برخی محوطههای شمال چین، ریزتیغهها همراه با سنگهای سوخته و ترکخورده یافت شدهاند که نشانهٔ استفاده از روش «جوشاندن سنگی» است؛ روشی برای استخراج بیشتر مواد مغذی از خوراکها از طریق پختوپز.[۵]
نخستین مردم بومی قارهٔ آمریکا این فناوری را از طریق برینگیا با خود به قارهٔ آمریکا آوردند. دستکم شش گروه از بومیان آمریکا از ریزتیغهها استفاده میکردند، از جمله مردمان پاورتی پوینت، فرهنگ هوپول، تیکال در تمدن مایا و ساکنان ساحل شمالغربی بریتیش کلمبیا. در ایالت ایلینوی، در قلمرو تمدن میسیسیپی و شهر تپههای کاهوکیا، و نیز در میان قوم چوماش در جزایر شمالی کالیفرنیا، صنعتگران میلیونها ریزتیغه تولید کردند.[۶]
در این مناطق، ریزتیغهها به شکل «متههای ریز» بر سر چوبها نصب میشدند و برای سوراخکردن صدفها و ساخت دانههای زینتی به کار میرفتند. صدفها در میان قوم چوماش نقش پول داشتند، و بنابراین ریزتیغهها بخشی اساسی از اقتصاد آنان محسوب میشدند.
جستارهای وابسته
منابع
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Microblade technology». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۹ نوامبر ۲۰۲۵.
پیوند به بیرون
