زنان در فرهنگ لری

بخشی از مجموعه مقاله‌ها دربارهٔ
فرهنگ ایران
تاریخ اقوام زبان‌ها نمادهای ملی جشنواره‌ها میراث جهانی
اساطیر فرهنگ‌عامه
دین بی‌دینی
فلسفه
هنر
ادبیات سفال‌گری سینما قالی معماری موسیقی نگارگری نمایش
آشپزی
ورزش
درگاه ایران

زنان در فرهنگ لری به عنوان نیمی از جمعیت قوم لر که عمدتاً در استان‌های لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و بخش‌هایی از خوزستان و ایلام ساکن هستند، نقش‌های محوری در پایداری اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایفا کرده‌اند. این قوم، که ریشه در اقوام باستانی مانند کاسیان دارد، فرهنگی غنی با تأکید بر زندگی عشایری، موسیقی، رقص و صنایع دستی دارد.^[۱][۲]

در فرهنگ لری رسم بر این بوده که برای اینکه پسر به سن بلوغ رسیده را اهلیت و شایستگی بخشند به او زن می‌دادند و زن را به عنوان کسی که می‌توانست جوان سرکش و مغرور را رام و آرام کند معرفی می‌کند، این موضوع نشان از این دارد که زن‌ها و دخترها از لحاظ درک درست و درجه عقلانیت یک گام جلوتر از مردها و پسرها هستند و زود تر به بلوغ فکری می‌رسند.^[۳]

جایگاه زنان در فرهنگ لری ریشه در دوران باستان دارد. در اسناد تاریخی از ۵ هزار سال پیش، زنان لر به عنوان الهه‌های هنر و زندگی مورد احترام بوده‌اند. یکی از برجسته‌ترین نقش‌های یک زن لر در تاریخ معاصر و به خصوص دوره قاجار را بی‌بی مریم بختیاری مشهور به سردار مریم بختیاری، از زنان فعال در انقلاب مشروطه ایفا کرده است. بی‌بی مریم، یکی از مشوقان اصلی سردار اسعد بختیاری برای فتح تهران محسوب می‌شد.^[۴][۵]

علاوه بر بی بی مریم بختیاری، «غُزی» (قزی) از لرهای لرستان نیز در مشروطه نقش داشت؛ ناظم‌الاسلام کرمانی در کتاب تاریخ بیداری ایرانیان می‌نویسد غُزی با یک سوار صد نفر را که برای دستگیری شوهرش آمده بودند، تعقیب کرد، چند نفر را کشت و بقیه را پراکنده ساخت و «در شجاعت از مردان عالم محسوب است و در عفت و پاکدامنی مثل و بدل ندارد»^[۶] خانم فرِیا استارک در سفرنامه خود نیز غُزی را خواهر مهرعلی‌خان از خوانین لر ذکر می‌کند که «به گونه پسر تربیت یافته و همیشه سوار بر اسب همراه برادرش بوده است»^[۶] غزی بعدها در فرهنگ عامه لرستان به مقام اسطوره‌ای دست یافت؛ چنان‌که گفته شد «در فرهنگ و ادبیات عامه لرستان به‌صورت زنی اسطوره‌ای درآمده و مقام و منزلت او با قدم‌خیر (یکی دیگر از زنان نامدار لر) برابر است»^[۶]

در گویش لری مادر را با کلمه «دآ» صدا می‌زنند. در زبان فارسی به نقل از لغتنامه دهخدا و فرهنگ ایران باستان پورداود (جلد اول صفحات ۵۷و ۷۱ و ۷۴)، ریشه‌ای از فعل بخشیدن، دادن، آفریدن و ساختن خوانده‌اند که از آن واژه‌های بسیاری از جمله «دی» مشتق شده است. «دی» که در گویش کهگیلویه و بویر احمدی به معنی مادر است، هم نام اولین ماه زمستان و هم نام فرشته‌ای است که امور و مصالح دی ماه را به عهده دارد.^[۷]

زنان بختیاری و به خصوص ایلات و عشایر بیش از زنان جامعه شهری در تولید و جمع‌آوری گیاهان دارویی و خوراکی، خانه‌داری و تربیت فرزندان، دوشیدن شیر، آب‌به‌دوش‌کشیدن، دوغ‌زدن و درست‌کردن ماست، پنیر، کره، کشک و روغن، پختن نان، رنگرزی، صنایع‌دستی، بافتن قالی و قالیچه و دباغی و برزگری تبحر داشته و دارند.^[۸] زنان قوم لر تأثیر به سزایی بر توسعهٔ گردشگری و اقتصاد محلی دارند و با کارآفرینی اجتماعی، به ایجاد فرصت‌های شغلی و توسعهٔ فعالیت‌های اقتصادی محلی می‌پردازند.^[۹]

در جوامع روستایی و عشایری لر، زنان سهم عمده‌ای از کارها و اقتصاد خانوار را بر عهده دارند. در بسیاری از مناطق لرستان اغلب مردم دامداری می‌کنند. سهم کار کردن زنان و دختران در این مناطق بیش از مردان است. دامداری، دوشیدن شیر، بزرگ‌کردن فرزندان، جمع‌آوری هیزم از جنگل و پخت و پز غذا و نان و کارهای بسیاری بر دوش زنان است.^[۱۰] مهم‌ترین تولیدات لبنی عشایر لرستان شیر، روغن، کشک، کره، دوغ، ماست و پنیر و توف است و مهم‌ترین صنایع دستی تولیدی شامل قالی، قالیچه، گبه، گلیم، زیلو، ورنی، جاجیم، چادر، حصیر، خورجین، توبره، چوقا، کلاه، دستکش، جوراب، گیوه و پاپوش است که عمدتاً توسط زنان آماده می‌شود.^[۱۱]

پوشش سنتی زنان لر از چندین تکه پارچه و پوشش ویژه تشکیل شده است. معمولاً روسری بلند (به نام «مینا») روی سر می‌افتد و بر روی آن چارقد یا شال بخشی به نام «گُلوَنی» بسته می‌شود. گلونی، یک پارچه ابریشمی یا مخملی رنگارنگ است که «نماد حجاب، عفاف و عزت زنان لر» محسوب می‌شود.^[۱۲] این سربند با قدمتی سه‌هزارساله بخشی از زیبایی‌شناسی پوشش زنان لر است و بی‌شک یکی از رکن‌های اصلی پوشش یک زن لر به‌شمار می‌آید.^[۱۲] به مناسبت ثبت ملی لباس‌های محلی لرستان، روز ۲۶ اردیبهشت را «روز گلونی» نام‌گذاری کرده‌اند. همچنین، هر ایلی یا طایفهٔ لر لباس مخصوص خود را دارد و اغلب بانوان در جشن‌ها و مراسم عروسی لباس محلی رنگارنگ سنتی بر تن می‌کنند که مجموعه‌ پارچه‌های گلدوزی‌شده، جامه‌های بلند و دامن‌های چین‌دار را شامل می‌شود. رنگ و طرح پارچه‌ها بسته به سن و موقعیت (عروسی یا عزاداری) متفاوت انتخاب می‌شود. این پوشش محلی زنان لر چنان اهمیت فرهنگی یافته که در سال ۱۴۰۲، «لباس لرهای جنوبی» (که بخش عمده پوشش زنان لر را شامل می‌شود) در فهرست میراث معنوی ملی ایران ثبت شده است.^[۱۳]

از دیگر آداب فرهنگی زنان لر می‌توان به رقص‌های محلی اشاره کرد. رقص دستمال‌بازی و «رقص چوپی» (رقص چوگان‌دستی با چوب‌دستی) نمونه‌هایی از رقص‌های زنانه در جشن‌ها و اعیاد لرها هستند. در این رقص‌ها زنان با لباس‌های رنگارنگ و دستمال یا چوب‌دستی‌های تزئین‌شده اجرا می‌کنند و همراه با موسیقی محلی، شور و شادمانی مراسم را دوچندان می‌کنند. همچنین آوازهای محلی و ترانه‌های فولکلور بانوان لر (مانند لالایی‌ها و ترانه‌های کار) بخش دیگری از فرهنگ شفاهی این قوم را تشکیل می‌دهند که نسل به نسل منتقل شده است.

نقش زن در فرهنگ مردم لر به عنوان کسی که همگام و همراه مردان است غیرقابل انکار است. هر چند ضرب‌المثل‌ها هم تصویر زنان و دختران این خطه از سرزمین را آن طوری که باید و شاید نشان نداده‌اند اما مهم‌ترین ضرب‌المثل‌ها دربارهٔ نفش و ارزش جایگاه زن و به ویژه مادر که در قوم لر مرسم است عبارتند از:^[۳]

• زَن مِن هَر حونِه ای بِرَه خونَ وَش ایبَخشِن

(یعنی ارزش و اعتبار زن به قدری است که بخاطر او از خون قاتل هم می‌گذرند و او را می‌بخشند)

• حونه بی کِیبِنو وَ دَرد نیخَرِه

(یعنی خانه بدون کدبانو بی‌ارزش است)

• حونِه بی دِی مَزارِه

(یعنی خانه بدون مادر مثل قبر است)

• دویَر خوب سَر دِیش ایرَه

(یعنی دختر خوب به مادرش می‌رود)

• دِیه‌نَ بُوین دوَیَرَه بِسون

(یعنی قبل از ازدواج اول مادر رو ببین بعد دختر رو بگیر)

• زَن کاری مِرد کاری تا بِشَوِه روزگاری

(مرد و زن با کار کردن با هم گذران زندگی می‌کنند)

لالایی‌های لرستان را از نظر توجه به جنسیت فرزند می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: دستة اول، لالایی‌هایی هستند که بی‌توجه به جنسیت فرزند بیان می‌شوند (لالایی‌های عمومی) و دستة دوم نیز آنها که به‌طور اختصاصی برای دختر یا پسر خوانده می‌شوند.^[۱۴]

• زنان بختیاری