زنبق برگ داسی

زنبق برگ داسی
رده‌بندی علمی
فرمانرو:	گیاهان
تبارشاخه:	نهان‌دانگان
تبارشاخه:	تک‌لپه‌ای‌ها
راسته:	مارچوبه‌سانان
تیره:	زنبقیان
سرده:	زنبق
گونه:	I. falcifolia
نام دوبخشی
Iris falcifolia بونگه

زنبق برگ داسی (نام علمی: Iris falcifolia) گونه‌ای گیاه چندساله و ریزوم‌دار از سرده زنبق است که در بخش هگزاپوگون (Hexapogon) از این سرده جای می‌گیرد. این گیاه بومی ازبکستان، قزاقستان، افغانستان، ایران و پاکستان است. گیاهی کوچک با برگ‌های داسی‌شکل (کمانی) و سبز خاکستری است — نامش نیز از همین ویژگی برگ‌ها گرفته شده — که گل‌های بنفشِ یاسی با رگه‌های تیره‌تر و ریشکی سفید یا زرد دارد. از آن به‌عنوان گیاه زینتی در مناطق خشک و معتدل نگهداری می‌شود.

توصیف

زنبق برگ داسی ریزومی کوتاه و ستبر دارد که هر سال یک بخش گره‌مانند تازه تولید می‌کند و به این ترتیب توده‌های کوچک و انبوهی از گیاه پدید می‌آورد؛ روی ریزوم بازمانده‌های الیافی برگ‌های فصل پیشین و در زیر آن ریشه‌های گوشتی و ستبر قرار دارد. برگ‌ها سبز خاکستری، داسی‌شکل و خمیده و پوشیده از کرک‌های بسیار ریزند و تا ۲۵ سانتی‌متر درازا و ۲ تا ۴ میلی‌متر پهنا دارند. این گیاه پاکوتاه است و ساقهٔ گل‌دهندهٔ آن به ۱۰ تا ۳۵ سانتی‌متر می‌رسد.

هر ساقه ۳ تا ۴ بره (برگ‌های پوششی جوانهٔ گل) به درازای ۲٫۵ تا ۵ سانتی‌متر دارد که سبزِ مایل به ارغوانی و تا اندازه‌ای غشایی‌اند. روی ساقه ۲ تا ۵ گل در بهار و میان اسفند تا فروردین باز می‌شود. گل‌ها ۳ تا ۴ سانتی‌متر پهنا دارند و به رنگ بنفشِ یاسی تا ارغوانی‌اند. گل دارای سه گلبرگ بیرونی بزرگ (که «افتان» خوانده می‌شوند) و سه گلبرگ درونیِ کوچک‌تر (که «ایستان» نامیده می‌شوند) است؛ گلبرگ‌های بیرونی کشیده یا سرنیزه‌ای‌اند و در میانهٔ خود ریشکی زرد یا سفید با رگه‌های تیره‌تر دارند. پس از گل‌دهی، کپسول بذری بیضی‌شکلی به درازای ۲٫۵ تا ۳٫۵ سانتی‌متر پدید می‌آید که بذرهای گلابی‌شکل با زایده‌ای حلقه‌مانند و سفیدرنگ در خود دارد. شمار کروموزوم‌های این گونه ۲n=۱۸ است.

رده‌بندی و نام‌گذاری

نام ویژهٔ falcifolia به معنای «دارای برگ‌های داسی‌شکل» است. این گونه در سال ۱۸۴۷ (میلادی) در بلوچستان (پاکستان) و در نزدیکی دریای خزر به دست گیاه‌شناس الکساندر فون بونگه یافته شد و نخستین‌بار در سال ۱۸۵۲ (میلادی) به دست او توصیف و منتشر گردید. جایگاه رده‌بندی این زنبق در طول زمان دگرگون شده است: نخست در بخش رگلیا و سپس در بخش پسامیریس جای گرفت؛ در پژوهشی مولکولی در سال ۲۰۱۱ (میلادی) سرانجام در بخش هگزاپوگون قرار داده شد.

پراکنش و زیستگاه

زنبق برگ داسی بومی نواحی معتدل و گرمسیری آسیای مرکزی است. این گونه در نواحی معتدل افغانستان، ایران، ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان و نیز در ناحیهٔ گرمسیری پاکستان (بلوچستان) یافت می‌شود. رویشگاه ویژهٔ آن بیابان‌های قره‌قوم و قزل‌قوم است و بر خاک‌های رسیِ بیابانی و تا بلندای حدود ۱۲۰۰ متر از سطح دریا می‌روید.

پرورش

این گیاه در برابر تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های بسیار سرد و کم‌بارش بردبار است و می‌توان آن را در مناطقی با آب‌وهوای مشابه پرورش داد. کِشت آن در بریتانیا گاه انجام می‌شود اما نادر است و به گل نشستن آن نیز دشوارتر است.

سمیت و کاربردها

مانند بسیاری از زنبق‌های دیگر، بیشتر بخش‌های این گیاه (ریزوم و برگ‌ها) سمی‌اند و در صورت خورده‌شدن نابه‌جا می‌توانند اسهال، دل‌درد و استفراغ پدید آورند؛ ریزوم آن برای دام‌ها نیز سمی است. با این حال از این گیاه در طب سنتی استفاده می‌شده است: از آن به‌عنوان مُسهل و از روغن ریزومش به‌عنوان مرهمی برای درمان روماتیسم بهره می‌گرفتند، و در بلوچستان پودر گل آن را با ماست آمیخته و برای درمان اسهال خونی می‌نوشیدند.