سام خان ایلخانی زعفرانلو
سام خان ایلخانی زعفرانلو | |
|---|---|
 پرتره سام خان ایلخانی زعفرانلو، کشیده‌شده در اواخر قرن نوزدهم | |
| درگذشته | ۱۲۴۵/۴۶ خورشیدی |
| جنگ‌ها و عملیات‌ها | جنگ دوم هرات |
| خویشاوندان | رضا قلی خان زعفرانلو (پدر) امیر حسین خان ایلخانی (برادر) |
سام خان ایلخانی زعفرانلو؛ (درگذشت ۱۲۴۵–۱۲۴۶ خورشیدی) رهبر قبیله کُرد زعفرانلو و حاکم شهر قوچان در استان شرقی خراسان ایران از سال ۱۲۱۲ خورشیدی تا زمان مرگش بود. او پسر و جانشین رضا قلی خان زعفرانلو بود.
با توجه به اینکه پدرش مخالف سرسخت دولت ایران بود، به قدرت رسیدن سام خان ایلخانی تحولی غیرمنتظره به شمار می‌رفت. او نقشی حیاتی در سرکوب شورش حسن خان سالار، لشکرکشی علیه ترکمن‌ها در سال ۱۲۲۹ خورشیدی، مداخله در هرات در سال ۱۲۳۰ خورشیدی، محافظت از سرخس در برابر خان‌نشین خیوه در سال ۱۲۳۲ خورشیدی، و جنگ دوم هرات ایفا کرد. پس از مرگش، برادرش امیر حسین خان ایلخانی جانشین او شد.
زندگی‌نامه
قبیله کُرد زعفرانلو در اصل در مناطق کُردنشین غرب ایران زندگی می‌کردند، تا اینکه شاه عباس صفوی (حک. ۱۵۸۷–۱۶۲۹) آن‌ها را به خراسان تبعید کرد تا حملات ازبک‌ها را دفع کنند. تا اواخر دوره صفویه، زعفرانلوها شهر قوچان را تصرف کرده بودند. زعفرانلوها، همان‌گونه که در زمان صفویان انجام می‌دادند، از دودمان قاجار ایران نیز حمایت نظامی به عمل می‌آوردند. سام خان ایلخانی پسر رضا قلی خان زعفرانلو، رهبر زعفرانلو و حاکم قوچان بود. رضا قلی خان زعفرانلو گهگاه از دولت ایران حمایت می‌کرد یا با آن درگیر می‌شد.[۱] در ۱۳ شهریور ۱۲۱۱ خورشیدی، او مجبور به تسلیم در برابر دولت ایران شد که قوچان را ویران کرد. در تیر ۱۲۱۲ خورشیدی، او به استان آذربایجان تبعید شد، اما در میانه راه درگذشت.[۲] سام خان ایلخانی متعاقباً حاکم جدید زعفرانلو و قوچان شد.[۱] با وجود چندین مورد خصومت، حاکمان زعفرانلو قوچان موفق شدند جایگاه خود را به عنوان تأثیرگذارترین دست‌نشاندگان دولت ایران حفظ کنند.[۳] در اواخر حکومت محمد شاه قاجار (حک. ۱۸۳۴–۱۸۴۸)، سام خان ایلخانی به تهران منتقل شد و تا سال ۱۲۲۶/۲۷ خورشیدی تحت نظر قرار گرفت.[۱]
هنگامی که خبر شورش حسن خان سالار به سام خان ایلخانی رسید، او مخفیانه به خراسان رفت و به نیروهای مراد میرزا حسام‌السلطنه پیوست، کسی که مأمور سرکوب این شورش شده بود.[۴] به دلیل سرمای شدید و طوفان برف، مراد میرزا نتوانست دستاوردهای زیادی داشته باشد. بقای نیروهای او کاملاً به کمک سام خان ایلخانی وابسته بود.[۴] حسن خان سالار سرانجام در بهار ۱۲۲۹ خورشیدی توسط مراد میرزا که حاکم جدید خراسان شده بود، شکست خورد و اعدام شد.[۵]
مراد میرزا در دوران حکومت خود بر خراسان تلاش کرد تا نفوذ ایران را در هرات و در امتداد مرز شمالی افزایش دهد. انتخاب متحدان توسط مراد میرزا، رهبری قبایلی مناطق خراسانی قوچان، درگز و بجنورد را تقویت کرد. سام خان ایلخانی، که در طول شورش حسن خان سالار خود را حامی وفادار دولت ایران نشان داده بود، نقشی حیاتی در لشکرکشی علیه ترکمن‌ها در سال ۱۲۳۰ خورشیدی، مداخله در هرات در سال ۱۲۳۱ خورشیدی، محافظت از سرخس در برابر خان‌نشین خیوه در سال ۱۲۳۳ خورشیدی، و جنگ دوم هرات ایفا کرد. با توجه به اینکه پدرش مخالف سرسخت دولت ایران بود، به قدرت رسیدن سام خان ایلخانی تحولی غیرمنتظره به شمار می‌رفت.[۶]
در فروردین ۱۲۳۱ خورشیدی، سردار کهندل خان، رهبر محمدزایی شهر قندهار، شهرهای فراه و اسفزار را فتح کرد و تا مرزهای هرات پیشروی نمود. دولت ایران با اعزام دو ارتش متفاوت به فرماندهی سام خان ایلخانی و عباسقلی خان دره‌گزی واکنش نشان داد. کهندل خان با رسیدن نیروهای ایرانی به هرات، برنامه‌های خود برای هرات را رها کرد و به قندهار عقب‌نشینی نمود. سام خان ایلخانی تا اواخر اردیبهشت ۱۲۳۱ خورشیدی کنترل ارگ هرات را در دست داشت، زمانی که ارگ به سعید محمد خان بازگردانده شد. با این حال، نیروهای ایرانی برای سه ماه دیگر در منطقه اطراف هرات باقی ماندند.[۶]
سام خان ایلخانی در ۱۲۴۵/۴۶ خورشیدی درگذشت و برادرش امیر حسین خان ایلخانی جانشین او شد.[۱]
پانویس
- 1 2 3 4 Qassabi-Nejad 2016.
- ↑ Noelle-Karimi 2014, p. 224.
- ↑ Noelle-Karimi 2014, p. 212.
- 1 2 Noelle-Karimi 2014, p. 229.
- ↑ Noelle-Karimi 2014, p. 230.
- 1 2 Noelle-Karimi 2014, p. 231.
منابع
- Noelle-Karimi, Christine (2014). The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries). Austrian Academy of Sciences. ISBN 978-3700172024.
- Qassabi-Nejad, Ali Pur Safar (2016). "Zafaranlu". Encyclopaedia of the World of Islam (به فارسی). Vol. 21. Encyclopaedia Islamica Foundation. ISBN 9789644470127.