سمساری

سِمساری^[۱][۲] یا جانک شاپ (به انگلیسی: Junk shop) یک گونه از مغازه‌های دست‌دوم‌فروشی است که در آن کالای دست دوم به خریدوفروش می‌رسد.^[۳][۴] این کالاها می‌توانند شامل لوازم خانگی، اثاث، لوازم الکترونیکی مصرفی، کتاب دست‌دوم و حتی پوشاک باشند.^[۵][۶] همچنین سمساری‌ها با فراهم کردن امکان استفاده مجدد از کالاها، نقش مهمی در کاهش ضایعات و حفظ محیط زیست ایفا می‌کنند.^[۷][۸]

واژه «سِمسْار» یک وام‌واژه عربی در فارسی بصورت (به عربی: سمسرة) یا (به عربی: السمسار) به معنای «کارگزار» است که در زبان فارسی به معنای «دلال لوازم دست دوم» است. بدین ترتیب با افزودن پسوند «-ی» در انتهای این واژه به «سمساری» تبدیل می‌شود که به معنای «مغازه خریدوفروش لوازم دست دوم» است.^[۹] برخی از افراد واژه «سمسار» را با واژه «سَمسارا» در زبان سانسکریت (به دیواناگری: संसार) معنای «سرگردان» هم‌ریشه و یکسان می‌دانند که نادرست است زیرا سمسار یک واژه قدیمی زبان عربی است که بعدها با حمله اعراب به ایران گسترش یافته است. برخی نیز بر این باور هستند با اینکه واژه‌ سمساری ریشه‌ عربی دارد، اما شکل و کاربرد امروزی آن در فارسی، از طریق زبان اردو وارد شده‌ است؛ به‌عبارتی، سمساری واژه‌ای با ریشه عربی است، اما به‌عنوان وام‌واژه‌ای از اردو در فارسی به‌کار گرفته می‌شود.

بااینکه در سمساری‌ها، سماور نیز خریدوفروش می‌شود اما واژه سمساری از نظر لغوی ربطی به سماور که وام‌واژه روسی در فارسی است؛ ندارد. امروزه «جانک شاپ» (Junk shop) که وام‌واژه انگلیسی در فارسی است؛ در میان کشورهای درحال توسعه رایج شده است. ترجمه واژه‌به‌واژه جانک شاپ می‌تواند معادل «بُنجُل فروشی»، «فروشگاه لوازم کار راه انداز» یا «فروشگاه لوازم کم ارزش» طلقی شود.

از گذشته تا حال، خریدوفروش لوازم و وسایل دست دوم، امری رایج در میان مردم محسوب می‌شود. با ورود سمساری‌ها، خریدوفروش اجناس دست دوم سهولت بخشیده شد.^[۱۱]

سمسارها یا دلال‌های قدیمی بعنوان واسطه گرها در مبادله کالا به کالا بین تمدن‌های سومر و مصر باستان وجود داشتند. مبادلات کالا به کالا با سمساری‌ها اولین اقدام برای کسب درآمد از طریق کالاهای دست دوم بودند. در چین باستان اگر شخصی از حکومت درخواست وام یا پول نقد میکرد بابت آن وسیله از خانه خود را میفروخت. این عمل در بسیاری دیگر از تمدن‌ها کهن نظیر یونان باستان نیز رویت و در تاریخ انسان ثبت شده است. در دوران قدرت کلیسا در غرب، سمساری‌ها غیرشرعی و غیرقانونی اعلام شدند. یکی از اهداف کلیسا، کنار گذاشتن دلال‌ها، تجمع منابع مالی و تقسیم عادلانه آن بود اما با سوءاستفاده روحانی‌ها، کشیش‌ها و حتی راهبه‌ها از مردم ستم دیده زمانه، باعث کنار رفتن تدریجی نقش کلیسا در سیاست بود که به سکولاریسم منجر شد. پس از رونسانس سمساری‌ها دوباره بکار خود وارد شدند.^[۱۲] سمساری‌ها از دوره قاجار و با آغاز انقلاب صنعتی در ایران پدیدار شدند. در آن زمان، مردم برای خرید و فروش اشیای آنتیک و قدیمی به سمساری‌ها مراجعه می‌کردند. در سده بیستم میلادی با وقوع رکود بزرگ و جنگ‌های جهانی، نیاز به صرفه‌جویی افزایش یافت و خرید لوازم دست‌دوم رواج پیدا کرد. این روند باعث رونق سمساری‌ها شد و آن‌ها به پدیده‌ای جهانی تبدیل شدند.

در سده بیست و یکم میلادی برخی از افراد بعداز بازنشستگی شغل سمساری را برای خود انتخاب میکنند زیرا این شغل نیاز به تجهیزات، تخصص و فعالیت بدنی زیادی ندارد و بیشتر افراد می‌توانند به آسانی با وجود ریسک‌های آن وارد این صنف شوند. با شیوع کرونا و اعمال محدودیت‌ها، صنف سمساری مانند تمامی اصناف دچار تغییرات منفی شد چرا که با گسترش این ویروس به دلیل ترس از ابتلا به آن، افراد به ندرت به سمساری‌ها می رفتند یا اجازه ورود سمسارها به خانه خود را میدادند.^[۱۳] با شدت‌ گرفتن رکود اقتصادی و افزایش تورم در ایران، گرایش به مصرف‌گرایی در جامعه ایران تا حدی کاهش یافته و جای خود را به پدیده‌ای همچون فریگنیسم داده است.^[۱۴] حتی برخی خانواده نوعروس‌ها از سمساری‌ها لوازم جهیزیه را تهیه می‌کنند.^[۱۵][۱۶] حتی بسیاری از افراد در ایالات متحده تجهیزات کریسمس را از سمساری‌ها خریداری می‌کنند و با پایان کریسمس دوباره آن‌ها به سمساری‌ها میفروشند.^[۱۷]

امروزه انواع سمساری برخط (آنلاین جانک شاپ) بر بستر اینترنت در فعالیت اند و درحال رقابت با مغازه‌های سمساری هستند.^{[۱۸][۱۹][۲۰]}

سمساری‌ها به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین کسب‌وکارهای بازرگانی، نقش مهمی در خرید و فروش کالاهای دست‌دوم و گاهی نو ایفا می‌کنند.^[۲۱] این مراکز با ارائه خدمات متنوع، پاسخگوی نیازهای مختلف مشتریان هستند و به دلیل تنوع در نوع فعالیت، می‌توان آن‌ها را به چهار دسته کلی تقسیم کرد: سمساری عمومی، سمساری تخصصی، سمساری سیار و سمساری آنلاین. هر یک از این دسته‌ها ویژگی‌ها و کاربردهای خاص خود را دارند.^[۲۲][۲۳]

سمساری به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شود^[۲۴]:

1. سمساری عمومی: در این نوع سمساری، انواع مختلف کالاهای دست دوم مانند مبلمان، لوازم برقی، ظروف، فرش، کتاب و… خریدوفروش می‌شوند.^[۲۵]
2. سمساری تخصصی: این نوع سمساری‌ها در زمینه ی خاصی مانند فرش، کتاب، عتیقه و… فعالیت می‌کنند. این سمساری‌ها بر روی دسته‌بندی خاصی از کالاها تمرکز دارند.
3. سمساری سیار یا وانتی:^[۲۶] نوعی خریدوفروش پشت‌ماشینی^[۲۷]
4. سمساری آنلاین: با پیشرفت تکنولوژی، سمساری‌ها نیز به دنیای آنلاین راه پیدا کرده اند. در این نوع سمساری، افراد می‌توانند از طریق وب سایت یا اپلیکیشن، کالای خود را برای فروش آگهی کنند و یا کالای مورد نظر خود را پیدا کنند.^[۲۸][۲۹]

درآمدهای سمساری ممکن است به عوامل مختلفی مانند محل مغازه، میزان تردد، تورم در بازار و گرانی لوازم باشد. تورم در ایران باعث شد بسیاری از کالاها و اجناس نو و آکبند گران تر از حدمعمول شوند بدین ترتیب خیلی از افراد به سمت خرید لوازم دست دوم و کارکرده رفتند. کالای دست دوم شامل لوازمی است که قبلاً کسی مالک آن بوده و مورد استفاده قرار گرفته است و یا توسط شخص دیگری فرسوده شده و تازگی ندارد.^[۳۰][۳۱]

سمساری‌ها منابع اصلی کالاهای دست دوم در سطح شهر هستند اما با بوجود آمدن مارکت پلیس‌هایی مانند دیوار و شیپور در ابتدای دهه ۱۳۹۰ خورشیدی؛ مردم به راحتی کالاهای دست دوم را میان یکدیگر خریدوفروش می‌کنند بدون آنکه به سمساری مراجعه کنند.^[۳۲] برای دیده شدن یک آگهی در مارکت‌پلیس‌ها، بطور معمول باید چند روز زمان سپری شود و اجازه انتشار آگهی‌های تکراری را نمی‌دهند.^[۳۳][۳۴] اما اگر فروشنده فرصت محدودی دارد و قصد دارد تعداد زیادی از اجناس خود را در یک روز یا مدت کوتاهی به فروش برساند، مراجعه به سمساری‌ها گزینه مناسب‌تری است. برای مثال مستاجری که به دلیل نپرداختن اجاره و مشکلات مالی اسباب خانه‌اش بیرون مانده و نیاز فوری به پول دارد، ترجیح می‌دهد به سمساری‌ها مراجعه کند.^[۳۵] همچنین شرکتی که تعطیل شده و باید تجهیزات عمده خود را در کوتاه‌ترین زمان ممکن بفروشد، یا مدرسه‌ای که قصد دارد در تعطیلات تابستانی لوازم قدیمی و متعدد خود را تعویض کند، برای مدیریت زمان و اطمینان از فروش، بهتر است به سراغ سمساری‌ها برود.^[۳۶][۳۷] خریداری از سمساری‌ها و بطور کلی لوازم دست دوم ممکن است باعث تولید کمتر شود اما با خرید قطعات الکتریکی قدیمی بنابر منابع مصرفی آن‌ها برق، گاز یا آب را افزایش می‌دهد و باعث عدم صرفه جویی می‌شود.^[۳۸] همیشه استفاده از لوازم قدیمی مورد انطباق با استانداردهای بروز نیست و بازدهی کمتری نسبت به محصولات نوین دارند.^{[۳۹][۴۰][۴۱]}

زمانی که افراد برای تعویض وسایل منزل و محل کار اقدام می‌کنند به فکر فروش لوازم قدیمی به سمساری‌ها نیز هستند. تمام لوازم سمساری‌ها دست دوم هستند اما بیشتر لوازم داخل مغازه را لوازم خانگی بزرگ (یخچال، لباسشویی و تلویزیون)، لوازم خانگی کوچک (سماور، چای ساز و اتو مو/لباس) و اسباب آشپزی (کارد و چنگال و قابلمه) تشکیل می‌دهند.^[۴۳][۴۴] اما ممکن است لوازم الکتریکی دیگر مانند کولر، اسپیکر، آبگرمکن و لوازم اثاث (فرنیچر) مانند کمد، مبل و فرش نیز وجود داشته باشند. البته برخی از سمساری‌ها لوازم دیگری مانند لوازم سیسمونی (کالسکه و ...) و ضایعات مس و آهن نیز خریداری میکنند.^[۴۵][۴۶]

سمساری‌های دیگری نیز وجود دارند با عنوان سمساری خریدار نقره که فقط لوازم از جنس نقره مانند ظروف و لوازم خانگی نقره را خریداری می‌کنند.^[۴۷][۴۸] این سمساری‌ها کارشناس تشخیص نقره دارند و پس از بررسی‌های لازم و در نظر گرفتن عواملی هم چون قیمت روز نقره (بواسطه وبگاه‌ها)، وزن نقره، سنگ‌های قیمتی کار شده در ساخت محصولات از جنس نقره و... آن را قیمت گذاری کرده و سپس از شما خریداری می‌کنند.^[۴۹]

سمساری کلیه لوازم نیز آن دسته از سمسارهای باتجربه هستند که با درخواست مشتری می‌توانند به خانه مشتری رفته و لوازم خانگی را کارشناسی و قیمت گذاری کنند. زمینه فعالیت سمساری کلیه لوازم، کمی دشوار تر از دیگر زمینه‌های فعالیت این صنف است چرا که باید به طور کامل و تخصصی با تمامی لوازم و وسایل خانه آشنا باشد و با قیمت گذاری نادرست باعث ضرر نشوند. سمساری، پیش از این که کالا یا وسیله خریداری شده را از منزل خارج کند، باید هزینه آن را به شما کامل پرداخت نماید. در غیر این صورت، ضرر و زیان مالی متوجه شما خواهد شد.^[۵۰]

در صنف سمساری در خریدوفروش لوازم دست دوم به عنوان مغازه، امری غیر قانونی می‌باشد. در سمساری فقط افرادی که دارای پروانه کسب هستند می‌توانند کار کنند این مجوز که با مجوز کسب و کار شناخته می‌شود پس از پرداخت هزینه‌های دولتی، توسط دفتر شهرداری از اتحادیه سمساران و امانت فروشان صادر می‌شود.^[۵۴][۵۵] درخواست جواز کسب باید بصورت کتبی و به وسیله منشی شهرداری تنظیم شود. برخی از مدارک نیز توسط پلیس ثبت می‌شوند.^[۵۶][۵۷]

راه‌اندازی یک مغازه سمساری موفق، تنها به جمع‌آوری اجناس قدیمی و قابل فروش محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند فراهم‌کردن مجموعه‌ای از ابزارها و تجهیزات پایه‌ای برای سامان‌دهی، زیباسازی و مدیریت بهتر فضاست. به‌غیر از خود کالاهای سمساری، وسایلی مانند قفسه‌های مناسب برای چیدمان اجناس، ماژیک برای پنهان‌سازی خط و خش‌ها، واکس چوب برای ترمیم و جلا دادن وسایل چوبی و دیگر ابزارهای کاربردی نقش مهمی در ایجاد محیطی منظم، جذاب و قابل اعتماد برای مشتریان دارند.^[۶۶][۶۷]

• دفترچه یادداشت؛ یا برنامه حسابداری
• دستمال میکروفیبر و لینن جهت تمیز کاری
• ماژیک‌های دائمی برای رنگ کردن خش‌ها
• قلم‌مو یا اسفنج: برای پخش یکنواخت واکس یا روغن روی سطح
• واکس چوب، لکه گیر چوب، پولیش فلز و روغن جلا
• سنباده (نرم/زبر)
• آچار فرانسه، چکش، پیچ‌گوشتی، انبردست و برخی از لوازم ابتدایی برای تعمیرات جزئی
• اسپری ضدزنگ: برای محافظت از فلزات در برابر خوردگی

در حرفه سمساری، داشتن مهارت‌های شخصی هرچند محدود، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت و اعتبار فرد دارد. سمسار ممکن است در زمینه‌هایی مانند شناخت اجناس قدیمی، تشخیص اصالت کالاها، یا مذاکره با مشتریان تخصص داشته باشد، اما برای اداره مؤثر و پایدار یک واحد سمساری، صرفاً تکیه بر این توانایی‌ها کافی نیست.^[۶۸] آنچه یک سمسار را از یک فروشنده معمولی متمایز می‌سازد، تسلط بر مجموعه‌ای از ترفندهای عملی و کاربردی است که به او امکان می‌دهد کالاهای دست‌دوم را به شکلی حرفه‌ای بازسازی، بهینه‌سازی و عرضه کند.^[۶۹]

اطلاع از نوسانات قیمت بازار، یکی از مهم‌ترین این مهارت‌هاست؛ چرا که قیمت اجناس دست‌دوم به‌طور مستقیم تحت تأثیر تقاضای فصلی، شرایط اقتصادی، و حتی مد روز قرار دارد. یک سمسار آگاه می‌داند چه زمانی باید کالایی را نگه دارد و چه زمانی بهترین فرصت برای فروش آن است. از سوی دیگر، توانایی در تمیزکاری اصولی و نوسازی ظاهری اجناس، نه‌تنها جلوه بصری کالا را بهبود می‌بخشد، بلکه ارزش ذهنی آن را در نگاه مشتری چند برابر می‌کند.^[۷۰] مهارت در تعمیرات اولیه نیز به سمسار این امکان را می‌دهد که اجناس نیمه‌خراب یا فرسوده را با کمترین هزینه به کالایی قابل‌فروش تبدیل کند.^[۷۱]

• مشتری‌مداری و خدمات مشتری^[۷۲]
• کارشناسی قیمت: اطلاع از برندها و آخرین تغییرات قیمت لوازم
• کارشناسی کیفیت: بررسی کیفیت کالا و تشخیص کالای اصل (اورجینال) و فرع (فیک)^[۷۳][۷۴]
• تشخیص جنس لوازم: تشخیص آهن، آلومینیوم، نقره،^[۷۵] فولاد (آلیاژهای استیلی: فولاد ضدزنگ)، مس (آلیاژهای مسی:برنج،^[۷۶] برنز^[۷۷] و نیکل سیلور)^[۷۸][۷۹]
• نوسازی یا تغییرات ظاهری: تمیز کردن، ترمیم و رنگ کردن خطوط^[۸۰]
• بازسازی یا تغییرات ساختاری: عیب یابی و تعمیر لوازم
• اطمینان از مسروقه نبودن: معامله کتبی و کپی شناسنامه
• استفاده از سوشال میدیا: تبلیغات با استفاده از رسانه‌های اجتماعی^[۸۱][۸۲]

در دنیای امروز که ظاهر و اولین برداشت نقش مهمی در تصمیم‌گیری مشتریان دارد، داشتن نمایی تمیز و ویترینی جذاب برای مغازه سمساری دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است.^[۸۳] سمساری‌ها با ارائه کالاهای دست‌دوم و قدیمی، اگر بتوانند محیطی مرتب، نورپردازی مناسب و چیدمانی حرفه‌ای داشته باشند، نه‌تنها اعتماد مشتری را جلب می‌کنند بلکه ارزش کالاهای خود را نیز در نگاه خریدار افزایش می‌دهند. ویترین خوب، حکم دعوت‌نامه‌ای دارد که رهگذران را به تماشای گنجینه‌ای از خاطرات، کاربردها و فرصت‌های اقتصادی فرا می‌خواند. در واقع، ظاهر آراسته مغازه می‌تواند پلی باشد میان ذهنیت سنتی نسبت به سمساری و تجربه‌ای نوین از خرید هوشمند و پایدار.^[۸۴][۸۵]

• رعایت بهداشت محیط کار
• تهویه هوا و سیستم گرمایش
• نورپردازی مناسب
• بکارگیری پلنوگرام: با چیدمان منظم لوازم لوازم روهم انبار نمی‌شوند و به راحتی قابل دسترس می‌شوند.
• قفسه فروشگاهی: بهتراست لوازم تاحد امکان روی سطح زمین انبار نشوند و بر روی قفسه چیده شوند.
• دوربین مداربسته
• دستگاه پوز
• استفاده از پوسترهای اینفوگرافی سمساری
• ثبت مکان در گوگل مپ

بطور معمول سمسارها جنس فروخته شده یا خریده شده را پس نمی‌دهند و پس نمی‌گیرند پس از قبل خریدوفروش می‌بایست مطمئن بود. مشتری‌های سمساری باید قبل از رفتن به مغازه سمساری از قیمت و کیفیت کالای دست دومی که قصد خرید یا فروش آن را دارند آگاه شوند.^[۸۶][۸۷] مشتری قبل از رفتن به سمساری می‌بایست قیمت جنس دست دوم خود را در مارکت پلیس‌ها جستجو کند تا آخرین تغییرات و نوسانات قیمت مشابه جنس خود را بدست آورد.^[۸۸][۸۹] سپس با درنظر گرفتن یک قیمت مناسب با سمسار معامله کنند.^[۹۰] همچنین مشتری باید آماده ۲۵ تا ۵۰ درصد از قیمت درنظر خود نیز باشد زیرا سمسارها اغلب اجناس را ارزان میخرند و به قیمت بازار میفروشند. همچنین مشتری باید حتما از کیفیت کالا اطمینان حاصل کند.^[۹۱][۹۲]

در مدیریت سمساری‌های بزرگ، استفاده از روش‌های سنتی مانند حساب‌های دفتری و یادداشت‌های کاغذی دیگر پاسخ‌گوی نیازهای پیچیده و گسترده این نوع کسب‌وکار نیست.^[۹۳] با افزایش حجم کالاها، تنوع اجناس، و تعاملات روزانه با مشتریان، بهره‌گیری از نرم‌افزارهای حسابداری و مدیریت ارتباط با مشتری (CRM) به یک ضرورت تبدیل می‌شود.^[۹۴][۹۵]

در بازار خرید و فروش اجناس دست‌دوم و غیرنو، اصطلاحاتی مانند ضایعاتی، سمساری، گروبرداری و عتیقه‌فروشی رایج‌اند که هرکدام معنای خاص و کارکرد متفاوتی دارند.^[۹۶][۹۷] اگرچه در نگاه اول ممکن است شباهت‌هایی میان این فعالیت‌ها دیده شود، اما در واقع هرکدام دارای ساختار، هدف، و نوع کالای خاصی هستند. شناخت تفاوت میان این مفاهیم برای مشتریان، فروشندگان و حتی نهادهای نظارتی اهمیت دارد؛ چرا که هرکدام از این واحدها با نوع خاصی از کالا، شیوه معامله، و مخاطب سروکار دارند.^[۹۸]

• ضایعاتی یا اسکرپ شاپ: خریدوفروش اجناس خراب، فرسوده یا غیرقابل استفاده مثل آهن‌قراضه، پلاستیک، کاغذ و... برای بازیافت یا استفاده مجدد.
• سمساری یا جانک شاپ: فروش اجناس دست‌دوم مثل لوازم خانگی، مبلمان، ظروف و وسایل قابل استفاده که نو نیستند ولی هنوز کاربرد دارند.^{[۹۹][۱۰۰]}
• گروبرداری یا پان شاپ: نگهداری اجناس مردم به‌عنوان وثیقه در ازای وام یا پول؛ اگر صاحب جنس پول را پس ندهد، جنس فروخته می‌شود.^[۱۰۱]
• عتیقه‌فروشی یا آنتیک شاپ: فروش اجناس قدیمی، تاریخی یا هنری که ارزش فرهنگی یا کلکسیونی دارند، مثل سکه‌های قدیمی، ظروف سنتی، تابلو و...^[۱۰۲]

• بازار دست دوم فروشی یا بازار کک‌فروشی
• فروشگاه خیریه
• کژگزینی در بازار خودروهای دست‌دوم - ناآگاهی خریدار خودروهای مستعمل و باقی ماندن خودروهای بی‌کیفیت در سطح شهر
• فریگنیسم - بر مصرف حداقلی، بازیافت و استفاده مجدد از کالاهای دورریختنی تأکید دارد.