سنوته
سِنوته (اسپانیایی: Cenote؛ اسپانیایی آمریکای لاتین: [seˈnote]) که در زبان انگلیسی به آن سینوتی (انگلیسی: /sɪˈnoʊti/) و سِنوتِـی (/sɛˈnoʊteɪ/) گفته می‌شود، یک گودال طبیعی، یا فروچاله است که در اثر فروریختن سنگ‌بسترِ آهکی و نمایان شدن آب‌های زیرزمینی ایجاد می‌شود. این اصطلاح در شبه‌جزیرهٔ یوکاتانِ مکزیک پدید آمد؛ جایی که مایای باستان معمولاً از سنوتِه‌ها برای تأمین آب و گاه برای پیشکش‌های قربانی استفاده می‌کردند. این نام از واژه‌ای در زبان مایایی یوکاتانی مناطق سُفلای، «تسئونوئوت»، گرفته شده است که برای اشاره به هر مکانی با آب‌های زیرزمینیِ قابل دسترس به کار می‌رفت.[۲][۳]
در مکزیک، تنها در شبه‌جزیرهٔ یوکاتان حدود ۱۰٬۰۰۰ سنوتِه وجود دارد؛ این‌ها فروچاله‌های پر از آبی هستند که به‌طور طبیعی در اثر فروریختن سنگ‌های آهکی شکل گرفته‌اند و در سراسر شبه‌جزیره پراکنده‌اند. برخی از این سنوتِه‌ها به دلیل ساخت‌وسازهای مخرب و مهاجم مرتبط با قطار مایای جدید که بر پایهٔ گردشگری ایجاد شده است، در معرض خطر آسیب قرار دارند.[۴]
سنوتِه‌ها در مناطق کم‌ارتفاع، به‌ویژه در جزایر (مانند کیفالونیا در یونان)، سواحل و سکوهایی با سنگ آهک جوانِ پس از دوران پالئوزوئیک و توسعهٔ اندک خاک، اشکال زمین‌شناختی رایجی هستند. اصطلاح سنوتِه که در ابتدا تنها برای عوارض موجود در یوکاتان به کار می‌رفت، از آن زمان به بعد توسط پژوهشگران برای اشاره به عوارض کارستیِ مشابه در مناطق دیگر، مانند کوبا، استرالیا، اروپا و ایالات متحده آمریکا نیز استفاده شده است.
تعریف و توصیف
سنوتِه‌ها ارتباطات سطحی با توده‌های آب زیرزمینی هستند.[۵] اگرچه شناخته‌شده‌ترین سنوتِه‌ها حوضچه‌های بزرگ آبِ روباز با قطرهایی در حد چند ده متر هستند، مانند سنوتِه‌های موجود در چیچن ایتسا در مکزیک، بیشترین تعداد سنوتِه‌ها مکان‌های کوچک‌تر و پوشیده‌ای هستند و لزوماً هیچ آبِ نمایانی در سطح ندارند. برخی سنوتِه‌ها تنها از طریق سوراخ‌های کوچکی با قطر کمتر از ۱ متر که ریشه‌های درختان ایجاد کرده‌اند، یافت می‌شوند و دسترسی انسان به آن‌ها از طریق بزرگ‌تر کردن این سوراخ‌ها امکان‌پذیر است؛ مانند سنوتِه‌های چو-ها، تانکاچ-ها و مولتوم-ها در نزدیکی تولوم. دست‌کم ۶٬۰۰۰ سنوتِه در شبه‌جزیرهٔ یوکاتانِ مکزیک وجود دارد.[۶] آبِ سنوتِه‌ها اغلب زلال است، زیرا آب از باران تأمین می‌شود که به‌آرامی از میان زمین پالایش می‌شود و در نتیجه، ذرات معلق بسیار کمی دارد. سرعت جریان آب زیرزمینی درون یک سنوتِه ممکن است بسیار کم باشد. در بسیاری از موارد، سنوتِه‌ها مناطقی هستند که بخش‌هایی از سقف غار فروریخته و یک سامانهٔ غاریِ زیرین را آشکار کرده‌اند و سرعت جریان آب در آن‌ها ممکن است بسیار بیشتر باشد: تا ۱۰ کیلومتر در روز.[۷]
سنوتِه‌های یوکاتان غارنوردان و غواصان غار را به خود جذب می‌کنند؛ آنان سامانه‌های گسترده‌ای از غارهای پر از آب را مستندسازی کرده‌اند که برخی از آن‌ها به طول ۳۷۶ کیلومتر یا بیشتر مورد کاوش قرار گرفته‌اند.[۸]
زمین‌شناسی و آب‌شناسی
.jpg)
سنوتِه‌ها در اثر انحلال سنگ و ایجاد فضای خالی در زیر سطح زمین شکل می‌گیرند؛ این فضای خالی ممکن است با یک سامانهٔ غاریِ فعال ارتباط داشته باشد یا نداشته باشد، و سپس ساختار سنگی فرومی‌ریزد. سنگ‌هایی که به آبِ زیرین سقوط می‌کنند، همچنان حل می‌شوند و فضا را برای فروریختن قطعات بیشتری فراهم می‌کنند. احتمالاً سرعت فروریختن در دوره‌هایی که سطح ایستابی پایین‌تر از سقف فضای خالی قرار دارد، افزایش می‌یابد، زیرا در این حالت سقف سنگی دیگر از سوی آب موجود در فضای خالی، نیروی شناوریِ نگهدارنده دریافت نمی‌کند.
سنوتِه‌ها ممکن است کاملاً فروریخته باشند و یک حوضچهٔ آبِ روباز تشکیل دهند، یا به‌صورت نیمه‌فروریخته باشند و بخشی از سنگ بر فراز آب حالت پیش‌آمده داشته باشد. سنوتِه‌های کلیشه‌ای اغلب شبیه آبگیرهایی کوچک و دایره‌ای‌شکل هستند که قطرشان چند ده متر است و دیواره‌های سنگیِ عمودی دارند. بااین‌حال، برای رسیدن به آب در بیشتر سنوتِه‌ها باید تا حدی خم شد یا خزید.
نفوذپذیری و گستره
در شمال و شمال‌غرب شبه‌جزیرهٔ یوکاتان در مکزیک، سنوتِه‌ها عموماً بر فراز فضاهای خالیِ عمودی قرار دارند که تا ۵۰ تا ۱۰۰ متر (۱۶۰ تا ۳۳۰ فوت) پایین‌تر از سطح ایستابیِ امروزی امتداد می‌یابند. بااین‌حال، به نظر می‌رسد تعداد بسیار کمی از این سنوتِه‌ها با سامانه‌های رودخانه‌ایِ زیرزمینیِ دارای گسترش افقی ارتباط داشته باشند و جریان آب در آن‌ها به احتمال زیاد عمدتاً تحت تأثیر جریان از میان ماتریس آبخوان و شکستگی‌ها است.[۷]
در مقابل، سنوتِه‌های واقع در امتداد ساحل کارائیبِ شبه‌جزیرهٔ یوکاتان (در محدودهٔ ایالت کینتانا رو) اغلب دسترسی به سامانه‌های گستردهٔ غارهای زیرآبی را فراهم می‌کنند؛ از جمله سامانهٔ اوکس بِل‌ها، سامانهٔ ساک آکتون/سامانهٔ نوهوچ نا چیچ و سامانهٔ دوس اوخوس.
مرز آب شیرین و آب دریا
شبه‌جزیرهٔ یوکاتان دارای یک سامانهٔ گستردهٔ آبخوان ساحلی است که معمولاً بر اساس چگالی لایه‌بندی شده است.[۷] آب جویِ نفوذکننده (یعنی آب باران) بر روی آب شورِ چگال‌تر که از حاشیه‌های ساحلی به داخل نفوذ می‌کند، شناور می‌ماند؛ بنابراین، کل آبخوان یک سامانهٔ آنکیالاین است (سامانه‌ای که در خشکی محصور است، اما با یک اقیانوس ارتباط دارد). هرگاه یک سنوتِه، یا غارِ پر از آبی که سنوتِه ورودی آن است، دسترسی به‌اندازهٔ کافی عمیق به آبخوان فراهم کند، می‌توان به مرز میان آب شیرین و آب شور رسید. مرز میان آب شیرین و آب شور یک شوری‌شیب است؛ یعنی تغییری شدید در غلظت نمک در اثر تغییر اندکی در عمق. اختلاط آب شیرین و آب شور، به دلیل شکست نوری ناشی از تفاوت چگالی آن‌ها، جلوه‌ای تار و چرخان ایجاد می‌کند.
عمق شوری‌شیب تابع چند عامل است: اقلیم و به‌ویژه میزان تغذیهٔ آبخوان از آب جوی، هدایت هیدرولیک سنگ میزبان، پراکندگی و پیوستگی سامانه‌های غاریِ موجود، و میزان کارآمدی این سامانه‌ها در تخلیهٔ آب به سوی ساحل، و همچنین فاصله از ساحل. به‌طور کلی، شوری‌شیب هرچه از ساحل دورتر شویم، عمیق‌تر قرار می‌گیرد. در شبه‌جزیرهٔ یوکاتان، این عمق در ساحل، ۱۰ تا ۲۰ متر پایین‌تر از سطح ایستابی است و در بخش میانی شبه‌جزیره، ۵۰ تا ۱۰۰ متر پایین‌تر از سطح ایستابی قرار دارد؛ به‌طوری‌که آب شور در زیر سراسر شبه‌جزیره وجود دارد.[۷]
انواع
در حال حاضر هیچ طبقه‌بندی رسمی‌ای برای انواع سنوتِه‌ها وجود ندارد. بااین‌حال، طبقه‌بندی فرانک هال در سال ۱۹۳۶ طی سال‌ها به‌عنوان نقطهٔ آغاز مورد استفاده قرار گرفته است.[۹] اگرچه ممکن است انواع میانی در طبقه‌بندی سنوتِه‌ها وجود داشته باشند، بیشتر آن‌ها را می‌توان در چهار نوع اصلی زیر جای داد:
- نوع اِی (کوزه‌ای): سنوتِه‌ای با یک دهانهٔ سطحیِ باریک که در عمق‌های پایین‌تر گسترده‌تر می‌شود.
- نوع بی (دیوارهٔ عمودی): سنوتِه‌ای در فضای باز که در اطراف لبه‌ها تقریباً به‌طور کامل دارای فرورفتگیِ عمودی است.
- نوع سی (شبیه آگوآدا): حوضه‌ای کم‌عمق از آب، یا آگوآدا، که نشانه‌هایی از تخریب و فروپاشی سنگ در اثر شکل‌گیری پیشین سنوتِه دارد.
- نوع دی (شبیه غار): ورودی‌ای شبیه غار که به یک سنوتِه منتهی می‌شود.
سنوتِه‌های نوع الف و نوع ب بیشتر در بخش‌های داخلی‌تر شبه‌جزیرهٔ یوکاتان یافت می‌شوند، در حالی که سنوتِه‌های نوع د در کینتانا رو فراوان‌تر هستند. سنوتِه‌های نوع ج گاهی می‌توانند با سامانه‌های آبخوانِ زیرین، مانند سامانهٔ غارِ پرآبِ زیرزمینیِ اوکس بِل‌ها، ارتباط داشته باشند. سنوتِه‌های نوع د به دلیل دسترسی آسان گردشگران برای کاوش و شنا در آن‌ها، مکان‌های گردشگری محبوبی هستند.[۱۰]
گیاهان و جانوران
جانوران آبزی
گیاهان و جانوران معمولاً از تنوع و فراوانی کمتری نسبت به اقیانوسِ باز برخوردارند؛ بااین‌حال، جانوران دریایی در غارها به‌خوبی رشد و زندگی می‌کنند. در غارها می‌توان چغوک‌ماهیان، مولی، گوپی، گربه‌ماهی، مارماهی‌های کوچک و قورباغه‌ها را مشاهده کرد. در سنوتِه‌های دورافتاده‌تر و تاریک‌تر، جانوران به‌گونه‌ای تکامل یافته‌اند که به بسیاری از گونه‌های غارزی شباهت پیدا کرده‌اند. برای مثال، بسیاری از جانوران فاقد رنگدانه هستند و اغلب نابینا هستند؛ بنابراین، شاخک‌های بلند دارند تا بتوانند در تاریکی غذا پیدا کنند و مسیر خود را بیابند.[۱۱]
خفاش‌ها
سنوتِه‌ها از تنوع بالایی از خفاش‌ها پشتیبانی می‌کنند. فعالیت خفاش‌ها، به‌ویژه جست‌وجوی غذا، بیشتر در اطراف سنوتِه‌ها مشاهده می‌شود. خفاش‌ها همچنین در چشم‌اندازهای دارای سنوتِه نسبت به چشم‌اندازهای فاقد سنوتِه فعالیت بیشتری دارند. برخی گونه‌های خفاش وابستگی شدیدی به سنوتِه‌ها دارند. برای مثال، گونهٔ پترونوتوس پِرسوناتوس تنها در زیستگاه‌های سنوتِه ثبت شده است. یک توضیح احتمالی این است که سنوتِه‌ها منابعی جایگزین‌ناپذیر، از جمله مناطق تغذیه، منابع آب شیرین و دالان‌های پروازیِ پناه‌دار، فراهم می‌کنند. پوشش گیاهی پیرامون سنوتِه‌ها نیز از جمعیت‌های متنوعی از حشرات پشتیبانی می‌کند که به‌عنوان طعمه برای خفاش‌های حشره‌خوار عمل می‌کنند. این موضوع به‌ویژه در شبه‌جزیرهٔ یوکاتان اهمیت دارد، زیرا آب شیرین در آنجا تنها از سنوتِه‌ها تأمین می‌شود و در نتیجه سنوتِه‌ها جایگزینی حیاتی برای رودخانه‌ها و نهرها هستند.[۱۲]
خفاش‌ها گرده‌افشان‌های حیاتی در شبه‌جزیرهٔ یوکاتان و برای گونه‌های گیاهی‌ای هستند که در سنوتِه‌ها زندگی می‌کنند. خفاش‌ها عمدتاً شب‌زی هستند و تقریباً تمام جست‌وجوی غذا و گرده‌افشانی خود را در شب انجام می‌دهند.[۱۳] این امر به حفظ تنوع زیستی گیاهان محلی کمک می‌کند؛ گیاهانی که اغلب منحصراً در شب و نه در طول روز شکوفه می‌دهند. خفاش‌ها همچنین در گرده‌افشانی گونه‌های گیاهی‌ای که در جنگل‌های سنوتِه‌ها و پیرامون آن‌ها زندگی می‌کنند، نقش مهمی دارند؛ برای مثال، درخت سیبا.[۱۳] مطالعات نشان داده‌اند که خفاش‌ها می‌توانند دانه‌های گردهٔ این گونه و گونه‌های دیگر را کیلومترها با خود حمل کنند و به افزایش تنوع زیستی گیاهانی که به سنوتِه‌ها وابسته‌اند، کمک کنند.[۱۴]
دهانهٔ چیکشولوب
اگرچه سنوتِه‌ها در بخش بزرگی از شبه‌جزیرهٔ یوکاتان به‌طور گسترده یافت می‌شوند، آرایشی دایره‌ای با تراکم بالاتر از سنوتِه‌ها بر روی حاشیهٔ اندازه‌گیری‌شدهٔ دهانهٔ چیکشولوب قرار گرفته است. این ساختار دهانه‌ای که از روی آرایش سنوتِه‌ها شناسایی شد،[۱۵] بعدها با استفاده از روش‌های ژئوفیزیکی، از جمله نقشه‌برداری گرانشی، نیز نقشه‌برداری شد و همچنین با حفاری و بازیابی مغزه مورد بررسی قرار گرفت. قدمت آن به مرز میان دوره‌های زمین‌شناسی کرتاسه و پالئوژن، یعنی ۶۶ میلیون سال پیش، می‌رسد؛ بنابراین، این برخورد شهاب‌سنگی در مرز کرتاسه–پالئوژن با انقراض جمعی دایناسورهای غیرپرنده مرتبط است و با عنوان رویداد انقراض کرتاسه–پالئوژن نیز شناخته می‌شود.[۱۶]
همچنین تعداد سنوتِه‌ها در بخش شرقی بیشتر است و در مقایسه با بخش‌های جنوبی و غربی، پراکندگی بسیار تصادفی‌تری دارند. این امر به دلیل وجود شکستگی‌های بیشتر و سنگ آهک نفوذپذیرتر در بخش شرقی است.[۱۷]
باستان‌شناسی و انسان‌شناسی
در جریان اکتشافاتی که در سال‌های ۲۰۰۱–۲۰۰۲ به سرپرستی آرتورو اچ. گونزالس و کارمن روخاس ساندووال در یوکاتان انجام شد، سه اسکلت انسانی کشف شد؛ قدمت یکی از آن‌ها، «حوای ناهارون»، با روش کربن‌سنجی ۱۳٬۶۰۰ سال تعیین شد.[۱۸][۱۹][۲۰] در مارس ۲۰۰۸، سه عضو از تیم «پرویکتو اِسپِئلئولوخیکو دِ تولوم» و «کاوشگران جهانی زیر آب»، یعنی آلکس آلوارِس، فرانکو آتولینی و آلبرتو ناوا، بخشی از سامانهٔ آکتون هو (بخشی از سامانهٔ ساک آکتون) را که با نام چاه هویو نگرو شناخته می‌شود، کاوش کردند.[۱۹][۲۱] غواصان در عمق ۵۷ متر (۱۸۷ فوت) بقایای یک ماستودون و یک جمجمهٔ انسانی را در عمق ۴۳ متر (۱۴۱ فوت) پیدا کردند که ممکن است قدیمی‌ترین شواهد سکونت انسان در این منطقه باشد.[۱۹]
شبه‌جزیرهٔ یوکاتان تقریباً هیچ رودخانه‌ای و تنها چند دریاچه دارد و آن‌ها نیز اغلب باتلاقی هستند.[۲۲] سنوتِه‌های پراکنده در سراسر منطقه، تنها منبع دائمی آب آشامیدنی هستند و از دیرباز منبع اصلی آب در بخش بزرگی از این منطقه بوده‌اند. سکونتگاه‌های بزرگ مایا به دسترسی به منابع آب کافی نیاز داشتند و به همین دلیل شهرهایی، از جمله چیچن ایتسا که شهرت زیادی دارد، در اطراف این چاه‌های طبیعی ساخته شدند. بسیاری از سنوتِه‌ها، مانند سنوتِهٔ مقدس در چیچِن ایتزا، در آیین‌های مایا نقشی مهم داشتند. مایاها باور داشتند که سنوتِه‌ها دروازه‌هایی به سوی شیبالبا، یا جهان پس از مرگ، و محل سکونت خدای باران، چاک هستند.[۲۳] مایاها اغلب بقایای انسانی و همچنین اشیای آیینی را در این سنوتِه‌ها قرار می‌دادند.
کشف دست‌ساخته‌های طلاییِ قربانی‌شده در برخی سنوتِه‌ها باعث شد که در بخش نخست قرن بیستم، کاوش باستان‌شناختی بیشتر سنوتِه‌ها آغاز شود. ادوارد هربرت تامپسون (۱۸۵۷–۱۹۳۵)، دیپلمات آمریکایی که محوطهٔ چیچِن ایتزا را خریداری کرده بود، در سال ۱۹۰۴ لایروبی سنوتِهٔ مقدس آنجا را آغاز کرد. او اسکلت‌های انسانی و اشیای قربانی‌شده‌ای را کشف کرد که یک افسانهٔ محلی، یعنی آیین سنوتِه، را تأیید می‌کرد؛ این آیین شامل قربانی‌کردن انسان برای خدای باران، چاک، از طریق افکندن آیینی قربانیان و اشیا به درون سنوتِه بود.[۲۴] با این حال، همهٔ سنوتِه‌ها محل قربانی کردن انسان نبوده‌اند. سنوتِهٔ واقع در پونتا لاگونا به‌طور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته است و هیچ‌یک از حدود ۱۲۰ فرد شناسایی‌شده در آن نشانه‌ای از قربانی شدن نشان نمی‌دهند.[۲۵] بقایای این میراث فرهنگی تحت حفاظت «کنوانسیون یونسکو دربارهٔ حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب» قرار دارند.[۲۶]
غواصی با دستگاه تنفس زیر آب
سنوتِه‌ها غارنوردان و غواصان غار را به خود جذب کرده‌اند و تلاش‌های سازمان‌یافته‌ای برای کاوش و نقشه‌برداری از این سامانه‌های زیرآبی در جریان است. این مکان‌ها ممکن است عمومی یا خصوصی باشند و گاهی «پارک‌های طبیعی ملی» به‌شمار می‌روند. هنگام غواصی باید با دقت بسیار زیادی عمل کرد تا از آسیب‌زدن به این بوم‌سازگان شکننده جلوگیری شود. در مکزیک، «بررسی غارنوردی کینتانا رو» فهرستی از طولانی‌ترین و عمیق‌ترین غارهای پر از آب و غارهای خشک در محدودهٔ این ایالت را نگهداری می‌کند. هنگام غواصی در بخش‌های غاری، فرد باید در تمام مدت کاوش بتواند نور طبیعی را ببیند (برای مثال، سنوتِهٔ کوکولکان در نزدیکی تولوم، مکزیک). در غواصی غار، فرد از نقطه‌ای عبور می‌کند که نور روز دیگر نمی‌تواند به آن نفوذ کند و برای خروج از غار، یک خط راهنمای ایمنی را دنبال می‌کند. هنگامی که از غواصی در بخش‌های غاری به غواصی در غار واقعی وارد می‌شویم، شرایط به‌طور چشمگیری تغییر می‌کند.[۲۷]
برخلاف غواصی در بخش‌های غاریِ سنوتِه، غواصی در غارهای سنوتِه به تجهیزات و آموزش ویژه نیاز دارد (گواهی غواصی غار). بااین‌حال، هم غواصی در بخش‌های غاری و هم غواصی در غار نیازمند توجیه‌های دقیق پیش از غواصی، تجربهٔ غواصی و تنظیم وزن متناسب با شناوری در آب شیرین هستند. سنوتِه‌ها معمولاً از آب شیرین نسبتاً خنکی پر شده‌اند. غواصان سنوتِه باید مراقب شوری‌شیب احتمالی باشند؛ این پدیده تا زمانی که غواصان به ناحیه‌ای یکنواخت‌تر برسند، موجب تاری دید می‌شود.
تأثیرات انسانی
گردشگری و جنگل‌زدایی در حال حاضر بوم‌سازگان‌های سنوتِه‌ها را تهدید می‌کنند. گردشگری در سنوتِه‌ها در مکان‌هایی مانند شبه‌جزیرهٔ یوکاتان به‌سرعت توسعه یافته است. فعالیت‌های تفریحی، از جمله شنا، غواصی با دستگاه تنفس زیر آب و گردشگریِ بازدیدی، موجب حضور مکرر انسان‌ها شده‌اند. افزایش دخالت انسان مشکلات متعددی ایجاد کرده است، از جمله سروصدا و نور مصنوعی که جانورانِ مستقر در سنوتِه‌ها را مختل می‌کنند.[۲۸] سروصدا ممکن است در مسیریابی و رفتار استراحت جانورانی که در سنوتِه‌ها مستقر می‌شوند اختلال ایجاد کند، در حالی که نور مصنوعی ممکن است الگوهای فعالیت آن‌ها را تغییر دهد. حضور مکرر انسان‌ها همچنین ممکن است جانورانِ مستقر در این مکان‌ها را مختل کند و باعث شود انرژی بیشتری را صرف دوری کردن از انسان‌ها کنند.[۲۹] افزون بر این، گسستگی زیستگاه تأثیر بیشتری بر جانوران متحرکی مانند خفاش‌ها دارد. نشان داده شده است که تغییر مصنوعی محیط طبیعی موجب کاهش تنوع زیستی می‌شود.[۳۰] حفاظت از زیستگاه سنوتِه‌ها و پوشش گیاهی پیرامون آن‌ها بسیار حیاتی است.[۳۱]
منابع
- ↑ Cenote Hubiku – Temozón, Mexico | Atlas Obscura
- ↑ Tim Scoones (producer), Jeff Goodman (photography), Dominique Rissolo (scientific adviser), Tom Iliffe (sci adv), Patricia Beddows (sci adv), Jill Yager (sci adv) (2005). Secrets of the Maya Underworld (Television production). BBC/Discovery Channel. Event occurs at 3:07. Retrieved June 8, 2010.
- ↑ Soraya Kishwari (12 January 2023). "A New Tourist Train in Mexico Will Destroy Indigenous Land and Livelihoods". Time. Archived from the original on 27 June 2025. Retrieved 14 January 2023.
- ↑ Gaona-Vizcayno, S; Gordillo de Anda, T; M. Villasuso-Pino, M (1980). Cenotes, karst característico: Mecanismo de formacíon, Instituto de Geología, v. 4; pp 32–36.
- ↑ Lysakowska, Anna (2016-05-30). "The Best Cenotes in Mexico: Ultimate Guide | Anna Everywhere". Anna Everywhere (in American English). Retrieved 2017-01-20.
- 1 2 3 4 Beddows, PA (2003). "Yucatan Phreas, Mexico". In Gunn, John (ed.). Encyclopaedia of Cave and Karst Science. New York, USA: Routledge Taylor & Francis Group. pp. 794–796. ISBN 978-1-57958-399-6.
- ↑ "Long Underwater Caves".
- ↑ Hall, F.G. (1936), Physical and chemical survey of cenotes of Yucatán, Carnegie Institution of Washington Publication 457, pp 5–16.
- ↑ Zurita, Maria Melo (1 November 2012). The Underground Forest Frontier in Mexico's Quintana Roo: Competing Discourse and Materialities Surrounding Caves and Cenotes. King's College London.
- ↑ Medina-González, Roger M. (1995). "Aspectos biologicos de los cenotes de Yucatan" (PDF). www.seduma.yucatan.gob.mx. UADY-FMVZ-Biología, Departamento de Ecología. Archived from the original (PDF) on 2015-05-01. Retrieved 2017-09-20.
- ↑ MacSwiney G., M. Cristina; Bolívar Cimé, Beatríz; Clarke, Frank M.; Racey, Paul A. (June 2009). "Insectivorous Bat Activity at Cenotes in the Yucatan Peninsula, Mexico". Acta Chiropterologica (in English). 11 (1): 139–147. doi:10.3161/150811009X465758. ISSN 1508-1109.
- 1 2 MacSwiney G., M. Cristina; Vilchis L., Patricia; Clarke, Frank M.; Racey, Paul A. (2007-05-01). "The importance of cenotes in conserving bat assemblages in the Yucatan, Mexico". Biological Conservation. 136 (4): 499–509. doi:10.1016/j.biocon.2006.12.021. ISSN 0006-3207.
- ↑ Zamora-Gutierrez, Veronica; Rivera-Villanueva, A. Nayelli; Martínez Balvanera, Santiago; Castro-Castro, Arturo; Aguirre-Gutiérrez, Jesús (2021). "Vulnerability of bat–plant pollination interactions due to environmental change". Global Change Biology (in English). 27 (14): 3367–3382. doi:10.1111/gcb.15611. ISSN 1365-2486.
- ↑ Pope, KO; Ocampo, AC; Kinsland, GL; Smith, R (1996). "Surface expression of the Chicxulub crater". Geology. 24 (6): 527–30. Bibcode:1996Geo....24..527P. doi:10.1130/0091-7613(1996)024<0527:SEOTCC>2.3.CO;2. PMID 11539331.
- ↑ Bottke, William F; Vokrouhlicky, David; Nesvorny, David (September 2007). "An asteroid breakup 160 Myr ago as the probable source of the K/T impactor" (PDF). Nature. 449 (7158): 48–53. Bibcode:2007Natur.449...48B. doi:10.1038/nature06070. PMID 17805288. S2CID 4322622.
- ↑ Urrutia-Fucugauchi, Jaime; Chavez-Aguirre, Jose Maria; Pérez-Cruz, Ligia; Rosa, Jose Luis De la (2008-11-01). "Impact ejecta and carbonate sequence in the eastern sector of the Chicxulub crater". Comptes Rendus. Géoscience (in English). 340 (12): 801–810. doi:10.1016/j.crte.2008.09.001. ISSN 1778-7025.
- ↑ Floyd B. Largent Jr. (June 2005). "Early Humans South of the Border. New finds from the Yucatán Peninsula" (PDF). Mammoth Trumpet. 20 (3): 8–11. Retrieved February 20, 2011.
- 1 2 3 Fabio Esteban Amador (February 18, 2011). "Skull in Underwater Cave May Be Earliest Trace of First Americans". NatGeo News Watch. National Geographic. Archived from the original on 2011-02-26. Retrieved February 19, 2011.
- ↑ Eliza Barclay (September 3, 2008). "Oldest Skeleton in Americas Found in Underwater Cave?". National Geographic News. National Geographic. Archived from the original on September 4, 2008. Retrieved February 20, 2011.
- ↑ Fedick, Scott L (1998). Kathryn Bernick (ed.). Ancient Maya Use of Wetlands in Northern Quintanaa Roo, Mexico. Toronto: UBC Press. ISBN 0-7748-0633-8. Retrieved January 16, 2011.
- ↑ Romey, Kristin (2005). "Watery Tombs". Archaeology. 58 (4): 42–49.
- ↑ Munro, Paul; Maria de Lourdes Melo Zurita (2011). "The Role of Cenotes in the Social History of Mexico's Yucatan Peninsula". Environment and History. 17 (4): 583–612. doi:10.3197/096734011X13150366551616.
- ↑ "Tratamientos mortuorios en los cenotes". Arqueología Mexicana (in Spanish). 2016-11-01. Retrieved 2023-02-09.
- ↑ "Underwater Cultural Heritage". UNESCO. 2015. Retrieved 11 October 2015.
- ↑ "Association for Mexican Cave Studies, Activities, Newsletter, Number 33" (PDF). June 2010.
- ↑ Willems, Joshua S.; Phillips, Jennifer N.; Francis, Clinton D. (January 2022). "Artificial light at night and anthropogenic noise alter the foraging activity and structure of vertebrate communities". Science of The Total Environment (in English). 805 150223. doi:10.1016/j.scitotenv.2021.150223.
- ↑ Samia, Diogo S. M.; Nakagawa, Shinichi; Nomura, Fausto; Rangel, Thiago F.; Blumstein, Daniel T. (2015-11-16). "Increased tolerance to humans among disturbed wildlife". Nature Communications (in English). 6 (1). doi:10.1038/ncomms9877. ISSN 2041-1723. PMC 4660219. PMID 26568451.
- ↑ Cafaggi, Daniela; Marín, Ganesh; Medellin, Rodrigo A. (July 2024). "Bats and Mayan temples: Bat diversity and the potential for conservation of archeological zones in Yucatan, Mexico". Biotropica (in English). 56 (4). doi:10.1111/btp.13350. ISSN 0006-3606.
- ↑ MacSwiney G., M. Cristina; Vilchis L., Patricia; Clarke, Frank M.; Racey, Paul A. (2007-05-01). "The importance of cenotes in conserving bat assemblages in the Yucatan, Mexico". Biological Conservation. 136 (4): 499–509. doi:10.1016/j.biocon.2006.12.021. ISSN 0006-3207.
- RAE [Real Academia Española] (2001). Diccionario de la lengua española (in Spanish) (22nd ed.). Madrid: Editorial Espasa Calpe. ISBN 84-239-6814-6. OCLC 48657242. Archived from the original on 2010-02-06.
- Sharer, Robert J.; Loa P. Traxler (2006). The Ancient Maya (6th, fully revised ed.). Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 0-8047-4816-0. OCLC 28067148.
- تاریخ طبیعی آمریکای میانه
- جایها در اسطورهشناسی مایا
- جغرافیای یوکاتان
- زمین‌شناسی غارها
- سازندهای کارستی مکزیک
- غارهای کارستی
- غارهای مکزیک
- فروچالهها