شرح جلالی بر حافظ

شرح جلالی بر حافظ

نویسنده(ها)	عبدالحسین جلالیان
عنوان اصلی	شرح جلالی بر حافظ: برای جوانان
کشور	تهران
زبان	فارسی
موضوع(ها)	شرح و تفسیر دیوان حافظ
ناشر	انتشارات یزدان
تاریخ نشر	۱۳۷۹
شمار صفحات	۲٬۶۶۳ (در چهار جلد)
شابک	شابک ‎۹۶۴-۶۵۴۵-۰۶-۸

شرح جلالی بر حافظ، با عنوان کامل شرح جلالی بر حافظ: برای جوانان، شرحی است بر دیوان حافظ نوشتهٔ عبدالحسین جلالیان، پزشک آزمایشگاهی و شاعر اهل یزد. این کتاب در چهار جلد و در ۲٬۶۶۳ صفحه به دست انتشارات یزدان در تهران منتشر شد و خوشنویسی آن از محمود رهبران است. فهرست‌نویسی پیش از انتشار کتاب به سال ۱۳۷۸ و نوبت چاپ اول آن به ۱۳۷۹ است. شرح جلالیان از دو جهت با شرح‌های دیگر دیوان حافظ فرق دارد: نخست آن‌که جلد نخست آن به‌جای شرح شعر، پژوهشی بلند در زمینهٔ تاریخی و فرهنگی روزگار حافظ است؛ و دیگر آن‌که، به گفتهٔ نویسنده در پیشگفتار، کتاب برای خوانندهٔ جوان و به‌ویژه فارسی‌زبانان آسیای مرکزی نوشته شده است.

انگیزهٔ نگارش

جلالیان در پیشگفتار می‌نویسد که انگیزهٔ نوشتن این شرح پس از دو سفر او به ترکمنستان و ازبکستان، درست پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، پدید آمد. او در آن سفرها با فارسی‌زبانان و از جمله شماری دانشجوی ادبیات به گفت‌وگو نشست و از آنان دربارهٔ معنای شعر حافظ پرسید. به گزارش خودش، هیچ‌یک از پرسش‌شدگان به دقایق شعر و محسنات کلام شاعر آگاه نبودند و معنای بیت‌ها را تحت‌اللفظی می‌گفتند؛ و در پاسخ به این پرسش که کدام کتاب را دربارهٔ حافظ خوانده‌اند، پاسخ‌ها بیشتر منفی بود. او از میان پاسخ‌ها یکی را به‌یادماندنی می‌داند: دانشجویی گفت کتابخانهٔ مرکزی عشق‌آباد بیش از شش میلیون جلد کتاب دارد، «امّا در هیچ‌کدام از آن‌ها حافظ به نحو مطلوب به خواننده شناسانده نشده و من می‌خواهم حافظ را همان‌طور بشناسم که شعرا و نویسندگان روسی را با مطالعهٔ یک جلد کتاب صد صفحه‌ای می‌شناسم». جلالیان می‌افزاید که این جوانان چیزی از تاریخ پیش از انقلاب اکتبر سرزمین خود در یاد نداشتند. او همین پرسش‌ها را پس از بازگشت از دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی نیز پرسید و نتیجه را همچنان ناامیدکننده یافت.

دیدگاه روشی

جلالیان علامه قزوینی را بنیان‌گذار تحقیق و مطابقهٔ متون ادبی در ایران می‌داند که این شیوه را از اروپاییان فرا گرفت، اما بر آن است که پس از او پژوهش دربارهٔ شاعران به همین کار محدود ماند: «امر تحقیقات رایج و بتدریج دربارهٔ شعرا به مطابقت نسخه‌ها و ذکر اختلاف متون منحصر شد. امّا ریشه‌یابی افکار و نحوهٔ وابستگی به محیط و ویژگی‌های برههٔ زمانی حیات یک شاعر و چگونگی برخورد عقاید و آراء در آن مقطع زمان مورد نظر به هیچ گرفته شد». برای توضیح کار خود درختی کهن و پربار را مثال می‌آورد: می‌توان تنها به شاخه‌های بارور آن نگاه کرد، و می‌توان پرسید که چنین درختی شیرابهٔ خود را از کجا گرفته و ریشه‌ها و خاک پیرامون آن چگونه است. به گفتهٔ او دیگران با «یک چشم» به حافظ نگریسته‌اند و از همین رو راز او ناگشوده مانده است. بنیاد تفسیری او این است که دیوان حافظ از آن رو لسان‌الغیب است که زبان ایهام و تعبیر است.

شیوهٔ ارجاع

جلالیان در پایان پیشگفتار می‌پذیرد که برخلاف شیوهٔ درست نویسندگی، ارجاع‌ها را در متن نیاورده است. به نوشتهٔ او این مطالب حاصل سال‌ها مطالعهٔ کتاب‌ها و مقاله‌های بسیار است که بیشترشان در ذهن او مانده و «در این پیرانه سر حوصله و فرصت مجدّد بازخوانی و پیدا کردن و تفکیک مطالب این‌همه کتاب را برای ذکر مأخذ» نداشته است؛ از این رو نام همهٔ منابع را در پایان کتاب آورده و از خوانندگان خواسته است که لغزش‌ها را به او یادآور شوند. فهرست منابع پایان کتاب با پنج چاپ دیوان حافظ آغاز می‌شود: تصحیح قزوینی و غنی (چاپ سوم، به کوشش جربزه‌دار)، خلیل خطیب رهبر، ابوالقاسم انجوی شیرازی، پرویز ناتل خانلری و یحیی قریب. پس از آن آثار پژوهشی آمده است، از جمله از کوچه رندان (عبدالحسین زرین‌کوب)، نقشی از حافظ (علی دشتی)، یادداشت‌های قاسم غنی و قزوینی، تاریخ عصر حافظ در قرن هشتم (غنی)، گلگشت در شعر و اندیشهٔ حافظ (محمدامین ریاحی)، شرح غزل‌های حافظ (حسینعلی هروی)، حافظ به سعی سایه، فرهنگ دهخدا، تاریخ مغول (عباس اقبال آشتیانی) و تاریخ آل‌مظفر (محمود کتبی).

ساختار

کتاب سه فصل دارد.

فصل اول: زمینهٔ تاریخی و فرهنگی

این فصل شرح شعر نیست، بلکه پژوهشی است در سه بخش: بررسی فرهنگ قومی و نژادی حافظ، که آن را تا مهاجرت آریاییان و ظهور زرتشت و سپس آمدن اسلام پی می‌گیرد؛ بررسی تحولات تاریخی یک سده پیش از تولد شاعر، از مغول و جانشینان چنگیز و اتابکان تا آل اینجو و فرمانروایی‌شان در فارس و آل مظفر؛ و سرانجام مشخصات خود حافظ: آباء و اجداد، وضع مالی خانواده، میزان دانش او و شیوهٔ بهره‌برداری‌اش از آن، امرار معاش، نوآوری‌هایش در غزل، این پرسش که چرا حافظ به یزد تبعید شد، و مرام و مسلک او با بحثی در سابقه و سیر تحول عرفان.

فصل دوم: شرح غزل‌ها

بخش اصلی کتاب است و جلالیان آن را «غزل‌های اصیل حافظ» می‌نامد. غزل‌ها شماره‌گذاری شده‌اند و با مطلع خود عنوان گرفته‌اند، و برای هر غزل چهار چیز آورده می‌شود: معانی لغات، معانی ابیات، شرح ابیات و اشاره به ایهامات. شمارهٔ غزل‌های آغازین با شمارهٔ همان غزل‌ها در تصحیح قزوینی و غنی یکی است. جلالیان در همان سال و به دست همان ناشر، ویرایشی از دیوان حافظ را نیز با نام دیوان حافظ به سعی جلالی منتشر کرد.

فصل سوم: دیگر شعرها

در این فصل دیگر قالب‌های شعر حافظ، از جمله قصیده و قطعه، شرح شده و بخش پایانی به چند رباعی منسوب به حافظ اختصاص یافته است. کتاب با جستاری به نام «سخن آخر» پایان می‌یابد که در آن جلالیان تعریف خود از شعر را در زنجیره‌ای می‌آورد: شعر زبان گویای موسیقی است، موسیقی «صدای رسای ریاضیات» است، و ریاضیات «طرح خلقت و نقشهٔ کاینات».

گفت‌وگو با دیگر حافظ‌پژوهان

جلالیان در جای‌جای کتاب با حافظ‌پژوهان دیگر گفت‌وگو می‌کند؛ برای نمونه در شناسایی یکی از «سلطان»‌های دیوان، دیدگاه قاسم غنی را که او را شاهزاده‌ای از آل مظفر می‌داند در برابر نظر سیروس نیرو می‌گذارد، و در جایی دیگر با حسینعلی هروی همداستان می‌شود.